Lasy Amazonii, nazywane często Zielonymi płucami Ziemi, trawione są przez pożary w rekordowym tempie. Ten las tropikalny ma ogromne znaczenie nie tylko ze względu na swoją wielkość i różnorodność biologiczną, ale także na kluczowe funkcje, które pełni dla całej planety. Stanowi on bowiem magazyn węgla pochłanianego z powietrza, co spowalnia trwający kryzys klimatyczny. Niestety, coraz większa powierzchnia Amazonii znika w wyniku kolejnych pożarów i pogłębiającego się globalnego ocieplenia, stopniowo cofając procesy ekologiczne, które zachodziły tutaj przez miliony lat.
W ostatnich latach badania wykazały, że lasy Amazonii są niezwykle ważne dla całego świata. Nie jest przesadą stwierdzenie, że oddychamy dzięki lasom, które absorbują dwutlenek węgla - jeden hektar lasu wchłania rocznie 140-250 ton CO2. Rośliny w procesie fotosyntezy pobierają z powietrza dwutlenek węgla, a oddają życiodajny tlen. Lasy Amazonii dostarczają do atmosfery aż 20% tlenu.
Geografia i Klimat Amazonii
Las tropikalny Amazonii rozciąga się na powierzchni około 5,5 miliona km², obejmując obszary należące do dziewięciu krajów: Brazylii, Peru, Kolumbii, Ekwadoru, Gujany Francuskiej, Gujany, Surinamu, Boliwii i Wenezueli. Około 1250 dopływów zasila główną rzekę regionu, Amazonkę, z czego siedemnaście ma ponad 1,5 tys. km długości. W regionie panuje wilgotny klimat równikowy, charakteryzujący się wysoką średnią sumą opadów, sięgającą do 4000 mm rocznie, oraz średnimi rocznymi temperaturami od 24 do 27 stopni Celsjusza. Pomimo tego, w ostatnich latach obserwuje się anomalie pogodowe, w tym nadmierne opady deszczu i wysoki poziom rzek, co prowadzi do groźnych powodzi, ale również coraz dłuższe i intensywniejsze pory suche.
Przyczyny i Skala Pożarów w Amazonii
Od początku roku w lasach Amazonii zanotowano znacznie więcej pożarów niż w poprzednich latach. Przykładowo, od stycznia do sierpnia 2019 roku było ich około 72 tys., podczas gdy w całym 2018 roku odnotowano mniej niż 40 tys. Źródłem pożarów są głównie susze, ale również celowe podpalenia. W trakcie suchej pory deszczowej w Brazylii pożary pojawiają się często, a ich rozniecanie służy wylesianiu terenów pod hodowlę bydła lub rolnictwo.
Pożary są tak intensywne, że dym pochodzący z płonących lasów w stanach Amazonas i Rondonia 19 sierpnia wywołał godzinny blackout w oddalonym o 2700 kilometrów Sao Paulo.
Działalność Ludzka a Zagrożenie Pożarowe
Prawdziwym zagrożeniem dla różnorodności biologicznej Amazonii jest szkodliwa działalność ludzi w postaci selektywnego wyrębu drzew, rolnictwa czy hodowli zwierząt. Badanie przeprowadzone przez grupę brytyjskich, amerykańskich i brazylijskich naukowców na zlecenie brazylijskiego stanu Pará wykazało, że bioróżnorodność terenów objętych działalnością ludzką jest mocno naruszona w porównaniu do dzikich lasów. Fauna i flora lasów deszczowych jest przystosowana do funkcjonowania w warunkach pełnego zalesienia, a naruszenie tych warunków prowadzi do powstawania wzmożonych wiatrów, suszy i pożarów.
Naukowcy oszacowali, że szkody wyrządzone ekosystemowi Amazonii przez ogół szkodliwej działalności ludzkiej są porównywalne do wycinki 92 000-139 000 km² lasów. Wylesianie, głównie w celach wydobywczych i rolniczych, doprowadziło do utraty 12,5% pokrywy roślinnej Amazonii w latach 1985-2023, co oznacza 88 milionów hektarów utraconego lasu w dziewięciu krajach regionu. To obszar prawie trzy razy większy od Polski.
"Duża liczba ekosystemów zniknęła, ustępując miejsca ogromnym pastwiskom, polom soi czy też innym monokulturom, lub została przekształcona w kratery do wydobywania złota" - podsumowują eksperci z RAISG (organizacji zrzeszającej naukowców i organizacje pozarządowe).
Wpływ Wycinki i Polityki na Klimat
Wycinka lasów deszczowych doprowadza do tego, że susze na tym obszarze stają się bardziej intensywne, a pożary rekordowe. Susze oraz pożary doprowadzają z kolei do emitowania coraz większych ilości dwutlenku węgla do atmosfery i do ocieplania jej, tworząc błędne koło, ponieważ drzewa mają zdolność do pochłaniania tych związków. Tegoroczna rekordowa fala pożarów znów uwolniła ogromne ilości dwutlenku węgla do atmosfery, a drzew, które mogłyby go pochłonąć, jest mniej. Zatem związek z wylesianiem a zmieniającym się klimatem jest ewidentny.
Polityka obecnego prezydenta Brazylii, który sceptycznie podchodzi do problemów ochrony środowiska i dąży do otwarcia dziewiczych terenów Amazonii dla rolnictwa i hodowli, budzi poważne obawy. Naukowcy ostrzegają, że nawet niewielki wzrost wycinki Amazonii może pociągnąć za sobą reakcję łańcuchową: wylesienie osuszy klimat, co z kolei dodatkowo zwiększy ryzyko pożarów i susz. Szacuje się, że jeśli wycięte zostanie 20-25% puszczy (dotychczas wycięto 17%), bezpowrotnie wymrzeć może aż połowa dżungli.
