Wielkie Pożary w Piotrkowie: Przyczyny i Skutki na Przestrzeni Wieków

Wielkie pożary w historii Polski stanowiły jedne z najtragiczniejszych wydarzeń, wystawiając na próbę odwagę strażaków i nierzadko prowadząc do utraty życia. Choć historia Piotrkowa Trybunalskiego obfituje w liczne tego typu katastrofy, szczególne znaczenie miały te, które znacząco wpłynęły na jego rozwój i wygląd.

Piotrków Trybunalski: Miasto naznaczone ogniem

Piotrków, miasto o bogatej historii, wielokrotnie doświadczał niszczycielskiej siły ognia. Poza wydarzeniami wojennymi, pożary odgrywały kluczową rolę w kształtowaniu jego dziejów, wpływając na architekturę i układ urbanistyczny na przestrzeni wieków.

Ogień był żywiołem, który spośród innych klęsk, takich jak epidemie, nieurodzaje, susze i powodzie, dotykał piotrkowian najczęściej i budził największy strach. Powszechnie wiadomo, że to właśnie ogień strawił w XIV stuleciu zarówno ówczesną drewnianą zabudowę miasta, jak i prawdopodobnie pochodzący sprzed 1291 roku pierwszy akt nadania praw miejskich Piotrkrowi. Wydarzenie to wymusiło ponowne nadanie praw miejskich w 1404 roku przez króla Władysława Jagiełłę.

Kolejne odnotowane pożary, które nawiedziły Piotrków, miały miejsce w latach:

• 1516
• 1544
• 1615
• 1640
• 1648
• 1704

Tragiczne Pożary w XVIII i XIX wieku

Za najtragiczniejszy w skutkach uchodzi pożar z 1 sierpnia 1731 roku, który odnotowały trzy kroniki: bernardyńska, jezuicka i farna, a także korespondent ówczesnego „Kuriera Polskiego”. Według zapisów w kronice farnej, pożar wybuchł najpierw w domu ławnika i kupca piotrkowskiego Aleksandra Watsona, a następnie objął pobliską kamienicę Andrzeja Wierzbisza. Około godziny 14:00 w ogniu stał już niemal cały Piotrków. Spłonął nowy kościół jezuicki i kolegium, 160 kamienic i pomniejszych domostw. Ogień uszkodził kaplicę św. Krzyża w kościele farnym, probostwo, pocztę i ratusz w Rynku oraz kilka budynków na Krakowskim Przedmieściu.

Pomimo wprowadzenia działań mających na celu podniesienie bezpieczeństwa przeciwpożarowego miasta przez komisję Boni Ordinis w latach 60. XVIII wieku, Piotrków nie ustrzegł się kolejnego wielkiego pożaru w tym stuleciu. Drugi z najtragiczniejszych pożarów miał miejsce 8 września 1786 roku. Dokładnie opisał go marszałek Trybunału Koronnego, starosta opoczyński, Jan Nepomucen Małachowski w liście do króla Stanisława Augusta. Ogień został zaprószony w domach żydowskich na Warszawskim Przedmieściu, a silny wiatr przyczynił się do rozprzestrzenienia się żywiołu na obszar objęty murami miejskimi. Mieszkańcy miasta nie byli przygotowani do stawienia czoła zagrożeniu, co skutkowało ogromnymi stratami. Według spisu sporządzonego przez garnizon piotrkowski, spłonęły 53 kamienice i 15 dworków w mieście, 19 dworków na Warszawskim Przedmieściu, 6 dworków i domów w jurydyce arcybiskupiej, 9 domów na Rokszyckim Przedmieściu. Zniszczeniu uległy także kościół i klasztor Dominikanek, kolegium i wieże kościoła pojezuickiego, część kompleksu pijarskiego, kaplica św. Krzyża i wieża kościoła farnego, która na skutek działania ognia znacznie się pochyliła.

W XIX stuleciu wielkie pożary wybuchały w Piotrkowie trzykrotnie:

• 29 października 1836 roku: Spłonęła część zabudowy Starego Miasta.
• 15 lipca 1865 roku: Ogień niemal całkowicie zniszczył drewnianą zabudowę żydowskiej dzielnicy. Spłonęło 97 kamienic i około 200 budynków drewnianych. Największe straty dotknęły tereny Żydowskiego Miasta, Wielkiej Wsi, jurydyki arcybiskupiej i Warszawskiego Przedmieścia.

