Samochody Pożarnicze i Ich Oznakowanie – Kompleksowy Przewodnik

Samochód pożarniczy, znany również jako wóz strażacki lub pojazd pożarniczy, to specjalnie oznakowany i przygotowany pojazd używany przez straż pożarną lub inną jednostkę ochrony przeciwpożarowej. Jego głównym zadaniem jest udział w akcjach ratowniczo-gaśniczych oraz innych działaniach statutowych, w tym prewencyjnych. W większości państw świata wozy strażackie są malowane na kolor czerwieni sygnałowej (zazwyczaj wg skali RAL 3000), a ich błotniki i zderzaki mają barwę białą. Pojazdy strażackie są również uprzywilejowane w ruchu drogowym.

Rola i Zakres Działań Państwowej Straży Pożarnej

Państwowa Straż Pożarna (PSP) to niezwykle ważna jednostka, której działania wykraczają daleko poza samo gaszenie pożarów. Strażacy podejmują szereg innych zadań, które są kluczowe dla bezpieczeństwa publicznego:

• Pomoc w wydobywaniu poszkodowanych z pojazdów oraz usuwanie niebezpiecznych substancji z jezdni.
• Działania mające na celu ochronę mieszkańców, mienia i infrastruktury podczas klęsk żywiołowych, takich jak powodzie, burze czy silne wiatry.
• Pomoc rannym i uwięzionym zwierzętom.
• Usuwanie gniazd szerszeni z obiektów mieszkalnych.

Czas reakcji straży pożarnej na zdarzenie jest regulowany przez ustawę. Brygada musi pojawić się na miejscu w ciągu 10 minut od zgłoszenia pożaru w granicach miasta, natomiast na terenie wsi ten czas wynosi 20 minut. Aby usprawnić szybkie wyruszenie na akcję, strażacy często układają swój strój w sposób umożliwiający jego natychmiastowe założenie.

Oznakowanie Operacyjne Samochodów Państwowej Straży Pożarnej

Numery operacyjne samochodów PSP mają za zadanie usprawnienie kierowania i prowadzenia działań ratowniczych na poziomie interwencyjnym i taktycznym. Poprzez przekazanie uczestnikom tych działań istotnych informacji o przynależności pojazdu do jednostki ochrony przeciwpożarowej, jego rodzaju oraz o kryterium radiowym. Od połowy 2002 roku samochody Państwowej Straży Pożarnej zostały oznakowane numerami operacyjnymi. Numer operacyjny jest umieszczany na samochodach straży pożarnych oznakowanych jako pojazdy uprzywilejowane w ruchu drogowym oraz na statkach pożarniczych. Zawiera on istotne fragmenty kryptonimu radiowego pojazdu i odnosi się do jednego i tylko jednego samochodu lub statku. Numer operacyjny lub numer na sprzęcie powinien mieć barwę kontrastującą z elementem lub nadwoziem, na którym został umieszczony.

Struktura Numeru Operacyjnego

W Polsce oznaczenie pojazdów strażackich to uniwersalny numer umożliwiający identyfikację wozu w czasie akcji, określony w załączniku do zarządzenia Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej z dnia 10 kwietnia 2008 r. Składa się on z trzech elementów: XXX[z]YY, gdzie:

• XXX (prefiks): Trzycyfrowy numer określający powiat oraz typ jednostki organizacyjnej, z której pochodzi pojazd.
• [z] (infiks): Oznaczenie jednoliterowe województwa, zgodne z wyróżnikiem na tablicach rejestracyjnych. Wyjątki to: m.st. Warszawy - W; woj. mazowieckiego (bez Warszawy) - M; jednostek centralnych PSP, np. Komendy Głównej - A.
• YY (sufiks): Dwie cyfry oznaczające kolejny pojazd danego typu w jednostce. Sufiks dotyczy tylko PSP; na wozach ochotniczej straży pożarnej (OSP) nie ma związku z pełnionymi przez te pojazdy funkcjami.