Opady Deszczu i Susze: Zmieniający się Cykl Hydrologiczny
W Amazonii, gdzie historycznie lasy były zbyt wilgotne, aby dochodziło do rozległych pożarów, ocieplający się klimat i coraz dłuższa pora bezdeszczowa sprawiają, że pożary przestają być anomalią, a stają się normą. "Niekończące się upały w połączeniu z niskimi opadami deszczu zamieniły te cenne ekosystemy w łatwopalne paleniska" - zauważa Clair Barnes, badaczka z Imperial College London. Podkreśla ona, że "dopóki świat będzie spalał paliwa kopalne, ryzyko niszczycielskich pożarów będzie nadal rosło w Amazonii i Pantanalu".
Susza sprawiła, że poziom niektórych amazońskich rzek jest najniższy od dziesięcioleci, co zagraża życiu około 47 milionów ludzi mieszkających nad ich brzegami. W Ekwadorze, uzależnionym od energii hydroelektrycznej, najgorsza susza od sześciu dekad spowodowała poważne niedobory prądu i ciągłe przerwy w dostawach. Pożary, wymykające się spod kontroli w Brazylii, Ekwadorze, Kolumbii, Boliwii, Argentynie, Paragwaju i Peru, generują gęste smugi dymu, które spowijają duże miasta, takie jak Brasilia, Rio de Janeiro i Sao Paulo, czasem przekraczając granice z Argentyną i Urugwajem.
Wpływ Suszy na Emisję CO2 i Globalny Klimat
Zmiany zachodzące w Amazonii mają następstwa globalne, a los lasu deszczowego jest związany z losem świata poprzez obieg węgla las-atmosfera. Pożary i susze zmieniają sytuację, przez co Amazonia w coraz mniejszym stopniu pełni swoją dotychczasową funkcję pochłaniania CO2. Na przykład, w następstwie suszy w 2010 roku Amazonia była źródłem emisji CO2, uwalniając 2,2 gigatony węgla, czyli blisko 8 miliardów ton CO2 - więcej niż odnotowane w tym samym roku emisje w Stanach Zjednoczonych.
Lasy Amazonii kryją w sobie 100 miliardów ton węgla. Gdyby wymarły całkowicie, uwolniłyby do atmosfery ponad 350 miliardów ton CO2, co odpowiada dodatkowym 10 latom antropogenicznych emisji CO2 z lat 2010-2015. Każda kolejna susza staje się elementem dodatniego sprzężenia zwrotnego, podobnie jak w przypadku Arktyki, która uwalnia metan. Monitoring satelitarny z 2017 roku pokazał, że nad sporą częścią Amazonii koncentracja dwutlenku węgla była wyższa, przekraczając w niektórych miejscach 420 ppm.
Amazonia: Dom dla Bioróżnorodności i Rdzennych Mieszkańców
Las Amazonii jest domem dla około 3 milionów gatunków roślin i zwierząt. Na powierzchni ok. 5,5 mln km² żyje 20% gatunków ptaków i roślin, 10% znanych na świecie gatunków ssaków oraz nawet 15 razy więcej gatunków ryb niż w Europie. Zaledwie jedno drzewo może być domem dla nawet osiemdziesięciu gatunków mrówek. Region ten słynie również z bardzo groźnych zwierząt, takich jak anakonda, piranie, krokodyle, komary amazońskie, elektryczne węgorze czy grzechotniki południowo-amerykańskie. Największym drapieżnikiem puszczy amazońskiej jest jaguar. Charakterystyczne są też małpy oraz niespotykane w innych rejonach świata gryzonie, jak na przykład osiągające spore rozmiary kapibary.
Teren zamieszkiwany jest przez blisko milion rdzennych mieszkańców. Od tysięcy lat wykorzystywali oni owady i rośliny z lasów Amazonii w celach leczniczych. Rdzenni mieszkańcy, tacy jak Yanomamo, udoskonalili stosowanie związków chemicznych występujących w roślinach i zwierzętach, a wiedza na ten temat jest przekazywana z pokolenia na pokolenie przez szamanów. Wiele składników lekarstw dostępnych na całym świecie pochodzi właśnie z tego obszaru.
Rdzenni Mieszkańcy i Problemy Regionu
Kiedy odkryto Brazylię w 1500 roku, żyło w niej 6 milionów Indian. Obecnie jest ich 300 tysięcy, z czego dwie trzecie tej ludności mieszka w rezerwatach na terenie Amazonii. W lasach amazońskich wciąż mieszka wiele izolowanych plemion, a kontakt z niektórymi z nich udało się nawiązać dopiero w ostatnich latach, jak w przypadku plemienia, które pojawiło się nad brzegami rzeki Envira w Brazylii. Problemy karczowania lasów, budowania elektrowni wodnych, dróg i kolonizacji dotyczą tego regionu od lat, zagrażając zarówno środowisku, jak i tradycyjnemu trybowi życia rdzennych społeczności.
Przywódcy Ameryki Południowej muszą bardziej niż kiedykolwiek podjąć pilne działania, aby zapobiec katastrofie klimatycznej, która może mieć nieodwracalne konsekwencje dla ludzkości i planety. Amnesty International wezwała władze do porzucenia paliw kopalnych, przekształcenia modelu rolnictwa przemysłowego, a także ochrony terytoriów rdzennej ludności i obrońców środowiska.