Certyfikowany Przeciwpożarowy Wyłącznik Prądu (PWP) i Zasilacze Pożarowe – Przepisy i Wymagania

Charakterystyka i Wymogi Prawne Przeciwpożarowego Wyłącznika Prądu (PWP)

Przeciwpożarowy wyłącznik prądu (PWP) to kluczowe urządzenie w systemach bezpieczeństwa pożarowego. Jego zadaniem jest odcinanie dopływu energii elektrycznej do wszystkich odbiorników, z wyjątkiem obwodów zasilających instalacje i urządzenia, których funkcjonowanie jest niezbędne podczas pożaru. Funkcja ta została określona w Rozporządzeniu Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 roku w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (tekst jednolity: DzU 2019 poz. 1065). Zgodnie z §183 ust. 3 tego rozporządzenia, PWP powinien być umieszczony w pobliżu głównego wejścia do obiektu lub złącza i odpowiednio oznakowany.

Obowiązek certyfikacji PWP

Zgodnie z polskim prawem, przeciwpożarowy wyłącznik prądu podlega obowiązkowi certyfikacji. Wynika to z następujących przepisów prawnych:

• Rozporządzenie Ministra Infrastruktury i Budownictwa z dnia 17 listopada 2016 roku w sprawie sposobu deklarowania właściwości użytkowych wyrobów budowlanych oraz sposobu znakowania ich znakiem budowlanym (DzU z 2016 r., poz. 1966 z późn. zm.), które wprowadziło obowiązek certyfikacji PWP. Początkowo rokrocznie wydłużano okres przejściowy, aż do 1 stycznia 2021 r.
• Rozporządzenie Ministra Rozwoju, Pracy i Technologii z dnia 4 grudnia 2020 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie sposobu deklarowania właściwości użytkowych wyrobów budowlanych oraz sposobu znakowania ich znakiem budowlanym (DzU z 2020 r., poz. 2297), które nie wydłużyło wspomnianego okresu, nie ujmując PWP na liście urządzeń, dla których obowiązywał okres przejściowy.

Obowiązek stosowania certyfikowanego przeciwpożarowego wyłącznika prądu istnieje od 1 stycznia 2021 roku. Data uzyskania pozwolenia na budowę nie ma znaczenia ani wpływu na dokumenty wymagane do wprowadzenia wyrobu na rynek, gdyż projekt budowlany jedynie wskazuje rodzaj, wymagane własności użytkowe i oczekiwane funkcje wyrobów, a nie określa zasad formalnych ich wprowadzania do stosowania.

Wymagane dokumenty certyfikujące dla PWP

Zgodnie z rozporządzeniami, dla PWP wymagane są:

• Krajowa Ocena Techniczna oraz Krajowy Certyfikat Stałości Właściwości Użytkowych, które wydaje Jednostka Certyfikująca.
• Krajowa Deklaracja Właściwości Użytkowych, którą wystawia producent.

Przeciwpożarowy wyłącznik prądu nie wymaga Świadectwa Dopuszczenia do stosowania w ochronie przeciwpożarowej wydanego przez CNBOP, ponieważ nie widnieje na wykazie wyrobów Rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 27 kwietnia 2010 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie wykazu wyrobów służących zapewnieniu bezpieczeństwa publicznego lub ochronie zdrowia i życia oraz mienia.

Dla PWP nie ma zharmonizowanej normy EU, co oznacza, że znakowanie CE nie jest możliwe.

Komponenty PWP i ich certyfikacja

Przeciwpożarowy wyłącznik prądu składa się z trzech komponentów, dla których wymagany jest certyfikat:

