Zawód strażaka to niezwykle wymagająca profesja, która niesie ze sobą ryzyko wielu poważnych schorzeń, w tym nowotworów, zaburzeń psychicznych oraz chorób układu oddechowego. Codzienny kontakt z dymem, wysoką temperaturą i innymi szkodliwymi czynnikami, a także chroniczny stres, stanowią poważne obciążenie dla zdrowia funkcjonariuszy. Kluczowe jest zapewnienie strażakom jak najbezpieczniejszych warunków pracy i skutecznej profilaktyki.
Stres Przewlekły w Pracy Strażaka
W artykule omówiono problem stresu przewlekłego w zawodzie strażaka. Ten rodzaj stresu odnosi się do codziennych wymagań służby i może być związany z psychospołecznymi warunkami pracy. Pojawia się, gdy dana osoba styka się ciągle z sytuacjami, które nie przekraczają jej możliwości adaptacyjnych, ale stopniowo wyczerpują zasoby odpornościowe. W efekcie po pewnym czasie może dojść do załamania się systemu dostosowawczego jednostki i w konsekwencji do zaburzeń zdrowotnych.
Badania nad Stresem Przewlekłym
Najbardziej kompleksowe badania dotyczące stresu przewlekłego w zawodach usług społecznych w Polsce zostały przeprowadzone przez Ogińską-Bulik [3]. Wzięli w nich udział strażacy, policjanci, pracownicy służby więziennej, pracownicy ochrony, strażnicy miejscy, pracownicy pogotowia ratunkowego, nauczyciele, pracownicy banku, kuratorzy sądowi, taksówkarze, kierowcy komunikacji miejskiej, menedżerowie oraz aktorzy. Poziom odczuwanego stresu w grupie badanych 140 strażaków był podwyższony.
Okazało się, że za obciążające zostały uznane przez tę grupę jedynie wysokie poczucie odpowiedzialności oraz poczucie zagrożenia związane z utratą zdrowia i życia, co powodowało wyższy poziom stresu. Badając konsekwencje stresu w pracy strażaka, Ogińska-Bulik sprawdzała stopień wypalenia zawodowego i skutków zdrowotnych. Wyniki badań pokazują, że większość badanych strażaków (prawie 70%) charakteryzowała się niskim poziomem wypalenia zawodowego oraz lepszym zdrowiem, co oznacza, że nie odczuwali oni wyraźnych skutków psychologicznych i zdrowotnych swojej pracy.
W analizach tych badano także zasoby osobiste - „względnie stałe czynniki osobowe, które wpływają na to, jak człowiek radzi sobie z trudnymi sytuacjami" [3]. Ponad połowa badanych strażaków posiadała niskie zasoby osobiste, szczególnie niski był poziom dyspozycyjnego optymizmu oraz poziom inteligencji emocjonalnej. Zanalizowane zostały również strategie radzenia sobie ze stresem, stosowane przez strażaków.
Psychospołeczne Warunki Pracy i Ich Wpływ na Stres
W raporcie dotyczącym stresu wśród strażaków, przedstawiono wyniki zogniskowanego wywiadu grupowego przeprowadzonego w grupie 8 strażaków. Jako główne źródło stresu strażacy wymienili brak poczucia więzi między kadrą zarządzającą a jednostką, deklarując przy tym wysokie przywiązanie do swojej jednostki, ale nie do organizacji jako całości. Kolejnym czynnikiem były zmiany w organizacji następujące w zbyt szybkim tempie i postrzeganie organizacji jako wciąż zmieniającej swoje priorytety.
Zasoby i komunikacja, już w badaniu kwestionariuszowym uznane za źródło stresu w pracy strażaka, ocenione zostały szczególnie negatywnie pod względem treningów i szkoleń - zwrócono uwagę na zbytnie poleganie na metodach nauki z wykorzystaniem komputera zamiast „twarzą w twarz".
Kluczowe kwestie powodujące napięcie w ramach czynnika „kontrola" to brak możliwości zaangażowania w podejmowanie decyzji i nieprzykładanie wagi przez przełożonych do pomysłów i sugestii pracowników. W ramach czynnika „pewność pracy" aspektami wywołującymi szczególnie duży stres była obawa przed przyszłą zmianą pracy oraz pogorszeniem się umiejętności.
Ciekawe okazało się porównanie wyników w zależności od zajmowanego stanowiska. W przeciwieństwie do strażaków-ratowników, osoby obarczone większą odpowiedzialnością, czyli dowódcy jednostek i dowódcy zmian, poza omówionymi wcześniej czynnikami wskazywali także brak równowagi pomiędzy życiem prywatnym a zawodowym oraz przeciążenie pracą, a także gorsze samopoczucie psychiczne.
Wsparcie Społeczne i Długość Stażu Pracy
W literaturze poruszano także kwestię jednego z istotniejszych czynników psychospołecznych w pracy - wsparcia społecznego i jego związku z odczuwanym stresem wśród strażaków. Analizy wykazały, że niskiemu poczuciu pewności współpracy, integracji i zapewnienia o wartości towarzyszy wysoki poziom stresu.
