Kwestie związane z pozyskiwaniem, utrzymaniem i użytkowaniem pojazdów przez Ochotnicze Straże Pożarne (OSP) są tematem wielu dyskusji i stanowią istotne wyzwanie dla jednostek działających na rzecz bezpieczeństwa. W obliczu wycofywania dotychczasowego sprzętu transportowego, często z przyczyn ekonomicznych lub organizacyjnych, jednostki OSP poszukują alternatywnych rozwiązań, takich jak użyczenie prywatnego pojazdu. Niniejsza artykuł przedstawia kompleksowy przegląd przepisów, możliwości i praktycznych aspektów związanych z pojazdami w OSP, w tym ich statusem prawnym, finansowaniem, procedurami przekazywania oraz szczegółowymi zasadami oznakowania.
Rola i status prawny Ochotniczych Straż Pożarnych (OSP)
Ochotnicze Straże Pożarne funkcjonują w oparciu o przepisy ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 roku Prawo o stowarzyszeniach oraz ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 roku o ochronie przeciwpożarowej. Każda OSP jest stowarzyszeniem samorządnym, co oznacza, że poprzez uchwałę zarządu może przyjąć w użytkowanie pojazd. W konsekwencji, jeżeli któryś z członków odda pojazd, a zarząd go przyjmie, może on stać się mieniem OSP.
Zgodnie z ustawą o ochronie przeciwpożarowej, Urząd Gminy jest zobowiązany do ponoszenia większości kosztów z utrzymaniem jednostek OSP na swoim terenie. Zarząd OSP może wnioskować do Wójta lub Burmistrza o współfinansowanie w użytkowaniu pojazdu, na przykład w zakresie opłacenia przeglądu, ubezpieczenia czy zapewnienia paliwa. Kwestia partycypowania gminy w kosztach utrzymania „cywilnego” pojazdu będącego w posiadaniu OSP, w tym zwrotu kosztów ubezpieczenia czy deputatu paliwa, jest przedmiotem zainteresowania wielu jednostek.
Wybrane aspekty finansowania OSP i utrzymania pojazdów
Jednostki Ochotniczych Straży Pożarnych mogą pozyskiwać środki finansowe z różnych źródeł, co jest kluczowe dla ich funkcjonowania i utrzymania gotowości bojowej. Do tych źródeł należą:
- Środki finansowe z budżetu państwa (część 42 dział 754 rozdział 75409) - rozdzielane przez Komendanta Głównego Państwowej Straży Pożarnej pomiędzy jednostki OSP działające w ramach krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego, z zastrzeżeniem ich wykorzystania wyłącznie w celu zapewnienia gotowości bojowej.
- Środki pochodzące z Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej - przeznaczone na zakup i karosacje samochodów pożarniczych.
- Środki przekazywane przez zakłady ubezpieczeń, zgodnie z art. 38 ust. 1a ustawy o ochronie przeciwpożarowej, Zarządowi Głównemu Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP oraz Komendantowi Głównemu PSP.
Wicedyrektor Departamentu Ochrony Ludności i Zarządzania Kryzysowego w MSWiA, Robert Klonowski, podkreślił, że planowany jest zakup wyposażenia oraz uzupełnienie umundurowania specjalnego i wyposażenia osobistego wszystkich strażaków PSP i OSP. Program zakłada również zakup i wymianę samochodów ratowniczo-gaśniczych z funkcją dostarczania wody do celów bytowych, zakup i wymianę samochodów specjalnych oraz zakup pojazdów UTV z przyczepą i akcesoriami. Jednostki OSP będą finansowane z budżetu państwa w trybie przewidzianym w artykule 32 ustawy o ochotniczych strażach pożarnych, a koszty realizacji zadań określonych w ustawie będą pokrywane w ramach środków będących w dyspozycji właściwych dysponentów części budżetu państwa.
Procedury przekazywania i użyczania pojazdów z Państwowej Straży Pożarnej (PSP) do OSP
Zgodnie z zarządzeniem Komendanta Głównego PSP w sprawie gospodarki transportowej, sprzęt transportowy może być przekazany do innych jednostek podległych lub nadzorowanych przez MSWiA, innych jednostek PSP, jednostek OSP oraz podmiotów działających na rzecz ochrony przeciwpożarowej. Zgodę na zawarcie umowy użyczenia wydaje właściwy Komendant Wojewódzki PSP (dla sprzętu komend powiatowych i miejskich) lub Komendant Główny PSP (dla sprzętu Komendy Głównej PSP, komend wojewódzkich i szkół PSP).