Pożary w Kontekście Rozwoju Przemysłowego i XX wieku

Wraz z rozwojem przemysłowym na przełomie XIX i XX stulecia, w Piotrkowie nie tylko przybyło nowych zakładów, ale także zwiększyło się zagrożenie pożarowe. Lokalne tytuły prasowe, zwłaszcza z początku XX wieku, pełne są doniesień o pożarach na terenie piotrkowskich przedsiębiorstw:

• 1 lutego 1902 roku: Pożar w Destylarni Spirytusu Markusa Brauna na Obrytce (obecnie ul. Batorego).
• 13-14 listopada 1903 roku: Pożar w cegielni Szlasberga.
• 19 września 1904 roku: Pożar browaru Spana.
• Kwiecień 1910 roku: Pożar w browarze Spana, który spowodował zamknięcie słynnego Teatru Spana.
• 5 kwietnia 1911 roku: Spłonęła Piotrkowska Fabryka Porcelany.
• 28 września 1911 roku: Pożar w jednej z hut szkła Emila Haeblera.
• 7-8 maja 1913 roku: Pożar w młynie parowym K. Zollera, A.H. Horna i K. Godlewskiego przy kolei żelaznej.
• 1913 roku: Zniszczenie browaru Bartenbacha, mieszczącego się przy alei Aleksandryjskiej (dziś: 3 Maja) pod numerem 15.

Ogień kilkakrotnie niszczył także lokalne przybytki kultury. Ostatnim znaczącym pożarem, który wzbudził duże zainteresowanie wśród mieszkańców, był pożar trybuny głównej stadionu XXXV-lecia przy ulicy Dmowskiego. Wydarzenie to miało miejsce w nocy z 2 na 3 grudnia 1983 roku, a spaleniu i zawaleniu uległy trzy przęsła 4-kondygnacyjnej konstrukcji.

Kontekst historyczny Piotrkowa Trybunalskiego

Legenda przypisuje założenie Piotrkowa żyjącemu w I połowie XII wieku Piotrowi Duninowi zwanemu Włostowicem. Od jego imienia ma pochodzić patronimiczna nazwa miasta. Drugi człon nazwy - „Trybunalski” - został nadany w czasach nowożytnych dla upamiętnienia Trybunału Koronnego, najwyższego sądu dawnej Rzeczypospolitej, który miał tutaj swoją siedzibę przez 214 lat, poczynając od 1578 roku. W ciągu XIII wieku Piotrków rozwinął się w znaczną i ludną osadę, gdzie władcy księstw łęczyckiego i sieradzkiego zwoływali zjazdy rycerskie i odbywali sądy. Prawdopodobnie w trakcie jednego z takich zjazdów, który w roku 1291 zwołał książę sieradzki Władysław Łokietek, Piotrków otrzymał przywilej lokacyjny i prawo miejskie.

Niestety, pierwsze dokumenty miejskie Piotrkowa uległy zniszczeniu około 1400 roku, kiedy wielki pożar strawił zabudowę i naruszył mury miejskie. W tym samym czasie zbudowano Farę - najstarszy z piotrkowskich kościołów. W XV i XVI wieku Piotrków był drugim, politycznym centrum królestwa, miejscem zjazdów generalnych szlachty, obrad sejmowych i sesji Trybunału Koronnego. Wieki te, pomimo klęsk żywiołowych, były najlepszym okresem w dziejach miasta, które pod koniec XVI wieku liczyło ponad 3000 mieszkańców.

Upadek miasta przyniosły klęski żywiołowe i skutki wojen ze Szwecją w XVII i początkach XVIII wieku. Wielki pożar we wrześniu 1786 roku zniszczył barokową zabudowę Starego Miasta. Miejskie mury obronne zostały rozebrane przed 1827 rokiem, a ratusz - dawna siedziba Trybunału Koronnego - po 1867 roku.

W okresie rozbiorów, Piotrków odzyskał znaczenie po przeprowadzeniu w 1846 roku pierwszej w Polsce linii kolei warszawsko-wiedeńskiej i utworzeniu w 1867 roku siedziby władz guberni piotrkowskiej. W okresie I wojny światowej, pod okupacją austro-węgierską, miasto stało się ponownie ośrodkiem politycznym i miejscem działalności patriotycznej.

Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku, Piotrków jako miasto powiatowe w województwie łódzkim, stracił swoje dotychczasowe znaczenie centrum administracyjnego i politycznego.

Najważniejsze wydarzenia historyczne związane z Piotrkowe

1. VIII wiek: Początki osadnictwa.
2. XIII/XIV wiek: Rozwój osady, zjazdy rycerskie, nadanie praw miejskich.
3. 9 października 1468 r.: Pierwsze posiedzenie Sejmu w Piotrkowie, zebrani reprezentanci szlacheccy obradowali oddzielnie, jako osobna izba poselska.
4. 1793: II rozbiór Polski, włączenie Piotrkowa do zaboru pruskiego.
5. 1867: Utworzenie guberni piotrkowskiej.
6. 1942: 14-29 października - likwidacja getta piotrkowskiego.
7. 1945: 18 stycznia - wkroczenie do Piotrkowa Armii Czerwonej i Wojska Polskiego.
8. 1979: 9 września - Dożynki Centralne z udziałem I sekretarza KC PZPR Edwarda Gierka.

tags: #1704 #wielki #pozar #w #piotrkowie