Królowy Most, znany z magicznej krainy filmów Jacka Bromskiego, gdzie rozgrywa się większość akcji lubianych przez Polaków komedii, to w rzeczywistości malownicza wieś na Podlasiu. W filmowym miasteczku widzowie podziwiają kościół, komisariat i restaurację, jednak rzeczywistość Królowego Mostu oferuje równie bogatą historię, szczególnie w kontekście architektury sakralnej i dziedzictwa kulturowego regionu. Podlasie, z jego licznymi cerkwiami i kaplicami, było świadkiem wielu przemian historycznych i religijnych, a także tragicznych zdarzeń, takich jak pożary, które na zawsze odcisnęły piętno na losach tych świętych miejsc.
Królowy Most - Miejscowość z Filmu i Historii
Prawdziwy Królowy Most i Jego Dziedzictwo
Wieś, w której toczy się akcja filmów, leży w województwie podlaskim, w gminie Gródek, przy drodze krajowej nr 65, prowadzącej do przejścia granicznego w Bobrownikach. Obecna nazwa miejscowości, Królowy Most, pojawia się w lokalnej legendzie. Według niej król Zygmunt II August, podróżując z Warszawy do Grodna, zatrzymał się w Annopolu. W ciągu jednej doby zbudowano wówczas most na rzece Płosce, aby władca mógł wygodnie kontynuować podróż. Stąd też wzięła się nazwa Królowy Most. Mało kto wie, że miejscowość zwana była także Janopol; nazwa ta pojawia się w dokumentach z XIX wieku. W latach sześćdziesiątych XIX wieku powstał tu ośrodek włókienniczy w postaci dwóch manufaktur. Do dziś żywe są tu wspomnienia powstańcze, czego widocznym znakiem są miejsca i pomniki upamiętniające losy powstańców.
Świątynie Królowego Mostu
Wzmianka o cerkwi unickiej w Królowym Moście pojawia się w XVIII-wiecznych pismach. Dzisiaj w wiosce znajdziemy zarówno cerkiew (1913), jak i kaplicę rzymskokatolicką (1857). Co ciekawe, obie świątynie są pod wezwaniem św. Anny, a ich losy można poznać z tablic umieszczonych w ich pobliżu. Pod koniec XX wieku miejscowość nabrała charakteru wypoczynkowego, do dzisiaj zobaczyć można całe mnóstwo niewielkich sezonowych domków letniskowych.
Atrakcje Turystyczne Królowego Mostu
Podobne informacje o historii regionu pojawiają się przy innych atrakcjach w Królowym Moście, w pobliżu mostu, gdzie przy Trakcie Napoleońskim znajduje się wygodna wiata dla rowerzystów korzystających z trasy Green Velo, oraz przy drugiej wiacie, leżącej przy skrzyżowaniu prowadzącym między innymi na pobliskie Wzgórza Świętojańskie. Do Królowego Mostu najprzyjemniej dotrzeć rowerem, a sama miejscowość jest częścią podlaskiej sagi filmowej, zachęcając do odkrywania jej prawdziwego oblicza.
Cerkwie Podlasia - Dziedzictwo i Architektura
Bielsk Podlaski jako Ośrodek Kultury Prawosławnej
Historia Bielsku Podlaskiego, datująca się od pierwszej wzmianki z 1253 roku w latopisie halicko-wołyńskim, od wieków była ściśle związana z rozwojem prawosławia na Podlasiu. Miasto, które w 1495 roku otrzymało lokację na prawie magdeburskim, za panowania Zygmunta I Starego zostało stolicą nowo utworzonego województwa podlaskiego. Bielsk Podlaski, liczący dziś około 27 000 mieszkańców, jest sporym ośrodkiem przemysłu, ale także ważnym centrum kulturalno-oświatowym, zwłaszcza dla mniejszości białoruskiej i ukraińskiej. Działa tu liceum z białoruskim językiem nauczania oraz jedyne w Polsce Policealne Studium Ikonograficzne, którego absolwenci zajmują się również pisaniem ikon. W mieście odbywają się festiwale białoruskiej pieśni autorskiej "Jesień Bardów", Piosenki Religijnej "Śpiewajmy Panu" oraz Kultury Ukraińskiej "Podlaska Jesień".