• Urządzenie uruchamiające (UU PWP) - zazwyczaj jest to przycisk sterowania zdalnego, lokalizowany zwykle w pobliżu wejścia do budynku. Pozwala na podanie sygnału łącznikiem mono lub bistabilnym do automatyki PWP lub bezpośrednio na cewkę urządzenia wykonawczego PWP. Urządzenia uruchamiające są zazwyczaj połączone równolegle, co powoduje, że naciśnięcie dowolnego z nich wywoła wyłączenie urządzenia wykonawczego.
• Urządzenie sygnalizujące (US PWP) - sygnalizator, często w postaci optycznej (np. LED), potwierdzający wyłączenie prądu poprzez świecenie ciągłe. Jest sterowany za pośrednictwem automatyki PWP lub bezpośrednio ze styków krańcowych urządzenia wykonawczego PWP, odzwierciedlając jego stan.
• Urządzenie wykonawcze (UW PWP) - aparat wykonawczy PWP, zazwyczaj rozłącznik lub wyłącznik, stanowiący element mechanicznego odłączenia dopływu energii elektrycznej do budynku. Jest umieszczony w oddzielnej obudowie, instalowany w pomieszczeniu technicznym, w złączu kablowym lub przy wejściu do budynku, wewnątrz którego dokonywane jest rozłączenie prądu.

Wyzwalacze w urządzeniach wykonawczych mogą być wzrostowe (powodują otwarcie styków PWP po podaniu napięcia na cewkę) lub zanikowe (powodują otwarcie styków PWP w przypadku zaniku lub obniżenia się napięcia poniżej dopuszczalnej wartości). Dopuszcza się wykorzystanie wyzwalaczy 230VAC lub 24V; napięcie 24V jest bezpieczniejsze w obsłudze. Zasilanie niezbędne do zadziałania wyłącznika pobierane jest za pośrednictwem przerzutnika faz, co ma na celu zapewnienie energii do zadziałania wyzwalacza nawet po zaniku napięcia na jednej lub dwóch fazach.

Zasady instalacji i stosowania PWP

Przeciwpożarowy wyłącznik prądu musi być zainstalowany w oddzielnej obudowie, na której producent umieszcza znak „B” wraz z oznakowaniem numeru certyfikatu CNBOP. Wyjątkiem może być możliwość zabudowy w jednym standardzie elektrycznym sekcji PWP z zasilaczem tego samego producenta oraz centralą sterującą, co może przyczynić się do poprawy ergonomii rozdzielni przeciwpożarowej prądu.

Certyfikowany PWP należy stosować w obiektach będących w trakcie budowy lub modernizacji, jeśli PWP nie został jeszcze dostarczony na budowę, co zostało potwierdzone w „Dzienniku budowy”.

W przypadku montażu fotowoltaiki, PWP należy stosować, jeśli instalację PV zastosowano w budynku o kubaturze powyżej 1000 m³, w innych przypadkach według uznania projektanta.

Tak, przeciwpożarowy wyłącznik prądu musi być okresowo konserwowany, podobnie jak inne urządzenia przeciwpożarowe. Czynności takie powinny być wykonywane zgodnie z zasadami określonymi w Polskich Normach, Dokumentacji Techniczno-Ruchowej oraz Instrukcji obsługi, opracowanych przez producenta, w okresach ustalonych przez producenta (nie rzadziej niż 1 raz w roku). Producent w Instrukcji obsługi wskazuje podmioty upoważnione do wykonywania okresowych przeglądów i napraw, co oznacza, że nie każdy elektryk z uprawnieniami może konserwować PWP.

PWP w scenariuszu pożarowym

Przeciwpożarowy wyłącznik prądu z certyfikatem jest przystosowany do współpracy z Systemem Sygnalizacji Pożarowej (SSP), Integratorem, Centralą Sterującą urządzeniami przeciwpożarowymi czy BMS budynkowym. Może działać z opóźnieniem, np. w celu umożliwienia bezawaryjnego zamknięcia serwerów. Podstawowe funkcje, które należy założyć w scenariuszu pożarowym, to kontrola stanu załączony/wyłączony oraz kontrola uszkodzenia. Możliwa jest również multiplikacja poszczególnych urządzeń PWP, np. do celów ochrony wielu obiektów w jednym systemie, co jest kwestią projektową.