Dodatkowo, stosuje się też oznaczenia cyfrowe charakteryzujące pojemność zbiornika na wodę w metrach sześciennych oraz wydajność pompy w hektolitrach na minutę, oddzielone znakiem "/". Na przykład, oznaczenie 2,7/26 oznacza zbiornik o pojemności 2,7 metra sześciennego i autopompę o wydajności 26 hektolitrów na minutę przy ciśnieniu roboczym 8 bar.

Kody Prefiksów (XXX) dla Jednostek PSP

Prefiksy XXX wskazują na typ pojazdu w zależności od jego przeznaczenia:

• 20-34: Samochody gaśnicze (np. 20 - lekki gaśniczy, 22 - średni gaśniczy, 26 - ciężki gaśniczy).
• 35-37: Samochody proszkowe.
• 38-39: Cysterny wodne.
• 40-45: Samochody ratownictwa drogowego i technicznego.
• 46-47: Samochody oświetleniowe.
• 48-49: Samochody dźwigowe.
• 50: Samochód przeciwgazowo-dymowy.
• 51-54: Autodrabiny i autopodnośniki.
• 55-58: Mikrobusy, autobusy.
• 59: Ambulanse.
• 60-65: Samochody ratownictwa chemiczno-ekologicznego.
• 71-79: Pojazdy specjalistycznych grup.
• 80: Samochód wężowy.
• 81-89: Pojazdy kwatermistrzowskie.
• 90-92: Samochody operacyjne.
• 98-99: Samochody dowodzenia i łączności.

Kody Prefiksów (XXX) dla Specjalistycznego Sprzętu

Dodatkowo, dla specjalistycznego sprzętu stosuje się oznaczenia literowe:

Klasyfikacja Samochodów Pożarniczych

W Polsce stosowano i stosuje się różne systemy klasyfikacji pojazdów pożarniczych. Jednym z nich była polska norma, a obecnie obowiązuje europejska.

Klasyfikacja Według Polskiej Normy PN-79/M-51300 (obowiązywała od 1974 do 2004 roku)

Ta norma dzieliła samochody pożarnicze ze względu na ich typ, wagę i rodzaj funkcji:

Typy samochodów:

• G - gaśniczy
• S - specjalny

Waga samochodu:

• L - lekki (do 3,5 tony masy własnej)
• M - średni (od 3,5 tony do 12 ton masy własnej)
• C - ciężki (od 12 ton masy własnej)

Rodzaje samochodów gaśniczych (G):

• ze zbiornikiem na wodę (B) - pojemność podawano w m³
• z autopompą (A) - wydajność podawano w m³ na minutę
• z motopompą (M) - wydajność podawano w m³ na minutę
• proszkowy (Pr) - masę proszku podawano w kilogramach
• śniegowy (Sn)

Przykład: Oznaczenie GCBA 5/24 oznacza Ciężki Samochód Gaśniczy BaAze zbiornikiem na wodę o pojemności 5 m³ i autopompą o wydajności 2,4 m³ na minutę (lub 24 hl/min). Każdy samochód ze zbiornikiem na wodę posiadał także zbiornik na środek pianotwórczy, który przeważnie stanowił 10% pojemności zbiornika głównego - w tym przypadku pojemność zbiornika na środek pianotwórczy wynosiłaby 500 litrów.

Rodzaje samochodów specjalnych (S):

• Rt - ratownictwa technicznego
• Rd - ratownictwa drogowego
• Rchem - ratownictwa chemicznego
• Rekol - ratownictwa ekologicznego
• Rwod - ratownictwa wodno-nurkowego
• Rmed - ratownictwa medycznego (także Ambulans)
• Rwys - ratownictwa wysokościowego
• D - autodrabina - wysięg maksymalny podawany w metrach
• H - podnośnik hydrauliczny - wysięg maksymalny podawany w metrach
• Dz - dźwig - maksymalny udźwig podawany jest w tonach
• W - wężowy - do przewozu odcinków (głównie W-110) - długość odcinków podawana w metrach
• Kn - kontenerowy - do przewozu kontenerów
• Kw - kwatermistrzowski
• On - oświetleniowy
• Op - operacyjny
• Rr - ratowniczo-rozpoznawczy
• DiŁ - dowodzenia i łączności
• Pgaz-pdym - służący do przewozu aparatów ochrony dróg oddechowych
• Pr - poszukiwawczo-ratowniczy (należący do Specjalistycznych Grup Poszukiwawczo-Ratowniczych)

Przykład: Oznaczenie SCRd oznacza Ciężki Samochód Ratownictwa drogowego.

