Bataliony Chłopskie (BCh) były konspiracyjną organizacją zbrojną polskiego ruchu ludowego, która w czasie II wojny światowej stanowiła drugą, po Armii Krajowej, pod względem liczebności formację zbrojną Polskiego Państwa Podziemnego. Organizacja liczyła około 170 tys. ludzi i działała na terenie Generalnego Gubernatorstwa oraz w Wielkopolsce, realizując przede wszystkim cel obrony wsi polskiej przed terrorem niemieckim i eksploatacją gospodarczą.
Geneza i powstanie organizacji
Początkowo ruch ludowy nie tworzył własnej organizacji wojskowej, kierując swoich członków do Związku Walki Zbrojnej (ZWZ). Jednak wzrost wpływów sanacyjnych i piłsudczykowskich wśród kadry kierowniczej ZWZ, utworzenie przez konkurencyjne stronnictwa polityczne własnych organizacji oraz umacnianie się w terenie Narodowej Organizacji Wojskowej spowodowały zmianę stanowiska Centralnego Kierownictwa Ruchu Ludowego (CKRL) w kwestii sformowania własnej jednostki.
Podjęcie przez ludowców w 1940 r. decyzji o utworzeniu odrębnej, samodzielnej organizacji wojskowej spotkało się z poparciem środowiska chłopskiego i było wyrazem emancypacyjnych dążeń polskich chłopów. Bataliony Chłopskie zawiązały się 4 sierpnia 1940 roku we wsi Grabiec koło Szczekocin. Początkowo organizacja funkcjonowała pod nazwą „Straż Chłopska” (tzw. „Chłostra”). Ponieważ nazwa ta nie spełniała aspiracji działaczy, wiosną 1941 r. z inicjatywy działaczy Okręgu Kieleckiego formację przemianowano na Bataliony Chłopskie, choć formalne zatwierdzenie tej nazwy przez Komendę Główną nastąpiło dopiero w maju 1944 r.
Struktura i dowodzenie
Organizacja była zbrojnym ramieniem Stronnictwa Ludowego - trzon stanowili członkowie SL, Związku Młodzieży Wiejskiej RP „Wici” oraz częściowo działacze CZMW „Siew”. Zwierzchnictwo nad BCh sprawowało Centralne Kierownictwo Ruchu Ludowego (CKRL), reprezentowane przez Józefa Niećkę „Zgrzebniaka”.
Kluczowe postacie:
- Franciszek Kamiński - komendant główny od 8 października 1940 r. do końca wojny.
- Kazimierz Banach „Kamil” - szef sztabu Komendy Głównej.
Struktura organizacyjna BCh obejmowała obszar kraju z wyłączeniem województw wileńskiego, nowogrodzkiego, poleskiego i pomorskiego. Organizacja składała się z oddziałów taktycznych (przeznaczonych do powstania) oraz terytorialnych. Od 1942 r. zaczęto formować Oddziały Specjalne, liczące od kilkunastu do kilkudziesięciu ludzi, przeznaczone do walki bieżącej. Działało ich około 300-400. Samorzutnie powstało również ponad 70 oddziałów partyzanckich.
Działalność bojowa i sabotażowa
Głównym celem działania żołnierzy BCh była obrona ludności wiejskiej przed terrorem okupacyjnym. Żołnierze Batalionów Chłopskich dokonali ponad 6 tys. różnego rodzaju akcji bojowych, w tym 900 bitew i potyczek. Do najważniejszych działań należały:
- Walki na Zamojszczyźnie: Obrona polskiej ludności przed wysiedleniami, w tym bitwy pod Wojdą i Zaborecznem.
- Akcje więzienne: Dwukrotne rozbicie więzienia w Pińczowie (czerwiec i lipiec 1944 r.), w wyniku których uwolniono setki więźniów.
- Dywersja kolejowa: Ataki na pociągi amunicyjne i infrastrukturę (np. akcja pod Gołębiem).
- Wsparcie dla aliantów: Żołnierze BCh brali udział w obserwacji poligonów V-1 i V-2 oraz ochronie lądowisk w akcjach typu „Most III”.
Czyn zbrojny na Zamojszczyźnie
Uzbrojenie i prasa
Broń używana przez żołnierzy BCh pochodziła głównie z pól bitewnych kampanii wrześniowej (ok. 20% uzbrojenia w latach 1940/1941) oraz ze źródeł zdobycznych. Z uwagi na trudności w zaopatrzeniu, podejmowano próby produkcji własnej broni. Przykładem jest pistolet maszynowy „Bechowiec”, konstrukcji Henryka Strąpocia, który był produkowany w warunkach konspiracyjnych.
Centralnym organem prasowym BCh był miesięcznik „Żywią i bronią”. Prawie każdy obwód posiadał również własne pismo, takie jak „Chłopska Droga”, „Chłopi Idą” czy „Znicz”.
Scalenie z Armią Krajową i powojenne losy
Od jesieni 1942 r. Komenda Główna AK wywierała naciski na CKRL w celu scalenia BCh z AK. Umowę podpisano 30 marca 1943 r. Scalenie przebiegało jednak opornie ze względu na obawy ludowców przed utratą wpływów oraz niechęć do niektórych organizacji, takich jak NSZ. Ostatecznie do AK przekazano około 51 tys. żołnierzy. Część sił, niepodlegająca scaleniu, weszła w skład Ludowej Straży Bezpieczeństwa (LSB).
W marcu 1945 r. rozkazem komendy głównej BCh zostały rozwiązane. Wielu żołnierzy wstąpiło do Ludowego Wojska Polskiego i Milicji Obywatelskiej, podczas gdy inni zaangażowali się w działalność opozycyjnego PSL Stanisława Mikołajczyka. Wielu byłych członków BCh padło ofiarą powojennych represji komunistycznych.