Zielin (do 1945 niem. Sellin) to wieś położona w Polsce, w województwie zachodniopomorskim, w powiecie gryfińskim, w gminie Mieszkowice.
Wprowadzenie i Lokalizacja
Wieś Zielin, prawdopodobnie o rodowodzie słowiańskim, znajdowała się od około 1250 roku na terytorium powstałej Nowej Marchii. Od około VIII do połowy X wieku w widłach Odry i dolnej Warty istniała odrębna jednostka terytorialna typu plemiennego, prawdopodobnie powiązana z plemieniem Lubuszan. Na północy od osadnictwa grupy cedyńskiej oddzielały ją puszcze mosińska (merica Massen) i smolnicka (merica Smolnitz).
Początki i Średniowiecze
Pierwsza wzmianka o wsi pochodzi z 1334 roku, kiedy to w księdze ziemskiej margrabiego brandenburskiego Ludwika Starszego odnotowano ją pod nazwą Sellin. Wzmianka ta, znajdująca się w ziemi mieszkowickiej, precyzuje, że wieś liczy 80 łanów, a wolne od ciężarów podatkowych są 4 łany parafialne (dos) i 1 łan kościelny, co świadczy o istnieniu kościoła już w tym okresie. Lennikiem zobowiązanym do służby konnej był Otto de Marwitz, posiadający 8 łanów. Pakt (pactus) płacony rycerstwu przez chłopów wynosił 15 szylingów (solidos), choć w przeszłości sięgał 1 talenta (czyli 20 szylingów). We wsi znajdowały się również dwie karczmy. Dochód margrabiego, wynikający z korzystania przez mieszkańców z okolicznych lasów (Merica Smolnitz - puszcza smolnicka) do wypasania świń i bydła, określono na 5 korców owsa. Od XIV wieku do 1765 roku wieś należała do rodu von der Marwitz. Istniały tu dwa majątki, które w późniejszych latach kilkukrotnie zmieniały właścicieli.
Właściciele i Rozwój Wczesnonowożytny
W pierwszej połowie XVI wieku żył Peter von der Marwitz (1508?-1557), właściciel Grzymiradza, Smolnicy i Zielina. Od niego pochodzą cztery linie rodu: z Friedersdorf, Zielina, Smolnicy i Linie. "Dom z Zielina" Marwitzów rozpoczyna się od podpułkownika Baltazara von der Marwitz (ur. 25.03.1600, zm. 28.03.1657, komendant twierdzy Kostrzyn). Ostatnim z tej rodziny właścicielem majątku Zielin był Georg Friedrich von der Marwitz (ur. 31.10.1720 w Zielinie, zm. 21.11.1517). List lenny elektora Joachima z tego okresu stwierdza, że Claus, Melchior i Hans von der Marwitz ze Smolnicy, Zachariasz i Kaspar z Marwic, Piotr z Grzymiradza i Otto ze Stanowic posiadają do wspólnej ręki między innymi Zielin. W 1569 roku właściciel wsi Maurycy (Moritz) von der Marwitz (?-1615) ufundował dla kościoła nowy kielich ze złoconego srebra oraz patenę, które służyły mieszkańcom wsi do 1945 roku. Kielich miał grawerowane na sześciokątnej nodze sceny z Nowego Testamentu, a na patenie wygrawerowano herb fundatora.
W 1703 roku, po śmierci Hansa Ottona von der Marwitz, właścicielką majątku została wdowa po nim, Emilia (Ämilia) z domu von Derfflinger (ur. 1665, zm. po 1726; ślub wzięli w 1691), córka generała-feldmarszałka Georga von Derfflinger, wraz z synami Georgiem (zm. 1718). Spis ziemski Fryderyka Wilhelma I z tego okresu wskazuje, że wieś liczyła 25,5 łanów ziemi rycerskiej oraz 10 łanów ziemi chłopskiej, z 13 chłopami na 39 łanach i 11 zagrodnikami na 10 łanach.
Wiek XVIII i XIX - Pastorzy, Majątki i Przemysł
W 1786 roku kolejnym pastorem w Zielinie został Benjamin Friedrich Pampe, pochodzący z Wierzbnicy pod Myśliborzem. Jego żoną była córka poprzednika, Fryderyka Christiana Wilke, z którą miał synów: Fryderyka Wilhelma, Henryka, Karola oraz Fryderyka. W tym okresie jeden z dwóch majątków w Zielinie kupił Friedrich Hellmuth Anton von Blücher (ur. 04.03.1765 - zm. w XVIII/XIX w.). 5 stycznia 1846 roku, w wieku 87 lat, zmarł pastor Benjamin Pampe; synowie i córka ufundowali istniejącą do dziś w kościele tablicę ku jego czci i zmarłej w 1838 roku żony.
