Krzyż Zasługi w Polsce i jego znaczenie dla Straży Pożarnej

Krzyż Zasługi jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych polskich odznaczeń, co zawdzięcza głównie swojej formie, nazwie oraz tradycji nadawania, związanej ze wskrzeszeniem państwowości polskiej. Jest on także protoplastą innych rodzimych odznaczeń, które czerpią zeń formę i nazwę, takich jak Krzyż Zasługi za Dzielność (ustanowiony w 1928 r.) oraz Krzyż Zasługi z Mieczami (z 1942 r.).

Definicja i geneza Krzyża Zasługi

Odznaczenie, według definicji W.B. Tomaszewskiego z „Kodeksu orderowego”, określa się jako znak zaszczytny nadawany przez władze państwowe (nieposiadający kapituły, co jest cechą orderów), zazwyczaj przez prezydenta lub prezesa Rady Ministrów. Nadawanie odznaczeń to jeden z podstawowych przejawów suwerennej władzy państwowej. Przeważnie odznaczenia mają formę krzyża, czasem gwiazdy, mogą być nadawane parokrotnie i dzielą się na klasy (stopnie).

Krzyż Zasługi doskonale wpisuje się w tę definicję. Ma formę krzyża, dzieli się na stopnie i jest nadawany przez naczelne organy państwowe. Obecnie odznaczenie to nadaje prezydent Rzeczypospolitej Polskiej. Pierwotnie organ nadający odznaczenie był uzależniony od stopnia Krzyża Zasługi.

To polskie trzystopniowe odznaczenie zostało wprowadzone ustawą z dnia 23 czerwca 1923 r. o ustanowieniu Krzyża Zasługi (Dz.U. RP nr 62, poz. 458). Intencją jego twórców, określoną w art. 1 tejże ustawy, było stworzenie nagrody dla osób, które od chwili wskrzeszenia państwa polskiego położyły względem niego lub jego obywateli zasługi, spełniając czyny nieleżące w zakresie ich zwykłych obowiązków, a przynoszące znaczną korzyść państwu lub poszczególnym obywatelom.

Ewolucja i ciągłość tradycji

Od chwili ustanowienia w 1923 r. znaczenie, prestiż i niektóre detale odznaki nieznacznie się zmieniały. Początkowo Krzyż Zasługi stanowił jedno z najwyższych odznaczeń dla osób cywilnych. Po wybuchu II wojny światowej był nadawany przez władze emigracyjne, aż do 1989 r., i został również przyjęty do systemu odznaczeń PRL, funkcjonując w dwóch formach i porządkach prawnych. Przez prawie 100 lat obecności Krzyża Zasługi w polskim systemie orderowo-odznaczeniowym kilkakrotnie zmieniano zasady jego nadawania, co miało wpływ na jego rangę i znaczenie. Ciągle jednak pozostawał jednym z bardziej prestiżowych odznaczeń, zwłaszcza w okresie międzywojennym.

W art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 16 października 1992 r. o orderach i odznaczeniach (Dz.U. z 2020 r. poz. 138) można przeczytać, że Rzeczpospolita Polska zapewnia ciągłość tradycji narodowych w wyróżnianiu zasług, cnót obywatelskich i wybitnych osiągnięć, co historia Krzyża Zasługi zdaje się potwierdzać.

Krzyż Zasługi w służbie strażaków

Dla funkcjonariusza Państwowej Straży Pożarnej oraz członków Ochotniczych Straży Pożarnych, opisywane odznaczenie ma charakter szczególny. Może ono być przyznane za dokonane w ramach służby czyny przekraczające zakres zwykłych obowiązków, lub też za działalność pozasłużbową, mieszczącą się w ramach ustawowych przesłanek do jego przyznania, tj. za ofiarną działalność publiczną, ofiarne niesienie pomocy, oraz działalność charytatywną. Wielu funkcjonariuszy aktywnie angażuje się w obywatelskie i prospołeczne inicjatywy pozasłużbowe.

Charakterystyka odznaki Krzyża Zasługi

Głównym motywem projektu odznaki jest krzyż, nawiązujący do krzyża kawalerskiego, z nałożonym nań kartuszem w postaci okrągłej tarczy z literami „RP”. Na odznakach litery te są wykonywane w otoczeniu wianka z ornamentacją. Warto podkreślić, że jedynie w przypadku krzyża brązowego ustawa z 1923 r. przesądza, że jest to wieniec laurowy, co zdaje się potwierdzać załącznik graficzny do tej ustawy oraz przepisy wykonawcze do ustawy z dnia 16 października 1992 r. o orderach i odznaczeniach.