Zasilacze Pożarowe a Standardowe UPS

Instalacje bezpieczeństwa muszą niezawodnie działać w czasie pożaru, dlatego zasilacz musi dysponować odpowiednią mocą prądu przemiennego i stałego oraz zasobem energii dostępnej po zaniku zasilania podstawowego. Zasadniczym wymaganiem dla urządzeń przeciwpożarowych, które potrzebują zasilania w energię elektryczną, jest ich niezawodne działanie zarówno w czasie dozoru, jak i alarmu pożarowego. Wówczas powinny być zasilane z podstawowego źródła zasilania, a akumulatory, jako ogniwa wtórne wymagające ładowania, nie mogą być zaliczone do w pełni niezależnych źródeł zasilania. Ogniwa galwaniczne, ze względu na moce niezbędne do zasilania instalacji bezpieczeństwa pożarowego, można w praktyce pominąć z dalszych rozważań, choć w wyjątkowych sytuacjach stosuje się je do zasilania czujek pożarowych.

System zasilania instalacji bezpieczeństwa z rezerwowym źródłem

System zasilania instalacji bezpieczeństwa z rezerwowym źródłem w postaci baterii akumulatorów jest opisany w normie PN-EN 12101-10 dla zasilaczy klasy A, właściwej do zasilania urządzeń działających i pracujących w czasie pożaru. Dzięki temu powstał nowy rodzaj zasilacza niskiego napięcia przemiennego 230 V, dedykowany do instalacji bezpieczeństwa w ochronie przeciwpożarowej. Taki zasilacz, wraz ze źródłem podstawowym, stanowi układ gwarantowanego zasilania napięcia przemiennego LV. W innowacyjnym zasilaczu po zaniku zasilania podstawowego, rezerwowe źródło zasilania 230 V jest automatycznie przyłączane do urządzeń odbiorczych prądu przemiennego.

Zasilacz ZUP-230V firmy MERAWEX

Firma MERAWEX przygotowała i wdrożyła do produkcji zasilacz ZUP-230V, który jest praktyczną realizacją opisanego powyżej sposobu pracy. Łączy on w sobie funkcje zasilacza urządzeń przeciwpożarowych i UPS-a po zaniku sieci, a także funkcję dozorowania przez ponad 72 godziny. Na wyjściu przetwornicy 24 VDC/230 VAC generowana jest czysta sinusoida (THD<3% do 100% obciążenia). Wyjścia 230 VAC, 24 VDC i wejście alarmu pożarowego zapewniają obsługę całej gamy aplikacji w systemach przeciwpożarowych, zwłaszcza w instalacjach bezpieczeństwa.

Innowacyjna funkcja reakcji na sygnał alarmu pożarowego, której efektem jest udostępnienie lub wyłączenie napięcia, jest niezwykle użyteczna dla urządzeń działających w trakcie pożaru. Niebagatelną zaletą tych zasilaczy jest możliwość także ręcznego wysterowania (w razie potrzeby z wielu lokalizacji), co powoduje taki sam skutek jak wysterowanie sygnałem alarmu pożarowego. Zasilacz udostępnia sieć rezerwową dla odbiorników przemienno-prądowych tylko w momencie, kiedy wymagane jest dostarczenie energii do zasilanego odbioru w trakcie zaniku sieci podstawowej.

Po zakończeniu działania odbiorów zasilacz automatycznie odłącza napięcie 230 V w celu zapewnienia bezpieczeństwa ekipom ratowniczym straży pożarnej. Wówczas zasilacz przechodzi w stan czuwania i pobiera bardzo małą energię na potrzeby własne, co prowadzi do obniżenia jego wymiarów, masy i ceny. Taka praca, poza wyraźnym obniżeniem kosztów użytkowania, ma znaczący wpływ również na żywotność zasilacza.

Zasilacze ZUP-230V są zgodne z wymaganiami norm i przepisów prawnych obowiązujących w ochronie przeciwpożarowej, w tym także z Rozporządzeniem UE Nr 305 (CPR) z dnia 9 marca 2011 r. W instalacji, posiadającej dla odbiorników III kategorię zasilania w związku z zanikami w podstawowej sieci elektroenergetycznej, zasilacz ZUP-230V zapewnia dla lokalnej sieci podłączonych do niego urządzeń I kategorię zasilania.

