Wprowadzenie do planowania ćwiczeń strażackich
Organizacja efektywnych ćwiczeń strażackich dla Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP) wymaga starannego planowania i przemyślanego podejścia. Kluczowym pierwszym krokiem jest jasne zdefiniowanie głównego celu, który ma zostać osiągnięty dzięki tym szkoleniom. Najkorzystniejsze jest określenie kilku (maksymalnie dwóch, trzech) wzajemnie ze sobą połączonych celów. Pozwoli to nie tylko na podniesienie wartości merytorycznej szkolenia, ale również na integrację strażaków z różnych jednostek.
Jeżeli zachodzi potrzeba określenia większej liczby celów, należy skupić się na tych najważniejszych, a pozostałe uwzględnić w planach kolejnych ćwiczeń. Ułatwieniem dla jednostek byłoby ustalenie przez komendanta gminnego lub Zarząd Gminny OSP planu ćwiczeń na cały rok, z ogólnym określeniem zakresu tematycznego i terminów. Dzięki temu, wszystkie ćwiczenia, przy dobrej organizacji, będą się wzajemnie uzupełniać, co w dłuższej perspektywie przyniesie rzeczywistą poprawę wyszkolenia i rozwój jednostek.
Formy prowadzenia ćwiczeń OSP
Strażacy do wyboru mają zasadniczo dwa sposoby realizacji głównego celu ćwiczeń: ćwiczenia tradycyjne lub ćwiczenia w formie warsztatów.
Ćwiczenia tradycyjne
Ćwiczenia tradycyjne często przyjmują formę symulacji konkretnego zdarzenia, na przykład pożaru w szkole z jednoczesną ewakuacją. W przypadku tej formy, organizacja zazwyczaj nie nastręcza większych problemów. Strażacy przyjeżdżają na miejsce, rozwijają linie gaśnicze (często na sucho), przeprowadzają ewakuację wskazanych osób, którym następnie udzielana jest kwalifikowana pierwsza pomoc. Nierzadko jednak, w tej formule, strażacy nie uczą się niczego nowego i popełniają te same błędy, ponieważ brakuje nadzoru.
Realizm w ćwiczeniach tradycyjnych bywa niewielki - symuluje się gaszenie pożaru, zakładanie rurki ustno-gardłowej czy odłączanie akumulatora, bez faktycznego doświadczenia tych czynności w warunkach symulowanego zagrożenia.
Ćwiczenia w formie warsztatów
Ćwiczenia w formie warsztatów polegają na przygotowaniu kilku stanowisk, na których ćwiczone są poszczególne elementy lub zagadnienia. Częstokroć warsztaty poprzedza panel teoretyczny. Doskonałymi przykładami warsztatów ratowniczych są coroczne edycje Rescue Days (warsztaty z zakresu ratownictwa technicznego) czy wielkopolska Mieszkaniówka. Warsztaty nie muszą być cykliczne, czego przykładem są wydarzenia takie jak Studnia 2013 czy Heavy Rescue Poznań.
Warsztaty pozwalają na innowacyjność i skupienie się na jednym wybranym zagadnieniu, na przykład pożarach wewnętrznych, z możliwością doprecyzowania zakresu tematu. W miarę możliwości, każdy temat powinien zostać omówiony na panelu teoretycznym lub przećwiczony na dedykowanym stanowisku.
Podczas warsztatów istnieje możliwość wypożyczenia sprzętu od innych jednostek, którego własna jednostka nie posiada, a także zaproszenia przedstawiciela handlowego, nie tylko w celu prezentacji produktu, ale przede wszystkim umożliwienia strażakom jego praktycznego wykorzystania podczas ćwiczeń. Pozwala to na podjęcie świadomej decyzji o zakupie lub wyborze innego rozwiązania.
Dzięki zaproszeniu instruktorów lub współpracy z innymi podmiotami, można poznać nowoczesne metody szkoleniowe, takie jak wykorzystanie modeli do prezentacji zjawisk pożarowych, czy najnowsze zagadnienia z taktyki działań gaśniczych.
Planowanie i organizacja ćwiczeń
Określenie celów i harmonogramu
Niezależnie od wybranej formy, ćwiczenia dla strażaków ochotników powinny odbywać się w dni wolne od pracy, zazwyczaj w weekendy lub godziny popołudniowe w ciągu tygodnia. Ćwiczenia tradycyjne (jedno zdarzenie) zazwyczaj trwają dwie do trzech godzin. Warsztaty wymagają minimum pięciu godzin, a optymalnie całego dnia lub nawet dwóch dni.
