Ochotnicza Straż Pożarna (OSP) to lokalna, społeczna jednostka ratowniczo-gaśnicza składająca się z ochotników - mieszkańców danej miejscowości - którzy dobrowolnie angażują się w ochronę przeciwpożarową i ratownictwo w swojej okolicy. OSP jest umundurowaną organizacją wyposażoną w specjalistyczny sprzęt pożarniczy, działającą najczęściej w formie stowarzyszenia rejestrowego. Prawnie każda jednostka OSP jest organizacją pozarządową (NGO) z własnym statutem, zarządem i wpisem do Krajowego Rejestru Sądowego.
Rola i zadania Ochotniczych Straży Pożarnych
Głównym celem OSP jest walka z pożarami oraz udział w akcjach ratowniczych podczas innych zagrożeń, takich jak klęski żywiołowe (np. powodzie, wichury) czy wypadki komunikacyjne. Strażacy-ochotnicy z OSP często są pierwsi na miejscu zdarzenia w swojej wsi lub gminie - gaszą pożary domów, stodoł, lasów, usuwają powalone drzewa, wypompowują wodę z zalanych piwnic, udzielają kwalifikowanej pierwszej pomocy poszkodowanym przed przybyciem innych służb.
Poza działaniami ratowniczo-gaśniczymi, OSP pełnią także ważną funkcję społeczną i edukacyjną. Strażacy-ochotnicy prowadzą pogadanki w szkołach o bezpieczeństwie przeciwpożarowym, organizują pokazy pierwszej pomocy, angażują się w życie lokalnej społeczności (festyny, zabezpieczanie imprez masowych). Przy wielu OSP działają Młodzieżowe Drużyny Pożarnicze (MDP) - grupy młodzieży szkolnej trenującej podstawy pożarnictwa pod okiem doświadczonych druhów.
Każda Ochotnicza Straż Pożarna jest zorganizowana podobnie jak stowarzyszenie. Członkowie OSP wybierają zarząd (na czele z prezesem OSP), komisję rewizyjną, uchwalają statut i plan działalności. Jednostka może zostać włączona do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG) - ogólnopolskiej sieci jednostek, które spełniają określone standardy wyszkolenia i wyposażenia. Około 5 tysięcy spośród ponad 16 tysięcy OSP w Polsce należy do KSRG. Bycie w KSRG oznacza dodatkowe obowiązki (dyspozycyjność, określona liczba wyszkolonych ratowników, wymagany sprzęt).
Większość OSP posiada swoją remizę strażacką - budynek będący jednocześnie garażem dla wozów i sprzętu oraz zapleczem socjalno-szkoleniowym. Remizy te często należą do gminy (samorządu), a są użyczane OSP na potrzeby działalności. Standardowym wyposażeniem aktywnej jednostki OSP jest przynajmniej jeden średni lub lekki samochód strażacki (ratowniczo-gaśniczy) z motopompą, zestaw węży, hydrantów, drabin, agregatów itp., a także osobiste wyposażenie strażaków (ubrania specjalne, hełmy, buty, aparaty oddechowe).
Nowa ustawa o Ochotniczych Strażach Pożarnych (2021)
W 2022 r. weszła w życie nowa ustawa o Ochotniczych Strażach Pożarnych (z 17 grudnia 2021 r.), która uregulowała status prawny OSP i wprowadziła szereg zmian. Najgłośniej komentowanym zapisem było ustanowienie świadczenia ratowniczego - strażacy-ochotnicy, kobiety po 20 latach czynnej służby i mężczyźni po 25 latach, którzy brali udział w akcjach, otrzymują dodatkowe świadczenie pieniężne (od 2022 r. jest to około 200 zł miesięcznie, wypłacane z budżetu państwa).
Ustawa potwierdziła też obowiązek gmin do zapewnienia środków dla OSP, uregulowała status członków młodzieżowych drużyn (zapewnienie ubezpieczenia, możliwości udziału w zawodach), a także doprecyzowała zadania OSP (nie tylko gaśnicze, ale i np. pomoc przy klęskach żywiołowych, działania ekologiczne, kulturalne itp.).
Źródła finansowania Ochotniczych Straży Pożarnych
Finansowanie Ochotniczych Straży Pożarnych odbywa się z wielu różnych źródeł - od środków publicznych (samorządowych i państwowych), przez fundusze celowe, po darowizny i własne inicjatywy. Jest to swoisty montaż finansowy, ponieważ utrzymanie gotowości bojowej, zakup wozu czy sprzętu przekracza zwykle możliwości jednej instytucji.