Różnice między ZUP-230V a standardowymi UPS-ami

Standardowe UPS-y, będące ze względu na zasadę działania wyrobami podobnymi do zasilacza ZUP-230V, nie spełniają wymienionych norm i wymagań. Ponadto, po wyłączeniu sieci podstawowej w trakcie akcji gaszenia pożaru, w dalszym ciągu dostarczają energię, do czasu rozładowania baterii akumulatorów. Ze względu na zagrożenie niebezpiecznym napięciem oraz uwzględniając fakt, iż czas tego zagrożenia nie jest znany ani nie sposób go kontrolować, konieczne jest wyłączenie systemu UPS w warunkach pożarowych.

Jednostkowe Zastosowanie Urządzeń Przeciwpożarowych

Dopuszczenie do jednostkowego zastosowania urządzeń przeciwpożarowych, w tym przeciwpożarowych wyłączników prądu (PWP), jako wyrobów budowlanych wywołało wiele dyskusji w środowisku pożarniczym, szczególnie po pojawieniu się certyfikowanych PWP na rynku. Pojęcie "jednostkowego zastosowania" nie jest zdefiniowane w Ustawie o systemie oceny zgodności, jednak Słownik Języka Polskiego PWN określa "jednostkowy" jako "taki, który zdarzył się tylko raz, lub dotyczący pojedynczej rzeczy". Rodzi to pytania, czy indywidualną dokumentację techniczną urządzenia przeciwpożarowego można sporządzać w sposób dowolny i czy decyzję o zastąpieniu certyfikowanych wyrobów może podjąć wyłącznie projektant.

Oficjalne stanowisko w sprawie jednostkowego zastosowania

Z oficjalnych wyjaśnień Głównego Urzędu Nadzoru Budowlanego (GUNB) oraz Ministerstwa Rozwoju i Technologii (MRiT) wynika, że aby zastosować procedurę jednostkową, muszą zaistnieć wyjątkowe okoliczności i należy spełnić szereg wymagań. Wyrób jednostkowy to taki, który:

• nie jest produkowany seryjnie, z przeznaczeniem do powszechnego stosowania,
• może być zastosowany jedynie w szczególnych przypadkach i z uwagi na specjalne potrzeby obiektu,
• musi zostać wykonany według indywidualnej dokumentacji technicznej, sporządzonej przez projektanta konkretnego obiektu lub z nim uzgodnionej,
• dla którego producent wydał oświadczenie, że zapewniono zgodność wyrobu budowlanego z tą dokumentacją oraz z przepisami.

Wprowadzenie wyrobów do jednostkowego zastosowania wymaga uzasadnienia. Nie jest przy tym jasno określone, o jakiego projektanta chodzi, gdy w projekcie uczestniczyło wielu specjalistów tej samej branży. Warto zaznaczyć, że wyroby dopuszczone jednostkowo nie podlegają badaniom (poza ewentualnym sprawdzeniem funkcjonalnym) i nie mogą być znakowane znakiem „B”, co utrudnia ich fizyczne zlokalizowanie w obiekcie.

Ograniczenia jednostkowego zastosowania

Procedura jednostkowego zastosowania ma swoje ograniczenia:

• Ograniczenie dotyczące powszechności stosowania: Nie powinna być stosowana w przypadku wyrobów powszechnie stosowanych w budownictwie, takich jak drzwi przeciwpożarowe czy przeciwpożarowe wyłączniki prądu. Jest to rozwiązanie dla wyrobów występujących niezwykle rzadko, jak wysokowydajne pompy pożarowe zasilane silnikami 6 kV.
• Wyrób nie jest objęty normą zharmonizowaną: Co do zasady, do procedury jednostkowego zastosowania nie można stosować wyrobów oznaczonych znakiem CE. Wątpliwości budzi wykorzystywanie wyłącznika lub rozłącznika (zgodnych z normami zharmonizowanymi i znakowanych znakiem CE) jako PWP.
• Brak swobodnego obrotu handlowego: Wyrób jednostkowy nie może być produkowany seryjnie ani stanowić przedmiotu swobodnego handlu (np. sprzedaży internetowej), ponieważ jest wytwarzany dla konkretnego obiektu i jego specyficznych potrzeb. Sprzedaż PWP drogą internetową, bez zindywidualizowanej dokumentacji, jest niezgodna z przepisami.