Czas potrzebny na planowanie i powiadomienie uczestników zależy od przewidywanego czasu trwania ćwiczeń i liczby zaangażowanych osób. W przypadku warsztatów, absolutne minimum to cztery do sześciu tygodni na przygotowanie. Dla ćwiczeń tradycyjnych czas ten może być krótszy.
Komunikacja i koordynacja
Sposób powiadamiania o ćwiczeniach może być różnorodny. W przekazywanych informacjach należy zawrzeć jedynie kluczowe dane. Niezbędne jest również przesłanie dokumentacji ćwiczeń lub warsztatów wszystkim zainteresowanym podmiotom.
Na kilka tygodni przed ćwiczeniami warto zorganizować jedno lub dwa spotkania organizacyjne dla przedstawicieli każdego z zaangażowanych podmiotów, aby doprecyzować wszystkie szczegóły, takie jak role, zadania i harmonogram działań.
Wybór lokalizacji
Po wyznaczeniu celu głównego ćwiczeń, ich formy oraz ram czasowych, można przystąpić do wyboru konkretnych zagadnień i lokalizacji. Do wstępnego wyboru miejsca można wykorzystać zdjęcia satelitarne (np. Google Maps) oraz zdjęcia z Google StreetView, jeśli są dostępne. Dobra znajomość własnego rejonu chronionego często pozwala na wskazanie odpowiedniego obiektu "z pamięci". Na tym etapie warto wybrać kilka potencjalnych miejsc, uwzględniając potrzeby ćwiczeń.
Listę wytypowanych miejsc lub obiektów należy zweryfikować wizją lokalną. Może się okazać, że obiekt wyglądający na zdjęciu satelitarnym na duży, w rzeczywistości ma ograniczone możliwości praktycznego zastosowania.
Oglądanie obiektu (np. pustostanu) powinno być poprzedzone kontaktem z jego właścicielem lub zarządcą, który powinien być obecny podczas wizji lokalnej. Szukając obiektu, należy wziąć pod uwagę potencjalne uciążliwości ćwiczeń dla osób postronnych. Organizowanie symulowanych pożarów w obiektach znajdujących się w bezpośrednim sąsiedztwie domów mieszkalnych lub blokowanie głównych dróg jest niedopuszczalne.
Jeżeli wybrany obiekt nie spełnia wszystkich wymogów bezpieczeństwa lub celów operacyjnych, możliwe jest jego modyfikowanie lub zastosowanie odpowiedniego komentarza instruktora prowadzącego zajęcia na danym stanowisku. W celu zwiększenia bezpieczeństwa, można zastosować przykładowo symulację zadymienia.
Bezpieczeństwo podczas ćwiczeń
Celem nadrzędnym wszystkich ćwiczeń musi być poprawa jakości służby, którą strażacy wykonują codziennie, często z narażeniem życia. Kluczowe jest zapewnienie realizmu działań przy jednoczesnym utrzymaniu ryzyka na akceptowalnym poziomie.
Ważne jest przestrzeganie zasad bezpieczeństwa i higieny służby. Choć przepisy dotyczące bezpieczeństwa Państwowej Straży Pożarnej (PSP) dotyczą funkcjonariuszy PSP, powinny być znane każdemu strażakowi i kierownikowi ćwiczeń. Kierownik ćwiczeń jest odpowiedzialny za określenie zasad BHP obowiązujących podczas ćwiczeń oraz identyfikację potencjalnych zagrożeń na etapie planowania.
Dzieląc uczestników warsztatów na grupy ćwiczeniowe (pododdziały), należy wyznaczyć dowódcę grupy, który będzie odpowiedzialny za przestrzeganie zasad oraz dyscyplinę w ramach swojego zespołu. Podczas ćwiczeń bardziej niebezpiecznych, można zastosować pisemne zobowiązanie strażaków do przestrzegania zasad BHP (tzw. lojalka).
Na bezpieczeństwo i efektywność szkolenia wpływa również liczebność grupy. Jeden instruktor powinien mieć pod opieką grupę liczącą nie więcej niż 12-15 osób.
Film edukacyjny o bezpieczeństwie - Pożar i gaz w szkole
Koszty i dokumentacja ćwiczeń
Planując warsztaty lub ćwiczenia, należy sporządzić kosztorys uwzględniający wydatki na paliwo do pojazdów i sprzętu spalinowego, a także inne koszty związane z ćwiczeniami, np. materiały do budowy makiet czy materiały palne, jeśli konieczne jest przeprowadzanie ćwiczeń z ogniem.