W 1846 roku majątek odziedziczyła Ida von Lüttichau, córka starosty Carla Christopha Gottloba von Knobelsdorff, od 1818 roku żona Wolfa Adolfa Augusta von Lüttichau (1786-1863), późniejszego dyrektora generalnego Królewskiej Saksońskiej Orkiestry Muzycznej i Teatru Dworskiego w Dreźnie. Majątek ten, łącznie z folwarkiem Kiwity, Nowiny i Starzyn, liczył 6.679 mórg ziemi. W 1858 roku w Zielinie założono kopalnię węgla brunatnego pod nazwą „Cons.”. Około 1879 roku w książce adresowej majątków ziemskich odnotowano, że majątek liczy 1763 ha, z czego pól ornych 1200 ha, łąk 11 ha, pastwisk 6 ha, lasów 472 ha, a wód 34 ha. Właścicielem wciąż była rodzina von Lüttichau. Zimą 1886 roku do Zielina przybył wraz z rodziną nowy pastor, Gustav Benn (zm. 1896).
Przełom XIX i XX Wieku - Struktura Majątków Ziemskich
W 1896 roku w spisie majątków ziemskich odnotowano, że majątek Zielin liczył 1866,92 ha, w tym pól ornych 1115 ha, łąk 60,26 ha, pastwisk 46,11 ha, lasów 659,91 ha, nieużytków, dróg i placów 43,02 ha oraz wód 42,62 ha. W 1907 roku spisy podają, że Zielin, jako majątek rycerski, miał powierzchnię całkowitą 1799 ha, z tego pól ornych 1195 ha, łąk 51 ha, brak pastwisk, obszary leśne pod wyrąb - 506 ha, drogi, place itd. - razem 29 ha, wody - 18 ha. Pogłowie zwierząt hodowlanych obejmowało: koni 90 sztuk, bydło rogate jako całość 250 sztuk (z tego krów 65 sztuk), owiec 2500, świń 125. W majątku funkcjonowała również gorzelnia.
W 1910 roku ponownie odnotowano, że majątek liczył 1866,92 ha, z czego pól ornych 1115 ha, łąk 60,26 ha, pastwisk 46,11 ha, lasów 659,91 ha, nieużytków, dróg, placów 43,02 ha, a wód 42,62 ha. W 1914 roku, w kolejnym spisie, Zielin, jako majątek rycerski, miał powierzchnię całkowitą 1843 ha, z czego pól ornych 1195 ha, łąk 51 ha, brak pastwisk, obszary leśne pod wyrąb - 550 ha, drogi, place itd. - razem 29 ha, wody - 18 ha. Pogłowie zwierząt hodowlanych wynosiło wówczas: koni 100 sztuk, bydło rogate jako całość 250 sztuk (z tego krów 65 sztuk), owiec 2000, świń 125. W majątku nadal działała gorzelnia.
Okres Wojen Światowych i Lata Międzywojenne
W okresie I wojny światowej nastąpiła rekwizycja dzwonów kościelnych; wywieziono dwa młodsze dzwony, pozostawiając tylko najstarszy, który wisi na wieży do dzisiaj. W latach 20. XX wieku na miejsce zarekwirowanych dzwonów przekazano dzwony stalowe, wyprodukowane w firmie Ulrich & Weule z Bockenem. W tych latach krajobraz własnościowy Zielina kształtował się następująco:
- Firma J.F. Franz Beyersdorf posiadała 40 ha, z czego pól ornych 30 ha, obszary leśne pod wyrąb 10 ha, nieużytki 1 ha.
- Wilhelm Hönow posiadał 49 ha, z czego pól ornych 48 ha, nieużytki 1 ha.
- Wilhelm Koppe posiadał 48 ha, z czego pól ornych 47 ha, nieużytki 1 ha.
- Schmits, fabrykant z Dortmundu, którego dobrami zarządzał von Kromton, posiadał 787 ha, z tego pól ornych 125 ha, obszary leśne pod wyrąb 625 ha, nieużytki 17 ha. Pogłowie zwierząt hodowlanych obejmowało: koni 12 sztuk, bydło rogate jako całość 30 sztuk (z tego krów 10 sztuk), świń 15.
W latach 30. XX wieku wieś rozbudowywała się w kierunku zachodnim i północnym, zakładano kolonie rolnicze.
Czasy Powojenne i Współczesność
Po 1945 roku nastąpił napływ przymusowych polskich wysiedleńców z Kresów Wschodnich, głównie z województw lwowskiego, wileńskiego, nowogródzkiego, tarnopolskiego i stanisławowskiego; wielu z nich to żołnierze Armii gen. W 1945 roku, 25 sierpnia, pierwszy nauczyciel Marian Wojnarowski rozpoczął działalność szkoły podstawowej w niewielkim budynku przy ulicy.