Wybrane Cerkwie w Bielsku Podlaskim
Bielsk Podlaski może poszczycić się wieloma zabytkami sakralnymi, w tym czterema cerkwiami prawosławnymi:
- Prawosławna cerkiew p.w. św. Michała Archanioła - wzniesiona przed 1789 rokiem w konstrukcji zrębowej, szalowana. Ma nawę na planie ośmioboku i kruchtę z dzwonnicą na planie kwadratu.
- Prawosławna cerkiew p.w. Narodzenia NMP - wzniesiona pod koniec XVI wieku, jest najstarszą świątynią drewnianą w mieście. Pełni funkcję drugiej katedry biskupiej diecezji warszawsko-bielskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego. Jej powstanie odnosi się do początków istnienia grodu bielskiego w XI wieku. W czasie najazdu tatarskiego w 1240 roku stojąca w obrębie grodu cerkiew została prawdopodobnie zniszczona. Następna wzmianka o cerkwi pochodzi z drugiej połowy XV wieku, kiedy to księżna Wassa (Wasylisa Holszańska) ufundowała cerkiew zamkową. Decyzja króla Aleksandra Jagiellończyka o przeniesieniu świątyni z Góry Zamkowej na Stare Miasto została zrealizowana w 1562 roku.
- Prawosławna cerkiew p.w. Zmartwychwstania Pańskiego na Hołowiesku (z ok. 1890 roku).
- Prawosławna cerkiew p.w. Zaśnięcia NMP - wybudowana w latach 90. XX wieku. Posiada jedną dużą kopułę i dwie mniejsze, a ponadto trzy mniejsze kopułki w bocznych kaplicach. Świątynia wybudowana jest na planie krzyża greckiego. Wewnątrz świątyni mieści się współczesny ikonostas. Inicjatorem budowy cerkwi był ksiądz prot. Jan Barszczewski.
Cerkwie w Rybołach - Ewolucja i Przemiany
Wioska Ryboły, wzmiankowana w dokumentach pisanych z pierwszej połowy XV wieku, zawdzięcza swoją nazwę zajęciu mieszkańców - połowowi ryb w pobliskiej Narwi. Z Bielska Podlaskiego podróż kontynuowana była często na północny-wschód, w kierunku Puchłów i Trześcianki, z przystankiem w Rybołach, aby obejrzeć tamtejsze ładne cerkiewki.
Cerkiew cmentarna p.w. św. Jerzego
Została wzniesiona w latach 1873-1874. Jej projekt opracował inż. Łoziński, zaś budowę nadzorował Gordiej Aleksiejew. W 1893 roku cerkiew była remontowana, a w 1909 roku odmalowana. W roku 1929 przeprowadzono wymianę dachu. Generalnego remontu cerkiew wymagała po II wojnie światowej, podczas której poważnie ucierpiała w czasie walk niemiecko-sowieckich w końcu czerwca 1941 roku. Renowacja cerkwi miała miejsce w latach 60. XX wieku i ponownie w latach 90. XX wieku. Świątynia założona jest na planie krzyża z nieco dłuższymi ramionami wschodnim i zachodnim. Ramiona krzyża nakryte są dwoma dachami dwuspadowymi o krzyżujących się kalenicach. Na skrzyżowaniu ramion krzyża osadzono ośmioboczny bęben, zwieńczony cebulastą kopułą. Drewno z rozebranej starej cerkwi parafialnej p.w. św. św. Kosmy i Damiana (o której niżej) wykorzystano do budowy cerkwi cmentarnej p.w. św. Jerzego.
Cerkiew parafialna p.w. św. św. Kosmy i Damiana
Świątynia należy do dekanatu bielskiego diecezji warszawsko-bielskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego. Prawdopodobnie najstarsza świątynia prawosławna w Rybołach istniała jeszcze w średniowieczu. W roku 1556 otrzymała królewskie nadanie i początkowo nosiła jedynie wezwanie Złożenia Szat Matki Bożej, z czasem przyjmując dodatkowo drugie wezwanie św. św. Kosmy i Damiana. Od XVII wieku cerkiew była ośrodkiem kultu ikony Matki Bożej (nazwanej następnie Rybołowską). Najstarsze opisy tej świątyni pochodzą z XVIII wieku, gdy była to już cerkiew unicka. Z uwagi na zły stan techniczny budowlę tę rozebrano w latach 1791-1793.