1. Finansowanie z budżetu gminy
Zgodnie z prawem, zaspokajanie zbiorowych potrzeb w zakresie ochrony przeciwpożarowej należy do zadań własnych gminy. W praktyce oznacza to, że gmina finansuje podstawowe koszty funkcjonowania OSP na swoim terenie. Z budżetu gminy pokrywane są takie wydatki jak: bieżące utrzymanie remizy (media, drobne remonty), paliwo i ubezpieczenie pojazdów, podstawowe wyposażenie osobiste strażaków, konserwacja sprzętu, szkolenia podstawowe. Gmina może przekazywać OSP środki w formie dotacji celowej (na konkretne zakupy, np. motopompy) lub opłacać rachunki bezpośrednio. Często też gminy partycypują w większych inwestycjach, np. dokładają znaczącą kwotę do zakupu nowego samochodu pożarniczego.
2. Wsparcie z budżetu państwa (MSWiA i KG PSP)
Państwo polskie wspiera finansowo OSP poprzez różne kanały. Przede wszystkim, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji (MSWiA) corocznie przekazuje środki, które trafiają do jednostek OSP za pośrednictwem Komendanta Głównego PSP. Dzieje się to na podstawie wniosków składanych przez OSP - każda jednostka (zazwyczaj poprzez właściwego komendanta powiatowego PSP) może złożyć wniosek o dotację na realizację swoich zadań ustawowych.
-
Dotacje dla OSP w KSRG
Jednostki należące do KSRG otrzymują dofinansowanie na zapewnienie gotowości operacyjnej. Jest to kwota ustalana odgórnie (co roku może być inna) dzielona pomiędzy wszystkie OSP w systemie. Środki te można przeznaczyć np. na zakup umundurowania bojowego, środków łączności, sprzętu ratowniczego, remonty wozów czy obiektów. Dodatkowo OSP w KSRG mają priorytet w programach rządowych.
-
Dotacje dla OSP poza KSRG
Również jednostki spoza systemu otrzymują wsparcie, choć nieco mniejsze. MSWiA co roku ogłasza program dotacyjny (często nazywany potocznie „dotacją ministerialną”) dla wszystkich OSP. Przykładowo w 2023 r. pula do podziału wynosiła ok. 22 mln zł dla jednostek spoza KSRG. Każda OSP mogła aplikować o dofinansowanie zakupu niezbędnego sprzętu i wyposażenia - np. pomp, węży, ubrań ochronnych, hełmów, pilarek do drewna, zestawów PSP R1 do pierwszej pomocy itp. Są ustalane kategorie wydatków i limity (np. określona maksymalna kwota na motopompę czy defibrylator). Wniosek zatwierdza komendant PSP i trafia do KG PSP, a następnie środki są przekazywane danej OSP poprzez umowę z komendantem PSP.
-
Program 5000+ dla OSP
Niekiedy pojawiają się dodatkowe środki z budżetu państwa - np. w 2019 roku rząd uruchomił program 5000+ dla OSP, w ramach którego każda jednostka OSP mogła otrzymać jednorazowo 5000 zł na działalność kulturalno-edukacyjną (taką jak organizacja zawodów sportowo-pożarniczych, festynów, szkoleń dla mieszkańców z pierwszej pomocy). Warunkiem było złożenie wniosku i zobowiązanie do spożytkowania pieniędzy na cele inne niż bezpośrednie ratownictwo (czyli rozwój społeczny OSP). Program cieszył się ogromnym zainteresowaniem, praktycznie wszystkie OSP w kraju skorzystały z tego dofinansowania.
3. Wpływy z ubezpieczeń od ognia
Istotnym, choć mało zauważanym źródłem finansowania, są wpływy z obowiązkowego ubezpieczenia od ognia. Na mocy przepisów ustawy o ochronie przeciwpożarowej, zakłady ubezpieczeniowe odprowadzają część składek z polis przeciwpożarowych na fundusz, z którego wspierane są jednostki ochrony przeciwpożarowej. Środki te trafiają do Komendanta Głównego PSP i są rozdysponowywane na OSP zgodnie z rozporządzeniem MSWiA. Przykładowo, te fundusze często współfinansują zakup nowych wozów strażackich (ubezpieczyciele partycypują np. 20% wartości pojazdu). Podział tych pieniędzy jest zwykle proporcjonalny do liczby jednostek i potrzeb w poszczególnych województwach.
4. Finansowanie zakupu pojazdów i inwestycji w strażnice
Najkosztowniejszym wydatkiem dla OSP jest zakup nowego (lub używanego) wozu ratowniczo-gaśniczego. Taki pojazd kosztuje od kilkuset tysięcy do ponad miliona złotych, zależnie od typu. Finansowanie odbywa się zazwyczaj z wielu źródeł:
- Budżet państwa (KG PSP/MSWiA): dotacja centralna, często największa część (np. 300-400 tys. zł).