W 1954 roku ogólnopolska reforma podziału administracyjnego wsi zlikwidowała dotychczasowe zarządy gminne, a w ich miejsce powołane zostały gromadzkie rady narodowe. Szkoła podstawowa, ze względu na znaczną degradację budynku pałacu, w latach 1975-1992 została przeniesiona i funkcjonowała w innym budynku przy ulicy Kościelnej. 7 czerwca 2008 roku odbyło się pierwsze spotkanie dawnych niemieckich i dzisiejszych polskich mieszkańców Zielina; nabożeństwo ekumeniczne zostało odprawione w kościele przez miejscowego proboszcza.
Architektura i Dziedzictwo Kulturowe
We wsi znajduje się kościół z ciosów granitowych z drugiej połowy XIII wieku, z barokową wieżą z 1704 roku. Wewnątrz kościoła mieści się trójkondygnacyjny barokowy ołtarz z 1614 roku, rzeźbiony w drewnie, oraz ambona z 1692 roku. Kościół Narodzenia Najświętszej Maryi Panny to budowla salowa z ciosów granitowych na rzucie wydłużonego prostokąta, bez chóru, z barokową wieżą z 1704 roku, wyposażona w dzwon z 1592 roku, odlanym przez ludwisarza Daniela Schukara.
Barokowy pałac z XVIII wieku został zbudowany w 1720 roku na piwnicach z XVII wieku, a następnie przebudowany w stylu neoklasycystycznym w 1780 roku, o zatartych cechach barokowych. Jest on obecnie użytkowany przez szkołę podstawową. Wewnątrz pałacu znajdują się dwa pomieszczenia ze stiukami. Przylegający do pałacu park krajobrazowy z XVIII wieku zachował kompozycję przestrzenną założenia, z osiami widokowymi i jest wpisany do rejestru zabytków.
Wieś ma plan wielodrożnicy, z czytelnym (pierwotnym) założeniem owalnicowym. Zabudowa jest murowana, ceglana, głównie z końca XIX i początku XX wieku. Dominującym elementem w centrum miejscowości jest kościół, wygrodzony murem kamienno-ceglanym oraz obsadzony starodrzewem (lipa, kasztanowiec). W zachodniej części wsi usytuowany jest przynależny pierwotnie do pałacu zespół folwarczny, o zatartej, pierwotnej kompozycji przestrzennej. Barokowy pałac i park zachowały kompozycję przestrzenną założenia, z osiami widokowymi. We wschodniej części wsi, po północnej stronie drogi, po 1945 roku założono cmentarz komunalny, o regularnym kształcie, przedzielony niewielkim ciekiem wodnym. Przy drodze w kierunku Zielina, Kiwit i Nowin ulokowane są XX-wieczne kolonie, złożone z typologicznie jednorodnych zagród z budynkami o łączonym programie użytkowym (mieszkalno-inwentarskim). Pierzeje odsunięte są od drogi, z pasem zieleni przydomowej, zwarte - szczególnie przy drodze do Kiwit.
Życie Społeczne i Gospodarcze
Od 1996 roku eksploatowane jest złoże ropy naftowej i gazu ziemnego „Zielin”, położone we wschodniej części obszaru gminy Mieszkowice. Złoże posiada ustanowiony teren i obszar górniczy o powierzchni 1,85 km². Eksploatację prowadzi PGNiG Zielonogórski Zakład Górnictwa Nafty i Gazu na podstawie koncesji nr 44/96 z dnia 31 października 1996 roku, udzielonej na okres 15 lat na wydobywanie ropy naftowej i gazu ziemnego oraz siarki jako kopaliny współwystępującej. Zasoby wydobywalne ropy naftowej zostały określone na 230,78 tys. ton, a gazu ziemnego na 220,86 mln m³ oraz siarki jako kopaliny współwystępującej na 20 tys. ton. Na złożu prowadzona jest eksploatacja otworowa, ropa naftowa odprowadzana jest na ekspedyt kolejowy w Boleszkowicach.
W Zielinie funkcjonują lokalne instytucje takie jak szkoła podstawowa oraz Filia Miejsko-Gminnej Biblioteki Publicznej w Mieszkowicach, która obecnie mieści się w budynku szkoły. Koło Gospodyń Wiejskich powstało w latach 1957-58, a reaktywacja nastąpiła 6 lutego 2003 roku. Prowadzi ono warsztaty rękodzielnicze, obejmujące wiklinę, hafty, malowanie, robienie kwiatów z bibuły oraz dekorację wnętrz. Koło podtrzymuje i kultywuje tradycje rodzinne, organizując spotkania wielkanocne i wigilijne, dożynki sołeckie oraz Święto Zielina.