Drugą cerkiew w Rybołach wzniesiono na potrzeby miejscowej parafii unickiej z inicjatywy jej proboszcza ks. Józefa Krassowskiego w latach 1792-1795. Świątynia była budowlą drewnianą, jednokopułową, z ośmioma oknami, wzniesioną na podmurówce ceglanej i krytą dachówką. W ówczesnej architekturze unickich cerkwi na Podlasiu bardzo silne były tendencje latynizacyjne, co uwidaczniało się także w przypadku cerkwi rybołowskiej - nie było w niej ikonostasu i carskich wrót.
W 1822 roku proboszczem miejscowej parafii został Lew Markiewicz (1787-1858). Duchowny ten początkowo był zwolennikiem latynizacji Kościoła unickiego, umacniając w parafii unicką tożsamość. Na początku lat 30. XIX wieku zmienił jednak swoje stanowisko i stał się propagatorem usuwania z liturgii elementów pochodzenia łacińskiego. W 1839 roku zaakceptował on postanowienia synodu połockiego i razem z całą parafią przeszedł do Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej.
Na początku lat 70. XIX wieku rada parafialna oraz proboszcz ks. Głowacki postanowili rozebrać XVIII-wieczną cerkiew i na jej miejscu wznieść świątynię murowaną. Plan cerkwi opracował Borysław Rudkowski, opierając się na dokumentacji identycznej cerkwi w Nowoberezowie. Robotami budowlanymi kierował Gordiej Aleksiejew, a nadzór techniczny sprawował inż. Łoziński. Prace nad wznoszeniem świątyni trwały od 1873 do 1877 roku. Nową świątynię konsekrował 22 maja 1879 roku archimandryta Innocenty, przełożony monasteru w Supraślu.
W 1890 roku przeprowadzono remont całego obiektu, a w jego trakcie i w latach następnych miejscowi wierni fundowali i przekazywali różne elementy wyposażenia: lampadę, ikony procesyjne, chorągwie, płaszczanicę (płótno z namalowanym przedstawieniem umarłego Chrystusa), szaty liturgiczne, dwa panikadiła (żyrandole). Parafianie przekazywali również dary pieniężne. W 1888 roku do cerkwi przekazano lampadę, co miało upamiętnić ocalenie rodziny carskiej z katastrofy kolejowej w Borkach. W 1897 roku ikonę Matki Bożej ozdobiono srebrną koszulką i wstawiono ją do kiotu (ozdobnej przeszklonej płytkiej szafki). Dalsze elementy wyposażenia trafiły do świątyni po 1910 roku, m.in. wizerunki św. Pantelejmona i św. Mikołaja oraz kolejne panikadiło. Ludowy malarz Eliasz Andrejuk napisał dla cerkwi ikonę św. św. Piotra i Pawła. Niestety, większość tych przedmiotów, wywieziona z cerkwi w 1915 roku w związku z tzw. bieżeństwem, zaginęła. Po powrocie prawosławnej ludności na Podlasie świątynię otwarto ponownie. Parafianie nie byli w stanie uzupełnić wszystkich braków w wyposażeniu cerkwi, w 1924 roku przeprowadzili natomiast kapitalny remont budowli. Uzupełnianie wyposażenia cerkiewnego miało miejsce na przełomie lat 20. i 30. XX wieku. W czasie II wojny światowej cerkiew nie poniosła większych strat. Pozostawała czynna, parafianie mogli również przeprowadzać konieczne bieżące remonty. W 1950 roku parafianie ufundowali dla świątyni nowy dzwon. Nadal używane są również cztery mniejsze, XIX-wieczne dzwony. Wyposażenie świątyni było wzbogacane również w kolejnych dziesięcioleciach. W 1991 roku pozłocono ikonostas, zaś w 1997 roku przemalowano całą budowlę. W 1979 roku ikona Matki Bożej została poddana zabiegom konserwatorskim, zaś w 1999 roku zabiegom takim poddano także ikonę św. św. Kosmy i Damiana.