- Samorząd lokalny: wkład gminy (nierzadko również powiatu czy samorządu województwa) - np. 100-300 tys. zł.
- Narodowy/Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska (NFOŚiGW/WFOŚiGW): fundusze ochrony środowiska wspierają zakup wozów, ponieważ nowe pojazdy są bardziej ekologiczne i służą m.in. do zwalczania skutków klęsk środowiskowych. Od 2021 r. istnieje formalna współpraca między MSWiA a Ministerstwem Klimatu. Często wojewódzkie FOŚ ogłaszają program „Mały Strażak” (na sprzęt) czy dofinansowanie samochodów - OSP lub gmina składa wniosek i może uzyskać np. 50-150 tys. zł.
- Środki własne i zbiórki: brakującą kwotę OSP musi pokryć sama. Nierzadko strażacy organizują kwestę wśród mieszkańców, prowadzą zbiórki publiczne (np. przez internet), szukają sponsorów w lokalnym biznesie.
Dopiero zebranie całej układanki finansowej pozwala sfinalizować zakup wozu. Podobny schemat dotyczy budowy lub generalnego remontu strażnicy.
5. Fundusze Unii Europejskiej
OSP mogą korzystać z funduszy unijnych, głównie za pośrednictwem samorządów województw lub programów krajowych. W poprzednich latach sporo inwestycji w OSP zrealizowano z Regionalnych Programów Operacyjnych (RPO) - np. na Mazowszu za pieniądze z UE zakupiono w 2023-2024 aż 187 nowych wozów dla OSP (wsparcie łączną kwotą blisko 250 mln zł w ramach programu „Fundusze Europejskie dla Mazowsza”). Projekty unijne obejmowały również doposażenie strażnic czy szkolenia dla strażaków. W perspektywie 2021-2027 fundusze na OSP mogą pochodzić np. z programów dotyczących adaptacji do zmian klimatu - bo poprawa infrastruktury ratowniczej jest traktowana jako zwiększanie odporności na klęski żywiołowe. OSP mogą też uczestniczyć w projektach transgranicznych czy edukacyjnych finansowanych z UE - np. szkolenia z pierwszej pomocy dla mieszkańców, kampanie informacyjne o bezpieczeństwie (tu często liderem projektu jest gmina lub stowarzyszenie, a OSP jest partnerem realizującym część działań).
6. Fundusz Sprawiedliwości
W ostatnich latach niestandardowym, ale znaczącym źródłem wsparcia był Fundusz Sprawiedliwości - państwowy fundusz powstały z wpłat od sprawców przestępstw, zarządzany przez Ministerstwo Sprawiedliwości, pierwotnie przeznaczony na pomoc ofiarom przestępstw i działania prewencyjne. W latach 2017-2019 Fundusz ten przeznaczył setki milionów złotych na zakupy nowoczesnego sprzętu ratowniczego dla OSP w całym kraju. Dzięki temu wiele małych jednostek otrzymało np. zestawy hydrauliczne do ratownictwa drogowego, defibrylatory AED, torby medyczne czy motopompy - sprzęt, na który normalnie nie byłoby ich stać. Program ten wzbudził pewne kontrowersje, niemniej efekt był bardzo korzystny dla ochotników.
7. 1,5% podatku, darowizny i akcje własne
Ochotnicze Straże Pożarne, jako organizacje pożytku publicznego (wiele OSP ma status OPP) mogą korzystać z odpisów podatkowych od osób fizycznych. Od 2023 r. podatnicy mogą przekazywać 1,5% podatku (wcześniej 1%) wybranej organizacji OPP - liczne OSP widnieją na liście uprawnionych. Dla jednostek, które aktywnie promują taką formę wsparcia, potrafi to przynieść kilkanaście czy kilkadziesiąt tysięcy zł rocznie.
Poza tym, straże tradycyjnie mogą liczyć na darczyńców: lokalne firmy często fundują sprzęt lub finansują określone zakupy w zamian za reklamę (np. sponsor strategiczny kupuje OSP mundury galowe, a jego logo widnieje na samochodzie czy banerze przy remizie). Mieszkańcy nieraz spontanicznie organizują zbiórki.
OSP same także prowadzą różne akcje zarobkowe: tradycją jest noworoczna zbiórka strażacka (strażacy roznoszą kalendarze, a mieszkańcy w zamian wrzucają datek), organizowanie festynów strażackich, loterii fantowych, pokazów - dochód zasila kasę jednostki. Nie przynosi to może ogromnych sum, ale buduje relacje ze społecznością i pozwala np. pokryć drobne bieżące wydatki.