Klasyfikacja Według Nowej Normy Europejskiej PN-EN 1846-2:2001 / PN-EN 1846-1:2011 (obowiązuje od 2004 roku)

System oznaczeń według nowej normy europejskiej określa kryteria do charakteryzowania samochodów, gdzie ustalono klasy i kategorie w zależności od przeznaczenia i masy samochodu. Wymienione elementy tworzą tzw. układ wodno-pianowy. Stosuje się również inne urządzenia dodatkowe, zamontowane na stałe, jak np. maszt oświetleniowy czy wciągarka. Do dodatkowego wyposażenia wozów strażackich zaliczyć można również: działko wodne, dodatkowy wąż, kamerę cofania czy falę świetlną LED.

Klasy pojazdów samochodowych w zależności od masy:

• LEKKA (L): Samochody, których masa jest nie mniejsza niż 2 tony i nie większa/równa 7,5 tony.
• ŚREDNIA (M): Samochody, których masa jest nie mniejsza niż 7,5 tony i nie większa/równa 14 ton.
• CIĘŻKA (S): Samochody, których masa jest większa niż 14 ton.

Kategoria pojazdów samochodowych w zależności od zdolności do poruszania się po określonych nawierzchniach:

• Kategoria 1 - MIEJSKA (drogowa): Pojazdy przeznaczone do poruszania się po drogach o twardej nawierzchni.
• Kategoria 2 - UTERENOWIONA: Pojazdy zdolne do poruszania się po wszystkich drogach o twardej nawierzchni i w ograniczonym zakresie poza tymi drogami.
• Kategoria 3 - TERENOWA: Pojazdy zdolne do poruszania się po wszystkich drogach i bezdrożach.

Grupy pojazdów samochodowych w zależności od zastosowania:

1. Samochody ratowniczo-gaśnicze: Wyposażone w pompę pożarniczą, zbiornik na wodę i inny sprzęt używany podczas akcji. Mogą być również specjalne, z dodatkowymi środkami gaśniczymi.
2. Samochody z drabiną mechaniczną i/lub podnośnikiem hydraulicznym:
   • Drabina mechaniczna: Wysuwana konstrukcja z przęsłami w kształcie drabiny, z koszem lub bez, zamontowana obrotowo.
   • Podnośnik hydrauliczny: Składana konstrukcja z koszem ratowniczym, składająca się z jednego lub kilku elementów, z mechanizmu nożycowego lub ich kombinacji.
3. Samochody ratownictwa technicznego: Wyposażone w sprzęt umożliwiający poszukiwania i ratowanie osób, usuwanie skutków wypadków (drogowych, lotniczych, kolejowych), awaryjne odblokowywanie wejść, ratowanie zwierząt.
4. Samochody ratownictwa medycznego: Obsługiwane przez strażaków, przeznaczone do opieki i transportu pacjentów, z możliwością wyposażenia w dodatkowe urządzenia związane ze specyfiką działań straży.
5. Samochody sprzętowe ratownictwa chemicznego: Wyposażone w środki ochrony indywidualnej i sprzęt do ograniczania szkód w środowisku naturalnym (np. skażenia, wypadki z chemikaliami, substancjami radioaktywnymi, zakażenia biologiczne, wypompowywanie substancji).
6. Samochody dowodzenia: Wyposażone w środki łączności i sprzęt do kierowania akcją.
7. Samochody do przewozu osób: Przystosowane do transportu strażaków i ich osobistego wyposażenia.
8. Samochody zaopatrzeniowe: Przystosowane do przewozu sprzętu lub środków gaśniczych w celu zaopatrywania jednostek będących w akcji.
9. Samochody specjalne nośniki kontenerowe: Np. S-3-3 oznacza specjalny samochód nośnik kontenerowy klasy ciężkiej (S), kategorii terenowej (3), z trzema miejscami dla załogi w kabinie.