Art. 10 ust. 1 ustawy znajduje zastosowanie wyłącznie w szczególnych przypadkach, gdy wyrób budowlany wymaga indywidualnego zaprojektowania i wytworzenia z uwagi na specjalne, niestandardowe potrzeby, dla jednego, konkretnego zastosowania. Dzieje się tak, gdy dostępne na rynku produkty certyfikowane nie spełniają wymagań projektowych.

Celem ustawodawcy nie jest omijanie procesu obowiązkowego potwierdzania jakości wyrobów służących bezpieczeństwu, lecz stworzenie możliwości projektowania i wznoszenia obiektów niestandardowych o szczególnych wymaganiach. Drugi powód to specjalne wymagania dla urządzeń, jakie mogą powstać przy realizacji obiektów nietypowych, dla których z uwagi na rzadkie występowanie nie opracowano jeszcze wymagań normowych. Zastrzeżenia budzi podejście niektórych projektantów, którzy sprzedają drogą elektroniczną gotowe projekty typowych rozwiązań do „zastosowań jednostkowych”. Powoduje to słuszne obawy rzeczoznawców ds. zabezpieczeń przeciwpożarowych, którzy poświadczają zgodność projektu z wymaganiami ochrony przeciwpożarowej urządzeń niesprawdzonych przez niezależną jednostkę badawczą. Bezzasadne wprowadzenie do obrotu wyrobów, dla których wymagany jest certyfikat, może prowadzić do problemów z przekazaniem obiektu do użytkowania, uwag PSP oraz ograniczenia wypłaty odszkodowania przez ubezpieczyciela.

Typowe Błędy Projektowe w Kontekście PWP

Niezrozumienie wymagań § 183 Warunków Technicznych dotyczących odcięcia dopływu prądu elektrycznego do wszystkich obwodów, z wyjątkiem tzw. obwodów pożarowych, jest częstym błędem. Oznacza to, że po uruchomieniu PWP w kubaturze budynku nie może być prądu we wszystkich obwodach bytowych - niezależnie od źródła zasilania (sieć, agregat, UPS, panele PV). Jedyne pewne wyłączenie gwarantuje certyfikowana sekcja PWP wyposażona w rozłącznik izolowany (przerwa powietrzna pomiędzy stykami), a wszystkie „elektroniczne gadżety” mogą pełnić wyłącznie funkcje pomocnicze.

Błędy związane z urządzeniami elektronicznymi i normami

Urządzenia elektroniczne o nazwie EPO, uruchamiane najczęściej sygnałem zwarcia lub rozwarcia 2-przewodowego toru sygnałowego, są podatne na błędy. Oba te stany (zwarcie izolacji przewodów lub ich przepalenie) mogą wystąpić w warunkach pożaru, powodując efekt odwrotny do zamierzonego.

Innym błędem jest pomijanie wymagań normy PN-EN 12101-10:2007 dotyczącej zasilania urządzeń wentylacji przeciwpożarowej przy projektowaniu rozdzielnic na cele przeciwpożarowe. Zapisy tej normy są obowiązkowe z uwagi na przywołanie w § 12.2.1 rozporządzenia MSWiA. W tym przypadku procedura jednostkowa jest niedopuszczalna, ponieważ przywołana norma jest zharmonizowana.

Kolejnym spotykanym błędem jest wykorzystywanie Systemu Sygnalizacji Pożarowej (SSP) do bezpośredniego sterowania i realizacji scenariuszy dla urządzeń przeciwpożarowych pracujących w warunkach pożaru. Pomijając fakt, że funkcjonalności takiej nie przewidują podstawowe wymagania projektowe zawarte w PKN-CEN/TS 54-14:2020-09, to urządzenia SSP są często w całości wykonane z plastiku, co oznacza, że w trakcie pożaru po prostu ulegną zniszczeniu.

