Rada Stanu Królestwa Polskiego (1861-1867)

Rada Stanu Królestwa Polskiego, reaktywowana w 1861 roku, była organem administracyjnym o znaczeniu przedstawicielskim w ramach koncesji administracyjnych rządu rosyjskiego. Koncesje te zostały przyznane Królestwu w następstwie ówczesnych manifestacji patriotycznych, zwłaszcza warszawskich, krwawo stłumionych 27 lutego 1861 roku. Reformy Aleksandra Wielopolskiego, w ramach których reaktywowano Radę Stanu, miały na celu pozyskanie dla rządu warstw posiadających (tzw. obozu umiarkowanych) oraz odegrać rolę czynnika uspokajającego społeczeństwo.

Historia i Cel Powołania

W intencjach współautora i realizatora reform, Aleksandra margrabiego Wielopolskiego, Rada Stanu miała pełnić funkcje organu przedstawicielskiego, zastępującego Sejm. Miała być miejscem, przez które społeczeństwo polskie mogłoby legalnie przedstawiać cesarzowi swoje życzenia i potrzeby. Powołanie Rady Stanu regulowały dwa ukazy cesarskie: z 26 marca i rozwijający go ukaz z 5 czerwca 1861 roku, określający skład, organizację i atrybucje Rady.

Skład i Organizacja Rady Stanu

Członkowie Rady

Zgodnie z ukazami cesarskimi, do Rady Stanu wchodzili członkowie z urzędu i z nominacji cesarza. Członkami z urzędu byli:

• Członkowie Rady Administracyjnej (dyrektorzy główni prezydujący w komisjach rządowych, kontroler generalny, warszawski wojenny generał-gubernator do czasu likwidacji tego urzędu 16 lipca 1862 roku).
• Aleksander margrabia Wielopolski (początkowo jako dyrektor główny Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, a od połowy 1862 roku jako naczelnik Rządu Cywilnego).
• Inne osoby, którym ten przywilej został przyznany specjalnym dekretem cesarskim.

Członkami z nominacji byli radcy stanu (w liczbie dwunastu), z których czterech cesarz wyznaczał co roku do przewodniczenia w wydziałach Rady Stanu. Pozostali członkowie stali lub czasowi byli powoływani przez cesarza z grona biskupów lub wyższego duchowieństwa, prezesów i członków rad gubernialnych, wyższych urzędników Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego oraz innych osób według uznania monarchy.

Radcy stanu zasiadali zarówno w wydziałach Rady Stanu, jak i w Ogólnym Zebraniu, stanowiąc element urzędniczy i wykonując prace przygotowawcze. Pozostali członkowie mieli reprezentować opinię publiczną. Namiestnik mógł wyznaczać delegatów do udzielania objaśnień w sprawach dyskusyjnych, ale bez prawa głosowania.

Prezydencja w Radzie

Zgodnie z prawem, prezydującym w Radzie powinien być namiestnik lub osoba sprawująca jego obowiązki, a w razie ich nieobecności - jeden z członków wyznaczony przez cesarza. W praktyce funkcję wiceprezesa Rady początkowo sprawował wojenny generał-gubernator warszawski, a po likwidacji tego urzędu w lipcu 1862 roku - naczelnik Rządu Cywilnego Królestwa Polskiego, Aleksander margrabia Wielopolski. Po jego ustąpieniu w lipcu 1863 roku funkcję tę pełnił jeden z senatorów.

Wpływ Powstania Styczniowego na Skład Rady

W zadekretowanym składzie Rada Stanu nie funkcjonowała do końca swego urzędowania. W 1863 roku wielu jej członków podało się do dymisji. Bezpośredni wpływ na te decyzje miał fakt rozpoczęcia przez mocarstwa zachodnie akcji dyplomatycznej w sprawie polskiej oraz przystąpienie w marcu 1863 roku "białych" do powstania.

W związku z tym, Władysław książę Czartoryski wystosował 30 marca 1863 roku pismo do Rządu Narodowego, sugerując, aby Polacy zajmujący stanowiska w urzędach o "cechach politycznych", takich jak Rada Stanu, rady municypalne, gubernialne i powiatowe, podali się do dymisji. W następstwie tego, od marca do maja 1863 roku zrezygnowało 15 członków Rady Stanu (na ogólną liczbę 35) oraz 19 członków Rady Miejskiej Warszawskiej (na ogólną liczbę 26), a za nimi poszły rady miejskie w terenie oraz rady powiatowe. Komitet Centralny Narodowy wydał już wcześniej, 5 października 1862 roku, podobne wezwanie.