Przykład: Oznaczenie GCBA 5/32, zgodne z nową normą, określa w kolejności: G - samochód ratowniczo-gaśniczy, C - ciężki, B - ze zbiornikiem wodnym, A - z autopompą, 5 - zbiornik na wodę o pojemności 5 m³, 32 - wydajność nominalna autopompy 32 hl/min.

Historia Motoryzacji w Polskim Pożarnictwie

Wynalezienie szybkobieżnego silnika spalinowego pod koniec XIX wieku było milowym krokiem w rozwoju motoryzacji i odmieniło oblicze straży pożarnych.

Początki Zmotoryzowanego Sprzętu

Najprawdopodobniej pierwszy pojazd napędzany silnikiem spalinowym powstał w 1875 roku w Wiedniu, skonstruowany przez Sigfrieda Marcusa. Była to drewniana konstrukcja z jednocylindrowym silnikiem o mocy 0,75 KM, osiągająca prędkość 4 km/h. Jednak to prace Gottlieba Daimlera, który w 1883 roku stworzył szybkobieżny silnik spalinowy, a trzy lata później zastosował go w samochodzie, są kojarzone z początkami samochodów spalinowych.

Prace nad stworzeniem pomp z silnikami spalinowymi były prowadzone etapowo. W 1888 roku Gottlieb Daimler i Heinrich Kurtz przedstawili pierwszą znaną pompę z silnikiem benzynowym firmy Daimler na 13. Zjeździe Niemieckich Straży Pożarnych w Hanowerze. Była to pompa tłokowa zamontowana na czterokołowym wozie. W 1910 roku firma Konrada Rosenbauera z Austrii zbudowała pierwszą motopompę przewoźną, zakupioną przez kolejową straż pożarną w Linzu.

Początkowo do napędzania pomp używano silników czterosuwowych, które okazały się awaryjne i ciężkie, ograniczając mobilność pomp. W 1922 roku powstał prototyp przenośnej motopompy z silnikiem dwusuwowym, a około 1923 roku uruchomiono jej produkcję w Polsce.

Rozwój Motopomp w Polsce Przed II Wojną Światową

Wśród pierwszych polskich motopomp wyróżnić można:

• LiS: Tłokowa (suwakowa) motopompa o wydajności około 380 l/min z Fabryki Sikawek Motorowych Autoremont. Nazwa odnosiła się do konstruktorów - Henryka Liefeldta i Stefana Schiffnera. Urządzenie miało jednocylindrowy silnik czterosuwowy o mocy 5 KM.
• Florianka: Kolejna seryjna motopompa tłokowa o wydajności około 300 l/min, produkowana przez Składnicę Straży Pożarnych SA od końca lat 20. XX w. Później opracowano model Florianka 2 o wydajności 380 l/min.
• Unia Strażacka (Lwów): Od 1927 roku wytwarzano dwa modele motopomp: przenośną Niagarę (600 l/min, 12 KM) oraz przewoźną Nil (około 500 l/min). W latach 30. XX w. produkowano popularną Leopolię oraz autopompę US o wydajności 1500 l/min.
• Fabryka Narzędzi Pożarniczych Strażak (powstała w 1898 r.): W 1927 roku rozpoczęła produkcję sprzętu pod nazwą Zuch, a następnie we współpracy z Rosenbauerem stworzyła motopompę Strażak (z silnikiem typu boxer). W połowie lat 30. XX w. firma uruchomiła produkcję własnej rodziny motopomp Polonia (Polonia I C-2, Polonia I DW2/36, Polonia II-38). Napędzały je silniki Mehne M-105 oraz polskie silniki SS-15 i SS-25.
• Silesia: W latach 30. XX w. produkowano kilka modeli (np. Silesia II, Silesia IP), używając silników DKW, Mehne czy Breuer.
• POLMOPOMP (Bielsko): Od 1933 roku produkowała motopompy Druhna 0, Druhna I i Druhna I-37.