W innych badaniach, przeprowadzonych w grupie 314 strażaków poszukiwano odpowiedzi na pytanie o rolę, jaką odgrywa wsparcie społeczne w relacji pomiędzy poczuciem wspólnoty a satysfakcją i stresem wynikającymi z niesienia opieki i służby innym. Jak się okazało, postrzegane wsparcie społeczne częściowo wyjaśnia związek pomiędzy poczuciem wspólnoty a satysfakcją z niesienia pomocy. Wsparcie społeczne wyjaśnia także relację między poczuciem wspólnoty a stresem wynikającym z niesienia pomocy.
Rola długości stażu pracy ma znaczenie również w przypadku stresu przewlekłego. Potwierdzają to m.in. wyniki badań Deana, Gowa i Shakespeare'a-Fincha [10], które były przeprowadzone wśród 75 australijskich strażaków zawodowych i 67 strażaków z ochotniczej straży pożarnej. Autorzy wykazali, że strażacy zawodowi zgłaszali wyższy poziom stresu psychologicznego niż strażacy posiłkowi (ochotnicy).
Nowe Życie - Cały Film [LEKTOR PL] (2008) #filmy #lektorpl #całefilmy #film #paulwalker
Choroby Somatyczne i Psychiczne wśród Strażaków
Strażacy są narażeni nie tylko na skutki stresu, ale także na zwiększone ryzyko zachorowania na określone choroby somatyczne. Zwiększonemu bezpieczeństwu strażaków sprzyja ewolucja sprzętu, który dziś zapewnia ochronę przed szkodliwymi czynnikami i zwiększa komfort pracy. Dzięki tym udogodnieniom strażacy są w stanie lepiej wykonywać swoją pracę, maleje też liczba wypadków, urazów i przewlekłych chorób.
Nowotwory jako Choroby Zawodowe
Badania naukowe pokazują, że w przypadku co najmniej 14 rodzajów nowotworów strażacy są nadmiernie reprezentowani, a dane te dotyczą całego świata. Przyczynia się do tego specyfika zawodu, a najważniejszą przyczyną jest trujący dym powstający podczas pożaru. Dzisiaj pożar wytwarza znacznie więcej substancji toksycznych i rakotwórczych, niż to było choćby 30, 40 lat temu, z powodu powszechnego użycia tworzyw sztucznych w meblach, dywanach, zabawkach, wyrobach elektronicznych oraz w materiałach budowlanych, takich jak drewno laminowane, chemicznie zabezpieczone drewno, EPS, PIR i PUR.
Do powstających w czasie pożaru substancji, które z pewnością mają działanie rakotwórcze, można zaliczyć: benzen, WWA - wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne, cząstki stałe ze spalania oleju napędowego, formaldehyd, dioksyny, sadza, CO, azbest. Lista kancerogenów jest o wiele dłuższa. Nie należy również zapomnieć o efekcie synergii - gdy miesza się ze sobą kilka substancji chemicznych powstających z palących się materiałów, dochodzi do wytworzenia większej ilości szkodliwych substancji i gazów. Dostają się one do organizmu przez układ oddechowy i skórę.
Dlatego Brandfolkenes Cancerforening (BFC - związek strażaków dotkniętych chorobą nowotworową w Danii) walczy o uznanie 14 nowotworów za chorobę zawodową, podobnie jak w innych krajach, np. Kanadzie, USA i Australii. W ustawodawstwie tych państw pewne rodzaje raka, w zależności od stażu służby, zostały zakwalifikowane jako choroby zawodowe.
Objawy Wczesnego Wykrywania Nowotworów
W profilaktyce nowotworowej ważny jest zdrowy styl życia, odpowiednia dieta i ćwiczenia fizyczne. Zawsze należy używać pełnej ochrony dróg oddechowych oraz składować używany sprzęt i inne wyposażenie tylko w tzw. brudnej strefie pojazdu.
Wiele osób nie zdaje sobie sprawy, jakie objawy mogą być symptomami choroby nowotworowej. Do niepokojących objawów należą:
- Ciągłe trudności w połykaniu.
- Guzki i obrzęki - mogą wystąpić w dowolnym miejscu na ciele.
- Zmiany związane z wypróżnianiem.
- Długotrwały kaszel lub chrypka.
- Niczem niewyjaśniona utrata masy ciała.
Zaburzenia Psychiczne
Od strażaków wymaga się również większej odporności psychicznej, aby mogli radzić sobie z traumatycznymi przeżyciami w ich codziennej pracy. Jest to jednak spore wyzwanie. Z badań wynika, że od 17 do 30% strażaków ma objawy zaburzenia stresu pourazowego (PTSD). Kliniczna depresja dotyczy od 7 do 21% ratowników biorących udział w akcji ratowniczo-gaśniczej.