Pierwsze dymisje członków Rady Stanu nastąpiły 10 marca 1863 roku i były zatwierdzane ukazami cesarskimi. Na przykład, ukaz cesarski z 5/17 marca 1863 roku zwalniał, na własne żądanie, stałych członków Rady Stanu: Jakuba Lewińskiego, Michała Lewińskiego i Franciszka Węgleńskiego, a także czasowych: Leopolda Poletyłło i Aleksandra Kurtza. Ukaz z 19/31 marca tegoż roku dotyczył arcybiskupa Zygmunta Szczęsnego Felińskiego (członka stałego) i Edmunda Stawińskiego (członka czasowego).

Dymisje te, komentowane przez sekretarza stanu Stanisława Zielińskiego, miały podwójną wymowę: były świadectwem jawnego uznania przez najwyższych urzędników powstańczych władz narodowych oraz odmowy dalszego udziału w zarządzie zaborczym. Miało to tym większe znaczenie, że Rada Stanu w pewnym stopniu była organem przedstawicielskim. W sprawozdaniu z działalności Rady Stanu w 1863 roku, Zieliński odnotował, że "Rada Stanu Królestwa w roku 1863 doznała ważnych zmian w swoim składzie. W miesiącach marcu, kwietniu i maju 15 członków Rady, stanowiących więcej niż trzecią część jej kompletu, podało się do dymisji. Z ich ustąpieniem ubył z Rady Stanu w przeważnym stosunku element wyższego duchowieństwa tudzież osób piastujących urząd z wyborów."

Kancelaria Rady Stanu

Kancelarią Rady Stanu zarządzał sekretarz stanu, należący również do jej składu. Do pomocy miał podsekretarza stanu. Pisma napływające do kancelarii, po zarejestrowaniu w dzienniku podawczym, były rozdzielane przez sekretarza stanu między wydziały. Sekretarz stanu osobiście przedstawiał sprawy na posiedzeniach Ogólnego Zebrania i Składu Sądzącego, a także mógł uczestniczyć w posiedzeniach wszystkich wydziałów i udzielać potrzebnych objaśnień. Personel kancelaryjny obejmował również sześciu referendarzy i czterech wicereferendarzy stanu, którzy uczestniczyli w protokołowaniu. Ponadto w kancelarii zatrudnieni byli sekretarze referenci (od dwóch do czterech), kilku sekretarzy, kilku podsekretarzy, archiwista i woźny. Rada Stanu i Rada Administracyjna miały sobie wzajemnie udzielać pomocy w czynnościach kancelaryjnych.

Struktura i Kompetencje Rady

Rada Stanu wykonywała swoje czynności w dwóch głównych kolegiach: Ogólnym Zebraniu i Składzie Sądzącym, oraz w czterech wydziałach, które przygotowywały materiały dla tych kolegiów.

Wydziały

Były cztery stałe wydziały:

1. Wydział Prawodawczy: Przygotowywał "wszystko to, co stanowiło przedmiot prawa, ustawy lub organizacji", czyli projekty różnych aktów normatywnych, często związanych z reformami.
2. Wydział Skarbowo-Administracyjny.
3. Wydział Próśb i Zażaleń: Rozpatrywał sprawy dotyczące "nadużyć urzędników i naruszania przez nich ustaw", będące rekursami od decyzji niższych urzędów. Ukaz cesarski z 5 czerwca 1861 roku zastrzegał, że "prośba żadna, która by dotykała zmiany bytu politycznego Królestwa Polskiego lub zasad jego rządu, nie będzie pod rozpoznawanie wzięta". Wydział po rozpatrzeniu sprawy kierował swój wniosek do Ogólnego Zebrania, a ostateczną decyzję sekretarz stanu przekazywał suplikantowi.
4. Wydział Sporny: Opracowywał pisemne "instrukcje" i "relacje" do Składu Sądzącego oraz zajmował się sprawami dotyczącymi szlachectwa i tytułów honorowych, które wcześniej wchodziły w zakres czynności zlikwidowanej Heroldii Królestwa Polskiego. Wydział przygotowywał wnioski, redagował dyplomy, wydawał świadectwa i prowadził księgi rejestracji tych czynności. Zakres tych czynności określony był ustawą o szlachectwie z 7 lipca 1836 roku, a także ukazami cesarskimi z 5 czerwca 1861 roku.

Każdy wydział ustawowo składał się z dwóch członków powoływanych przez cesarza co roku oraz z przewodniczącego. W posiedzeniach mieli uczestniczyć także referendarz i wicereferendarz stanu. Dla spraw wymagających wspólnej narady namiestnik mógł łączyć dwa lub więcej wydziałów.