Warto wspomnieć, że początkowo większość silników pochodziła z importu. Dopiero od lat 30. XX w. używano polskich silników warszawskiej firmy Artura Steinhagena i Henryka Stransky’ego, m.in. SS-15 (dwusuwowy, dwucylindrowy, chłodzony wodą, 15 KM), SS-25 (trzycylindrowy, 23 KM) oraz SS-7 (jednocylindrowy, chłodzony powietrzem, 6 KM). Firma Lilpop, Rau i Loewenstein również opracowała własne jednostki napędowe.

Rozwój techniki pożarniczej skłonił Związek Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej (powstały w 1921 r.) do powołania Wydziału Technicznego, który zajmował się badaniem sprzętu i stworzeniem polskich norm sprzętowych. W 1931 roku ustanowiono normy dla motopomp, a w 1935 roku nowe normy zwiększyły wymagania dotyczące ciśnienia (z 6 do 8 i 10 atm) i ustaliły standardy nasad ssawnych i tłocznych oraz wyposażenia.

Pierwsze Samochody Strażackie w Polsce

Na początku XX wieku strażacy zaczęli rozważać szersze zastosowanie pojazdów samobieżnych. Pierwszy pojazd napędzany silnikiem benzynowym pojawił się w poznańskiej straży na przełomie lat 1908 i 1909. Na pierwsze pojazdy pożarnicze - samochody zbudowane na podwoziach firmy Daimler Mercedes - poznańska straż czekała jeszcze 11 lat. Ich pozyskanie to zasługa komendanta dr. Bernharda Reddemanna, który w 1919 roku otrzymał cztery pojazdy: sikawkę gazową Kieslicha, wysokociśnieniową pompę odśrodkową Ehrhardta & Sehmera, drabinę mechaniczną Magirusa oraz samochód osobowy. W ciągu kolejnych 16 lat poznańska straż została w pełni zmotoryzowana.

W Krakowie, w październiku 1907 roku, zawodowa straż pożarna pod kierownictwem komendanta Feliksa Nowotnego podjęła próbę pozyskania samochodu strażackiego w celach testowych. Niestety, test zakończył się tragicznie, gdy jeden ze strażaków wyskoczył z pojazdu po spadający kapelusz, doznając śmiertelnego urazu. Władze miejskie Krakowa początkowo odmówiły zakupu pojazdu, uznając go za zbyt niebezpieczny. Dopiero w październiku 1914 roku udało się zamówić auta na podwoziach Austro-Daimlera, skarosowane przez austriackiego Rosenbauera.

Okres Powojenny i Rozwój Polskich Producentów

W czasie II wojny światowej produkcja sprzętu pożarniczego w Polsce uległa znacznemu ograniczeniu. Po wojnie przystąpiono do odbudowy straży pożarnych. Jedynym istniejącym zakładem produkującym wcześniej pompy była fabryka Karol Ochsner i Syn w Bielsku, która została znacjonalizowana i jako Zakład Silników Spalinowych, a następnie Wytwórnia Sprzętu Pożarniczego nr 1 w Bielsku, rozpoczęła produkcję motopomp.

W 1947 roku F. Bluemke wraz z inż. Władysławem Robińskim skonstruowali nową motopompę Leopolię PO-1, składającą się z dwustopniowej pompy odśrodkowej oraz dwusuwowego, dwucylindrowego silnika S80 (28 KM). W 1949 roku opracowano Leopolię PO-2, napędzaną jednocylindrowym silnikiem S82 (8 KM). W połowie lat 50. XX w. silniki S80 zostały zastąpione przez silniki S-15M projektu inż. Jana Kubicy (pod nadzorem F. Bluemke), który był zmodyfikowanym silnikiem z popularnej Syreny. PO-1 były masowo produkowane do 1958 roku. Mniejszy model PO-2 (P20) również zasilał mniejsze jednostki straży pożarnych.