Aktywna Funkcja Przeciwpożarowa PWP

Przeciwpożarowe wyłączniki prądu mogą pełnić aktywną funkcję przeciwpożarową, o ile PWP został zaprojektowany do wykonania takiej funkcji, a jego funkcjonalność została potwierdzona certyfikatem niezależnej jednostki badawczej.

Wyobraźmy sobie budynek typu pensjonat, nadzorowany przez instalację SSP. Pożar może powstać w wyniku oddziaływania cieplnego, np. pozostawionego bez nadzoru grzejnika elektrycznego. Jeśli czujka wykryje pożar w pierwszej fazie, a system SSP jest sprzężony z PWP, to PWP dokona wyłączenia zasilania w budynku. Równocześnie ustaje zasilanie grzejnika, który był źródłem zagrożenia. W takim przypadku przeciwpożarowe wyłączniki prądu mogą uratować obiekt przed pożarem. Według statystyk większość pożarów w obiektach wynika z nieprawidłowej pracy (zwarcia) instalacji elektrycznej. W omawianym przypadku, gdzie zagrożenie jest wynikiem zaniedbania, nie zadziałają żadne zabezpieczenia elektryczne (wyłączniki różnicowo-prądowe czy nadprądowe).

Podobna sytuacja może wystąpić w przypadku odcięcia zasilania w przestrzeni zagrożonej wybuchem, w której wcześniej wykryto awarię, np. przekroczenie niebezpiecznego stężenia wybuchowego. Wynika z tego, że w wielu sytuacjach PWP mogą przyczyniać się bezpośrednio do przeciwdziałania powstaniu pożaru, co wymaga jednak uwzględnienia takiego zastosowania w scenariuszu pożarowym i odpowiedniego zaprojektowania urządzeń. Niektóre dostępne na rynku konstrukcje certyfikowanych PWP mają zaimplementowany moduł kontrolno-sterujący, pozwalający na realizację takich scenariuszy, a także kontrolują stan przewodów na przerwę i zwarcie.

Wykaz przepisów i norm

• [1] Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. o systemie oceny zgodności, Dz.U. z 2002 r., nr 166, poz. 1360, z późn. zm.
• [2] Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 roku w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz.U. 2019 poz. 1065).
• [3] PN-EN 12101-10 [3] dla zasilaczy klasy A, właściwej do zasilania urządzeń działających i pracujących w czasie pożaru.
• [4] Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. o systemie oceny zgodności, Dz.U. z 2002 r., nr 166, poz. 1360, z późn. zm.
• [5] Rozporządzenie MSWiA z dnia 20 czerwca 2007 r. w sprawie wykazu wyrobów służących zapewnieniu bezpieczeństwa publicznego lub ochronie zdrowia i życia oraz mienia, a także zasad wydawania dopuszczenia tych wyrobów do użytkowania, Dz.U. z 2007 r., nr 143, poz. 1002, zm. Dz.U. z 2010 r., nr 85, poz. 553.
• [6] Oficjalne wyjaśnienia Głównego Urzędu Nadzoru Budowlanego (GUNB).
• [7] Oficjalne wyjaśnienia Ministerstwa Rozwoju i Technologii (MRiT).
• [8] Słownik Języka Polskiego PWN.
• [9] PN-EN 54-4:2001+A1:2004+A2:2007, Systemy sygnalizacji pożarowej.
• [10] Rozporządzenie Ministra Infrastruktury i Budownictwa z dnia 17 listopada 2016 roku w sprawie sposobu deklarowania właściwości użytkowych wyrobów budowlanych oraz sposobu znakowania ich znakiem budowlanym (DzU z 2016 r., poz. 1966 z późn. zm.).
• [11] Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 305/2011 z dnia 9 marca 2011 r. (CPR).
• [12] PKN-CEN/TS 54-14:2020-09.

tags: #certyfikowana #zasilacz #pozarowy #cnbop #przepisy