Tragiczne Zdarzenia: Pożary Świątyń
Cerkiew w Puchłach i Pożar z 1771 Roku
Cerkiew w Puchłach to jeden z najpiękniejszych obiektów sakralnych w dolinie Narwi. Z powstaniem świątyni w tym miejscu związane są dwie legendy o objawieniu się ikony Opieki Matki Bożej. Pierwsza z nich mówi, że w miejscu, w którym wznosi się obecnie cerkiew, rosła niegdyś lipa, pod którą mieszkał w szałasie starszy człowiek, cierpiący na obrzęk nóg. Gdy pewnego dnia modlił się żarliwie, na czubku lipy objawiła mu się wspomniana ikona. Wkrótce potem wyzdrowiał. Od tego czasu miejsce to zaczęto nazywać "Puchły" (od słowa "opuchli" oznaczającego obrzęknięte kończyny).
Niezależnie od legend, faktem jest, że w 1756 roku na miejscu objawień zbudowano cerkiewkę, w której umieszczono ową cenną ikonę. Niestety, w 1771 roku świątynię wraz z ikoną strawił pożar. Obecną ikonę napisano w 1781 roku. W roku 1798 wzniesiono nową cerkiew, która - choć wielokrotnie przebudowywana - dotrwała do pierwszych lat ubiegłego wieku. Obecna, już trzecia świątynia w tym miejscu, została zbudowana w latach 1913-1918. Cerkiew, należąca do dekanatu Narew diecezji warszawsko-bielskiej, została zdewastowana podczas II wojny światowej - rozbito 3 kopuły, uszkodzono dach, częściowo ściany oraz liczne ikony. W latach 1961-1962 wewnątrz cerkwi napisane zostały nowe ikony przez Włodzimierza Wasilewicza, zaś w następnych latach przeprowadzono zewnętrzny remont cerkwi. Wokół cerkwi można obejrzeć kamienne krzyże, pochodzące z końca XIX wieku.
Pożar Monasteru Nowodziewiczego w Moskwie
Ogień stanowi zagrożenie dla dziedzictwa sakralnego na całym świecie. Przykładem niedawnego zdarzenia był pożar Monasteru Nowodziewiczego w Moskwie, który jest jednym z najważniejszych zabytków Rosji i został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w 2004 roku. Monaster ten wybudowano w pierwszej połowie XVI wieku.
Przebieg i Skala Pożaru
Przedstawiciel ministerstwa do spraw sytuacji nadzwyczajnych poinformował, że ogień został całkowicie ugaszony, a agencja Interfax podała, że sytuacja jest pod kontrolą. Życie 26 mniszek przebywających w klasztorze nie było zagrożone. Przyczyna pożaru początkowo nie była znana, ale według wstępnych ustaleń ogień pojawił się w górnej części dzwonnicy, która była aktualnie poddawana renowacji. Z żywiołem walczyło ponad 110 strażaków, którym udało się zapobiec rozprzestrzenieniu się ognia na inne części klasztoru. Akcję gaszenia utrudniał silny wiatr. Według rosyjskich ekspertów istniała duża nadzieja, że pożar spowodował znacznie mniejsze straty, niż się obawiano, a prawdopodobnie zniszczone zostały przede wszystkim rusztowania budowlane.
Relacja z pożaru, niestety są ofiary
Reakcje i Kontekst
Agencja UNN zwróciła uwagę, że już dzień wcześniej nieznany sprawca podłożył ogień w Babim Jarze - kijowskim miejscu pamięci, gdzie uszkodzony został ołtarz w tamtejszym kościele. Rosyjskie MSZ domagało się szczegółowego zbadania sprawy i ukarania sprawców. Rzecznik Patriarchatu Moskiewskiego Władimir Legojda oświadczył w rozmowie z agencją Interfax, że aktu przemocy wobec świątyni mogła dokonać tylko "osoba całkowicie wyzbyta kultury, przepełniona nienawiścią i cynizmem".