Wśród najważniejszych powodów zaburzeń psychicznych są nie tylko trudne zdarzenia, na które strażacy są narażeni w swojej codziennej pracy, ale także obawa przed mówieniem o swoich emocjach. Strażacy boją się opinii słabeuszy, utraty wizerunku twardziela, niechętnie więc przyznają się do problemów natury psychicznej. Wielu nie czuje wsparcia, szacunku i uwagi ze strony kierownictwa. Aby zmniejszyć stres psychiczny strażaków, trzeba przede wszystkim stworzyć lepszą atmosferę pracy w całej organizacji.
Choroby Układu Oddechowego
Codzienny kontakt z dymem, wysoką temperaturą oraz innymi szkodliwymi czynnikami zwiększa ryzyko chorób układu oddechowego. Warmińsko-Mazurskie Centrum Chorób Płuc w Olsztynie organizuje akcje badań profilaktycznych dla strażaków z Ochotniczej Straży Pożarnej z Nidzicy oraz okolicznych gmin, podkreślając, że "Zdrowie naszych strażaków to inwestycja w bezpieczeństwo całej społeczności."
Status Choroby Zawodowej i Profilaktyka
Brak chorób zawodowych w statystykach nie oznacza, że strażacy nie chorują. Przykładem jest dyskopatia odcinka szyjnego, która może uniemożliwiać dalszą służbę na podziale bojowym. Strażacy zmagający się z takimi problemami szukają możliwości przeniesienia na mniej obciążające stanowiska, np. do Punktu Odbioru Zgłoszeń/Miejskiej Komendy Powiatowej (P/MSK) czy na stanowisko kierowcy.
Regulacje Prawne
W kontekście chorób zawodowych wśród funkcjonariuszy należy przytoczyć rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 23 maja 2019 r. w sprawie wykazu schorzeń i chorób pozostających w związku ze służbą w Policji, Straży Granicznej, Straży Marszałkowskiej, Służbie Ochrony Państwa i Państwowej Straży Pożarnej, które stanowi podstawę do ubiegania się o stwierdzenie choroby zawodowej.
Załącznik numer 1 do rozporządzenia zawiera wykaz chorób powstałych w związku ze szczególnymi właściwościami lub warunkami służby, natomiast Załącznik 2 wymienia choroby, które istniały przed przyjęciem do służby, lecz uległy pogorszeniu lub ujawniły się w trakcie służby (np. choroba reumatyczna, reumatoidalne zapalenie stawów, zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa).
Za chorobę zawodową zgodnie z art. 235 Kodeksu pracy uważa się chorobę wymienioną w wykazie chorób zawodowych, jeżeli w wyniku oceny warunków pracy można stwierdzić bezspornie lub z wysokim prawdopodobieństwem, że została spowodowana działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia występujących w środowisku pracy albo w związku ze sposobem wykonywania pracy.
Wyzwania w Uznawaniu Chorób Zawodowych
Z informacji zgromadzonych z jednostek organizacyjnych Komendy Głównej PSP wynika, że mimo wysłania kilkudziesięciu czynnych strażaków zawodowych na komisje lekarskie MSWiA, nikt nie otrzymał stwierdzenia choroby zawodowej. Wskazuje to na potrzebę edukowania lekarzy orzeczników lub powołania grupy kontaktowej, aby zwiększyć świadomość na temat zagrożeń typowych dla pracy strażaków.
Większość nowotworów układu trawiennego czy chorób skóry można kwalifikować do chorób zawodowych. Jedynie świadomość strażaków i wnioskowanie o uznanie choroby zawodowej może ograniczać ich występowanie. Najlepszym sposobem jest oczywiście profilaktyka i budowanie wśród strażaków kultury bezpieczeństwa.
Rola Badań Profilaktycznych i Oceny Ryzyka
Każdy strażak, który ma lub miał regularny kontakt z produktami pożarowymi, powinien corocznie przechodzić badania przesiewowe. Wczesne wykrycie nieprawidłowości w stanie zdrowia jest kluczowe dla kuracji i wyleczenia. Ważne jest również, by wiedzieć, jakie parametry badać oraz jak prawidłowo reagować na jakiekolwiek nieprawidłowości.
Ogromną rolę w identyfikacji zagrożeń ma ocena ryzyka zawodowego (ORZ). Składowymi ORZ są prowadzenie rejestrów (wypadków, chorób zawodowych, wyników badań czynników szkodliwych, prac w kontakcie z substancjami rakotwórczymi i mutagennymi), przeglądów i pomiarów, analiz, a także spełnienie ergonomicznych warunków pracy. Na podstawie kompleksowej ORZ powinno się wystawiać skierowania na badania profilaktyczne.
Aby minimalizować zagrożenia, warto również sięgnąć do raportu z prac zespołu komendanta głównego Państwowej Straży Pożarnej, powołanego decyzją nr 22 z dnia 11 marca 2022 r. w sprawie opracowania zaleceń dotyczących czyszczenia odzieży dla strażaków PSP oraz strażaków-ratowników ochotniczych straży pożarnych z zanieczyszczeń chemicznych powstałych podczas pożaru z 31 grudnia 2022 r., zawierającego praktyczne wskazówki i sposoby minimalizacji zagrożeń.
tags: #choroby #przewlekle #strazak