Dla każdej rozpatrywanej sprawy sporządzano oddzielny protokół, rejestrujący treść sprawy, przebieg dyskusji, uwagi członków, objaśnienia dyrektorów głównych komisji rządowych oraz uzasadnienie wniosku. Członkowie niepodzielający zdania większości mogli dołączać swój głos na piśmie. Protokoły wydziałów wraz z załącznikami przekazywane były sekretarzowi stanu.

Ogólne Zebranie

Ogólne Zebranie składało się ze wszystkich członków Rady Stanu. Posiedzenia "zwyczajne" odbywały się przynajmniej raz w roku, począwszy od listopada, a "nadzwyczajne" namiestnik mógł zwoływać w każdym czasie. Protokoły posiedzeń redagował jeden z referendarzy pod kierunkiem sekretarza stanu. Kompetencje Ogólnego Zebrania obejmowały:

1. Rozpatrywanie projektów praw, ustaw i "organizacji" dotyczących ogólnego zarządu Królestwa Polskiego, przygotowanych na polecenie cesarza lub namiestnika, z "inicjatywy rządu". Mogły one dotyczyć zmian w kodeksach, stosunkach rolniczych, przemysłowych, handlowych, wprowadzania nowych podatków, zaciągania pożyczek, organizacji "oświecenia publicznego" itp.
2. Rozpatrywanie sprawozdań rocznych z działalności wszystkich gałęzi administracji, Najwyższej Izby Obrachunkowej, Komisji Umorzenia Długu Krajowego i raportów kontrolera generalnego oraz opracowywanie na ich podstawie "rysu ogólnego" działalności rządu.
3. Rozpatrywanie "przedstawień" wnoszonych przez rady gubernialne i Radę Miejską Warszawy. W okresie Powstania Styczniowego kompetencje te nie mogły być w pełni realizowane.
4. Rozpatrywanie próśb, skarg i zażaleń na nadużycia popełniane przez urzędników.

Uchwały Ogólnego Zebrania podejmowano większością głosów, a członkowie niezgadzający się mieli prawo składać swój głos na piśmie. Protokoły posiedzeń Ogólnego Zebrania wraz z rozpoznanymi projektami i sprawozdaniami przekazywane były namiestnikowi, a następnie cesarzowi z tłumaczeniami na język rosyjski. Tryb obrad i podejmowania decyzji regulowała szczegółowa instrukcja z 1864 roku, wzorowana na instrukcji Rady Państwa w Rosji.

Skład Sądzący

Skład Sądzący Rady Stanu tworzyli członkowie trzech wydziałów: Prawodawczego, Spornego i Skarbowo-Administracyjnego. Urzędował on stale i rozpatrywał między innymi:

1. Spory kompetencyjne między władzami duchownymi i sądowymi.
2. Spory wynikające z wykroczeń przeciwko ustawie celnej z 3 listopada 1850 roku.

Skład Sądzący, powiększony o trzech radców stanu nienależących do wydziałów, opracowywał wnioski w sprawach oddawania pod sąd za wykroczenia w urzędowaniu urzędników administracyjnych mianowanych lub zatwierdzanych przez cesarza. Dotyczyło to członków Rady Administracyjnej, Rady Stanu, senatorów, członków Warszawskich Departamentów Rządzącego Senatu, sekretarzy stanu, naczelnych prokuratorów, członków komisji rządowych i gubernatorów cywilnych. "Wyroki i opinie" Rady Stanu w tych sprawach wymagały zatwierdzenia przez cesarza.

Zakończenie Działalności

Rada Stanu miała obowiązek przesyłania do Biblioteki Głównej wszystkich druków własnych i będących przedmiotem jej obrad. Do użytku wewnętrznego Rada posiadała własną bibliotekę, której zasób i losy nie są znane. III Rada Stanu została zlikwidowana ukazem cesarskim z 10 marca 1867 roku, w związku z unifikacją ustroju Królestwa Polskiego z ustrojem Cesarstwa Rosyjskiego, dokonaną po stłumieniu powstania styczniowego. Sprawy dotyczące szlachectwa i tytułów honorowych przeniesiono do Departamentu Heroldii Rządzącego Senatu, a odpowiedni ukaz cesarski wydano 27 lutego 1870 roku.

Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie przechowuje dokumentację Rady Stanu (PL 00-263 WARSZAWA ul. 9 mb., 758 j. a.), w skład której wchodzą poszyty i księgi. Dokumentacja poszczególnych spraw ułożona jest w woluminach oprawionych w tekturę koloru szaro-zielonego z nadrukiem: "Akta Rady Stanu Królestwa Polskiego tyczące....".

tags: #asia #kwiatkowska #pozar #lowicz