W ogólnym zarysie widoczne jest daleko idące podobieństwo do odznaki orderu Virtuti Militari, co nie było dziełem przypadku. Pierwotnie wymiary (rozpiętość ramion krzyża) wynosiły 40 mm, zaś w obecnej jego postaci jest to 42 mm. Szerokość ramion krzyża rośnie w miarę oddalania się od centrum. Na rogach ramiona zakończone są kulkami (po dwie na każde ramię).

Szczególne cechy Brązowego Krzyża Zasługi

Pomiędzy odznakami Krzyża Zasługi w różnych stopniach występują drobne, lecz istotne różnice:

• Sposób zawieszania: Krzyż brązowy wieszano na brązowym kółku o średnicy 20 mm. Krzyże srebrny i złoty zawieszano odpowiednio na srebrnym albo złotym wieńcu laurowym o średnicy 20 mm.
• Promienie: Między ramionami krzyża znajdują się pęki promieni. W przypadku krzyża złotego i srebrnego mamy po pięć promieni między dwoma ramionami (czyli razem 20), przy czym środkowy promień jest najdłuższy, a pozostałe maleją w kierunku ramion. Na odznace Brązowego Krzyża Zasługi pomiędzy ramionami widnieją natomiast trzy promienie.
• Ramiona: Ramiona Złotego i Srebrnego Krzyża Zasługi pokryte są czerwoną emalią w obramowaniu, nałożoną na fakturowane podłoże. Ramiona Brązowego Krzyża Zasługi są patynowane na brązowo.
• Tarcza z inicjałem RP: Umieszczona w środku krzyża okrągła tarcza w przypadku krzyża złotego i srebrnego jest emaliowana na biało, z otokiem pokrytym czerwoną emalią i ornamentowanym obramowaniem. Wokół tarczy Brązowego Krzyża Zasługi z monogramem „RP” umieszczony jest wypukły wieniec laurowy.
• Odwrotna strona: Odwrotna strona krzyża w wersji współczesnej jest zawsze gładka (w okresie międzywojennym krzyże miały na rewersie nanoszony numer porządkowy).

Obramowanie ramion krzyża i wieńczące je kulki, pęki promieni pomiędzy ramionami, ornamentowane obramowanie tarczy oraz odwrotna strona krzyża są złocone lub srebrzone, odpowiednio do stopnia odznaczenia.

Procedura nadawania i aspekty historyczne

Krzyż Zasługi (w każdym stopniu) nadaje prezydent RP w drodze postanowienia, a akty te publikowane są w Monitorze Polskim. Krzyż Zasługi tego samego stopnia może być nadany tej samej osobie dwukrotnie; drugie nadanie oznacza się przez nałożenie na wstążkę Krzyża okucia w kształcie listewki. Przed nadaniem Krzyża Zasługi wyższego stopnia powinny upłynąć co najmniej 3 lata, choć dopuszczalne są wyjątkowe odstępstwa.

Co ciekawe, odznaczony Krzyżem Zasługi zobowiązany był historycznie zwrócić koszty wykonania odznaki (art. 7 ustawy o KZ). Opłata za odznakę wynosiła 18 zł za krzyż złoty, 12 zł za krzyż srebrny i 6 zł za krzyż brązowy. Ustawowy obowiązek zwrotu kosztów wykonania odznaczeń doprowadził do tego, że przy drugim i kolejnych nadaniach Krzyża Zasługi odznaczeni często rezygnowali z uiszczania opłat, więc jedynym dowodem przyznania odznaczenia był dyplom. Spowodowało to także wykształcenie się specyficznej praktyki administracyjnej: odznaczonemu przesyłano dyplom nadania Krzyża Zasługi z pismem przewodnim z Kancelarii Prezydium Rady Ministrów, informując o możliwości wydania odznaki za zwrotem kosztów. Po opłaceniu odznaczenie miało zostać przesłane do doręczenia właściwą drogą urzędową. Stąd mamy znacznie więcej dyplomów niż samych odznaczeń z okresu 1923-1939. Obecnie zamiast dyplomów stosowanych w dwudziestoleciu międzywojennym wykorzystuje się legitymacje.

System odznaczeń i wyróżnień Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP

Ochotniczy ruch strażacki chlubnie zaznaczył swoje istnienie na kartach historii narodu i państwa polskiego. Przykłady poświęcenia w niesieniu ratunku i pomocy są udziałem licznej rzeszy strażaków ochotników, którzy swoją działalnością zyskują uznanie społeczne. Walka z żywiołem ognia i sił przyrody, ratowanie zdrowia, życia i mienia w obliczu wypadków, katastrof oraz zdarzeń losowych, to tylko część działalności Ochotniczych Straży Pożarnych. Członkowie OSP ponadto uczestniczą w kultywowaniu rodzimych tradycji i dorobku kulturalnego oraz docierają do młodzieży, którą organizują we wspólnym działaniu dla dobra rodziny, środowiska i kraju. Te wysoce pozytywne przykłady postaw strażaków znajdują między innymi uhonorowanie w przyznawanych im przez władze państwowe odznaczeniach, takich jak Krzyż Zasługi, oraz w odznaczeniach korporacyjnych ZOSP RP.