Ze względu na słabą wydajność PO-2, w 1963 roku zastąpiono ją motopompą PO-4 (w wersjach P25 i P26) o wydajności 400 l/min przy 4,5 atm. Często stanowiła wyposażenie lekkich samochodów gaśniczych. Ostatnim modelem produkowanym w Bielsku-Białej od 1958 roku była PO-3, występująca również w wariancie z układem i rozruchem elektrycznym - PO-3E, czyli Polonia.

W WSM w Bielsku produkowano także autopompy, np. model A 1600 P30 (1600 l/min) montowany na Starach 20. Świdnicka Fabryka Urządzeń Pożarniczych wytwarzała autopompy A16/8 i A32/8 (na Jelczach) oraz A2/12 (na Żukach). W 1973 roku zakończono produkcję motopomp w Bielsku-Białej, przenosząc ją do Gliwickich Zakładów Urządzeń Technicznych (GZUT), gdzie od 1978 roku wytwarzano motopompy M8/8 PO-5, a w latach 90. XX w. - M8/8 PO-7.

Po wojnie polskie biura konstrukcyjne opracowały również inne urządzenia, np. turbopompę pożarniczą TP-3000 (3000 l/min) wykonaną w 1968 roku w Wytwórni Sprzętu Komunikacyjnego w Rzeszowie, napędzaną silnikiem turbospalinowym o mocy 120 KM.

Współczesność i Producenci

Po 1989 roku polski rynek sprzętu strażackiego otworzył się na producentów zagranicznych, takich jak niemiecki Ziegler, austriacki Rosenbauer czy japoński Tohatsu. Pomimo załamania rynku dla krajowych producentów, firmy takie jak GZUT kontynuowały rozwój, wprowadzając motopompy PO-7 i pracując nad PO-8. Pojawiły się również inne firmy, np. Spec-Poż i Ogniochron, wprowadzające na rynek popularne motopompy pływające Leda i Niagara. Zmiana nastąpiła również w taktyce pożarniczej, gdzie w większym stopniu zaczęto używać pomp pływających i motopomp przewoźnych (agregatów pompowych), a przy działaniach gaśniczych - agregatów gaśniczych i autopomp.

Wiodącym polskim producentem pojazdów specjalnych jest firma SZCZĘŚNIAK Pojazdy Specjalne Sp. z o. o., założona w 1992 roku w Bielsku-Białej. Przedsiębiorstwo to, z polskim kapitałem, stało się liderem w produkcji samochodów pożarniczych w Europie Środkowo-Wschodniej, wytwarzając ponad 300 pojazdów rocznie. Są one dostarczane do jednostek Państwowej i Ochotniczej Straży Pożarnej, innych instytucji (w tym sił zbrojnych) oraz użytkowników zagranicznych w 35 krajach.

Ciekawostki o Wozach Strażackich

• Pojemność zbiornika na wodę: Samochody gaśnicze nie korzystają jedynie z wody dostępnej w zbiorniku na wozie. Typowy zbiornik mieści około 2350 litrów wody, co wystarcza na zaledwie 7,5 minuty pracy z jednym wężem. Dlatego wozy strażackie są wyposażone w specjalne pompy, które pozwalają na szybkie uzupełnianie zapasów wody z zewnętrznych źródeł.
• Czerwony kolor: W pierwszych latach działania straży pożarnej, jednostki miały ograniczone finansowanie. Oszczędzano na wszystkim, również na farbie. Ponieważ farba w kolorze czerwonym należała do najtańszych, właśnie nią ozdabiano samochody, co stało się tradycją.
• Konsekwencje nieuzasadnionych wezwań: Nieuzasadnione korzystanie z numerów ratunkowych, w tym należących do Straży Pożarnej, jest niewskazane i może wiązać się z poważnymi konsekwencjami prawnymi. Kodeks wykroczeń przewiduje karę grzywny do 1500 zł, ograniczenia wolności, a nawet aresztu.

tags: #bawelna #samochody #strazackie