8. Granty na działalność pozaratowniczą
OSP mogą pozyskiwać środki także na działalność pozaratowniczą - podobnie jak KGW czy inne stowarzyszenia. Jeśli strażacy organizują np. zawody sportowe, turniej MDP, szkolenia z pierwszej pomocy dla dzieci, mogą aplikować o granty z zakresu profilaktyki czy edukacji (np. z Ministerstwa Edukacji na programy dla młodzieży, z fundacji bankowych na projekty sportowe itd.). Część OSP pisze projekty do konkursu FIO (Fundusz Inicjatyw Obywatelskich) czy do programów PROO zarządzanych przez Narodowy Instytut Wolności - tam można uzyskać środki na rozwój organizacyjny, doposażenie w sprzęt komputerowy, promocję wolontariatu itp.
Przykładem takiego programu jest „Folk(od)nowa” ogłoszony przez Narodowy Instytut Kultury i Dziedzictwa Wsi, w którym OSP mogą otrzymać grant na warsztaty z kultury ludowej. Zgodnie z regulaminem o granty w wysokości do 20 tys. zł mogą ubiegać się m.in. ochotnicze straże pożarne, działające na rzecz kultury ludowej i edukacji. Program przewiduje możliwość przyznania do 100 proc. dofinansowania, jednak ostateczna kwota może być niższa od wnioskowanej. Wnioski w drugiej edycji programu można było składać od 13 marca do 3 kwietnia.
Jak skutecznie pozyskiwać fundusze?
W praktyce każda aktywna OSP korzysta z kombinacji różnych źródeł finansowania. Wiele zależy tu od aktywności i zaradności zarządu OSP oraz współpracy z władzami. Znając możliwe źródła, ważne jest pytanie: jak praktycznie straż pozyskuje fundusze?
1. Współpraca z samorządem
Dobra relacja z wójtem/burmistrzem oraz radnymi gminy jest kluczowa. Warto zapraszać władze na zebrania OSP, pokazywać osiągnięcia i potrzeby. Przy konstruowaniu budżetu gminy straż powinna przedstawiać uzasadnione wnioski o środki. Jeśli np. samochód jest bardzo stary, OSP może przygotować plan zakupu nowego i poprosić gminę o zabezpieczenie części kwoty oraz wystąpienie wspólnie o fundusze zewnętrzne.
2. Śledzenie programów centralnych i składanie wniosków
Każdego roku Komenda Główna PSP przesyła do komend powiatowych informacje o programach dofinansowania dla OSP (dotacje MSWiA, nabór wniosków na auta, sprzęt itp.). Warto być w kontakcie z komendantem powiatowym PSP lub właściwym wydziałem bezpieczeństwa w urzędzie wojewódzkim - tam zapadają decyzje o podziale środków. OSP powinna składać wnioski w terminie i zgodnie z wymaganiami. Na początku roku zazwyczaj zbiera się zapotrzebowanie na dotację MSWiA - zarząd OSP przygotowuje listę potrzebnego sprzętu, wyceny i przekazuje do PSP. Jednostka OSP składająca wniosek musi posiadać aktualny KRS oraz własne konto bankowe.
Przykładem specjalnego programu było dofinansowanie ze środków Funduszu Przeciwdziałania COVID-19 dla jednostek OSP zaangażowanych w udzielanie pomocy w transporcie osób mających trudności w samodzielnym dotarciu do punktów szczepień przeciwko wirusowi SARS-COV-2. W dniu 18 marca br. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji zatwierdził tryb i zasady dofinansowania, co umożliwiło jednostkom OSP składanie wniosków o dotację w formie papierowej.
3. Korzystanie z porad i szkoleń
Związek Ochotniczych Straży Pożarnych RP (ZOSP RP) - organizacja zrzeszająca większość jednostek - często organizuje szkolenia z pozyskiwania funduszy, pisania projektów. Warto, by przedstawiciele OSP w nich uczestniczyli. Ponadto portale branżowe (jak strazacki.pl, remiza.com.pl) publikują newsy o nowych naborach i programach - dobrze je śledzić.
4. Projekty unijne z OSP w partnerstwie
Jeśli gmina lub powiat przygotowuje duży projekt z funduszy UE dotyczący bezpieczeństwa (np. zakup kilku wozów dla gmin powiatu, budowa sieci alarmowania, szkolenia przeciwpowodziowe), OSP powinna się w to włączyć. Dzięki współpracy w ramach większego projektu łatwiej uzyskać dofinansowanie niż startując samemu.