Zmiany w Regulaminie Odznaczeń ZOSP RP od 2019 roku

Z dniem 1 stycznia 2019 roku wszedł w życie nowy Regulamin odznaczeń, odznak i wyróżnień Związku Ochotniczych Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej, zatwierdzony przez Zarząd Główny ZOSP RP w dniu 12 września 2018 roku Uchwałą Nr 16/V/2018. Nowe zasady nadawania medali i odznak oraz nowe wnioski uwzględniają ochronę danych osobowych według zasad RODO. Wnioski na odznaczenia od 1 stycznia 2019 roku są przyjmowane wyłącznie na nowych drukach wniosków. Do najważniejszych zmian należą:

• Zmieniono czasookres nadawania Złotego Znaku Związku.
• Medal im. Bolesława Chomicza stanowi formę wyróżnienia pamiątkowego, nadawanego głównie z okazji jubileuszy OSP i Związku OSP RP, bez wyznaczonego czasookresu od ostatniego odznaczenia korporacyjnego. Złoty Znak Związku i Medal Honorowy im. B. Chomicza nadal są limitowane.
• Odznaka „Strażak Wzorowy” nadawana jest tylko członkowi OSP biorącemu bezpośredni udział w działaniach ratowniczych, który ma złożone ślubowanie, posiada wyszkolenie odpowiednie do pełnionej funkcji i ma co najmniej 5-letni staż w działalności ratowniczo-gaśniczej od pełnoletniości (wcześniej 3 lata).
• Odznaczenia i wyróżnienia mogą być nadawane osobom, instytucjom, organizacjom oraz przedstawicielom służb mundurowych (po okresie co najmniej 10-letniej współpracy z OSP lub Związkiem OSP RP, wcześniej 5 lat) wspomagającym OSP i oddziały Związku w wykonywaniu zadań ratowniczych oraz realizacji celów Związku, a także pracownikom ZOSP RP. Wyróżniono przedstawicieli samorządu, natomiast funkcjonariusze PSP to przedstawiciele służb mundurowych wraz z innymi służbami.
• Odznakę „Za Wysługę Lat” można uzyskać po 10 latach działalności w OSP, następną po 20 latach, a kolejne w 5-letnich cyklach. Od 1 stycznia 2019 roku odznaka „Za Wysługę Lat” jest odpłatna.
• Odznaka Młodzieżowa Drużyna Pożarnicza (MDP) pierwszego stopnia „Brązowa” może być nadana po 2 latach od momentu złożenia ślubowania (wcześniej po roku). Pozostałe odznaki „Srebrna” i „Złota” nadawane są po 2 latach od niższej odznaki. Nowy regulamin nie uwzględnia wyróżnienia odznaką Opiekuna lub działacza Związku będącego członkiem Komisji Młodzieży.

Wybrane odznaczenia ZOSP RP

Poza państwowym Krzyżem Zasługi, Związek OSP RP posiada własny system odznaczeń, honorujących działalność na rzecz ochrony przeciwpożarowej i Związku:

• Medal Honorowy im. Bolesława Chomicza: stanowi formę wyróżnienia osób i organizacji szczególnie zasłużonych dla rozwoju i umacniania Związku OSP RP.
• Medal „Za Zasługi dla Pożarnictwa”: nadawany jest za wyróżniającą się działalność na rzecz ochrony przeciwpożarowej i dzieli się na trzy stopnie: brązowy, srebrny i złoty.
• Odznaka „Strażak Wzorowy”: nadawana jest tylko członkom OSP biorącym bezpośredni udział w działaniach ratowniczych.
• Odznaka „Za Wysługę Lat”: przewidziana jest dla członków ochotniczych straży pożarnych; prawo do odznaki można uzyskać po 10 latach działalności, następną po 20 latach, a kolejne uzupełniane są w cyklu pięcioletnim (np. X, XX, XXV, XXX).
• Odznaka „Młodzieżowa Drużyna Pożarnicza”: jest wyróżnieniem nadawanym członkom młodzieżowych drużyn pożarniczych za wzorową i aktywną działalność w drużynie przy ochotniczej straży pożarnej.

tags: #brazowy #krzyz #zaslugi #osp