Istnieje możliwość pozyskania funduszy lub materiałów od sponsorów. Wszystkie ustalenia powinny zostać zawarte w dokumentacji ćwiczeń bojowych. Dokumentacja musi zawierać wszelkie zgody właścicieli lub zarządców obiektów lub terenów, na których odbywają się ćwiczenia, a także listę sił i środków biorących w nich udział.
W przypadku ćwiczeń, w których uczestniczy znaczna część sił i środków z danej gminy, należy z odpowiednim wyprzedzeniem powiadomić stanowisko kierowania komendanta miejskiego (powiatowego) PSP. Warto również, choć nie jest to obowiązkowe, powiadomić komendę miejską (powiatową) PSP, gdy ćwiczenia organizowane są tylko przez jednostki OSP.
Wszystkie siły i środki biorące udział w ćwiczeniach powinny być gotowe do zadysponowania w razie potrzeby, choć należy liczyć się z tym, że wyjazd może być opóźniony ze względu na użycie sprzętu do ćwiczeń. Na miejscu musi być obecna grupa strażaków gotowa do udzielenia kwalifikowanej pierwszej pomocy w razie potrzeby.
Dokumentację ćwiczeń, w jej ostatecznej wersji, należy przesłać wszystkim uczestnikom, a kopię pozostawić w odpowiednim urzędzie gminy.
Przykłady przeprowadzonych ćwiczeń
Ćwiczenia OSP Kraśnik z 224 kompanią Wojsk Obrony Terytorialnej
29 sierpnia 2020 roku odbyły się ćwiczenia strażaków jednostek ochrony przeciwpożarowej powiatu kraśnickiego z żołnierzami 224 kompanii lekkiej piechoty 2 Lubelskiej Brygady Obrony Terytorialnej w miejscowości Zabełcze. W ćwiczeniach udział wzięły dwa zastępy PSP oraz jednostki OSP KSRG: Annopol i Gościeradów. Siły i środki WOT stanowiło 84 żołnierzy.
Celem ćwiczeń było podniesienie poziomu i efektywności współpracy przy prowadzeniu działań ratowniczych, a także stanu wyszkolenia jednostek ochrony przeciwpożarowej i żołnierzy. Ćwiczenia poprzedzone były wykładem z zakresu ratownictwa wodnego.
Główne założenia ćwiczebne obejmowały cztery etapy: działania przeciwpowodziowe, budowa stanowiska wodnego i realizacja dostarczania wody na odległość metodą przepompowywania, ratownictwo drogowe (pozoracja wypadku) oraz ratownictwo medyczne (udzielanie kwalifikowanej pierwszej pomocy poszkodowanym w wypadku drogowym).
Po ćwiczeniach dokonano omówienia poszczególnych etapów, oceniając wykonanie założeń i epizodów ćwiczebnych. Ćwiczenia wpisują się w realizację porozumienia Dowódcy 2 Lubelskiej Brygady Obrony Terytorialnej i Lubelskiego Komendanta Wojewódzkiego PSP w Lublinie w sprawie współpracy WOT i PSP.
Ćwiczenia powiatowe w Opolu Lubelskim
W piątek 26 sierpnia br. w miejscowościach Mazanów i Prawno (gmina Opole Lubelskie) odbyły się ćwiczenia powiatowe, mające na celu doskonalenie umiejętności strażaków podczas zdarzeń, w których mogą brać udział na co dzień. W ćwiczeniu udział wzięły jednostki OSP KSRG przewidziane do ratownictwa wodnego, a także zastępy realizujące zadania przepompowywania wody z akwenów wodnych oraz transportu wody na odległość.
Ćwiczenia obejmowały również ratownictwo medyczne, gdzie strażacy mieli za zadanie udzielić pomocy osobom znajdującym się w bezpośrednim zagrożeniu życia. Wszystkie zadania były wykonywane przez zastępy pojedynczo, co wymagało odpowiedniej organizacji działań, wzajemnego współdziałania i koordynacji czynności. Dodatkowym utrudnieniem był fakt, iż zastępy były dysponowane do kolejnych zdarzeń zaraz po zakończeniu poprzedniego.
Na zakończenie ćwiczeń przedstawiono najczęściej popełniane błędy, a w podsumowaniu Komendant Powiatowy PSP w Opolu Lubelskim omówił kluczowe aspekty szkolenia. Ćwiczenie zostało przygotowane przez wydział operacyjno-rozpoznawczy Komendy Powiatowej PSP w Opolu Lubelskim przy współpracy funkcjonariuszy Jednostki Ratowniczo-Gaśniczej PSP w Opolu Lubelskim.