Umowa użyczenia jest zawierana na konkretny okres, który może zostać zmieniony aneksem. Biorący w użyczenie dany pojazd zobowiązuje się do wykorzystywania go zgodnie z jego przeznaczeniem i ponosi koszty eksploatacji, w tym przeglądy i naprawy. Pojazdy uznane za zbędne z przyczyn technicznych lub te, które osiągnęły normy eksploatacji i nie zostały zagospodarowane w jednostkach PSP, można wycofać z eksploatacji i nieodpłatnie przekazać jednostkom OSP w trybie określonym w art. 31 ust. 1 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 roku.
Warto wiedzieć, że zgodnie z załącznikiem nr 13 do Zarządzenia nr 8 KG PSP, okres eksploatacji samochodów ratowniczo-gaśniczych wynosi odpowiednio: lekkich - 12 lat, średnich - 12 lat, a ciężkich - 15 lat. W dotychczasowej praktyce, ostateczna decyzja o uznaniu pojazdu pożarniczego za zbędny w jednostkach PSP na terenie województwa i przekazanie go do OSP lub innej komendy PSP należała do Komendantów Wojewódzkich PSP. Obecnie trwają prace zespołu Komendanta Głównego PSP nad zmianami zarządzenia nr 8 Komendanta Głównego PSP. Wprowadzono do programu zapis obligatoryjny, że na każdym poziomie rozdziału środków 10 proc. będzie przeznaczane na utrzymanie i rozwój podmiotów ochrony ludności i organizacji pozarządowych, w tym Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego.
Użycie pojazdów cywilnych w działaniach ratowniczo-gaśniczych
W sytuacjach, gdy jednostka OSP nie dysponuje własnym pojazdem pożarniczym, pojawia się pytanie o możliwość wykorzystania pojazdów cywilnych, w tym samochodów dostawczych, do przemieszczania się na miejsce akcji. Zawsze można wykorzystać mienie cywilne przy prowadzeniu działań, a koszty wynikłe ze strat w czasie działań prawdopodobnie da się pokryć. Jednakże, użycie prywatnego samochodu w sposób stały, szczególnie jako pojazdu uprzywilejowanego, wiąże się z szeregiem formalności i wyzwań.
Kwestia jazdy jako pojazd uprzywilejowany jest dyskusyjna. Niektórzy eksperci nie zgadzają się ze stwierdzeniem, że "jazda jako uprzywilejowanym odpada". Pojazdy OSP często są własnością gmin, a zatem są użyczone. Nasuwa się więc słuszny wniosek, że nie jest istotne, kto jest właścicielem, lecz kto jest dysponentem pojazdu. Jeśli pojazdem dysponuje straż, może on być uprzywilejowany w ruchu drogowym. Samochód uprzywilejowany nie musi być pojazdem specjalnym. Technicznie zastosowanie sygnałów uprzywilejowania, takich jak ukryty pod maską głośnik, ledy z białym kloszem do grilla i lampa błyskowa na magnesie, jest wykonalne, jednak wymaga posiadania stosownych dokumentów. Zgłoszenie z kserokopią umowy użyczenia pojazdu może być wystarczające w razie kontroli policyjnej. W praktyce, zdarzały się sytuacje, gdy strażacy dojeżdżali do zdarzenia prywatnym autem, informując PSK o sytuacji i używając radiotelefonu przenośnego do łączności.
Szczegółowe zasady oznakowania pojazdów i sprzętu Państwowej Straży Pożarnej i OSP
Zasady oznakowania pojazdów i sprzętu w jednostkach organizacyjnych Państwowej Straży Pożarnej reguluje zarządzenie Komendanta Głównego PSP z dnia 10 kwietnia 2008 r. w sprawie gospodarki transportowej. Poniżej przedstawiono kluczowe elementy tego oznakowania.
Oznakowanie pojazdów samochodowych i sprzętu pływającego
Numery operacyjne, umieszczone na nadwoziu pojazdu samochodowego oraz na sprzęcie pływającym, mają za zadanie usprawnienie kierowania i prowadzenia działań ratowniczych na poziomie interwencyjnym i taktycznym. Przekazują one uczestnikom tych działań istotne informacje o przynależności pojazdu lub sprzętu do jednostki ochrony przeciwpożarowej, jego rodzaju oraz o kryptonimie radiowym. Numer operacyjny jest umieszczany na pojazdach samochodowych straży pożarnych oznakowanych jako pojazdy uprzywilejowane w ruchu drogowym oraz na sprzęcie pływającym, które posiadają wbudowane radiotelefony, wykorzystujące do łączności radiowej częstotliwości przyznane przez ministra właściwego do spraw wewnętrznych dla PSP. Numer operacyjny jest unikalny dla jednego pojazdu lub sprzętu. Naczepy na stałe eksploatowane z jednym i tym samym ciągnikiem samochodowym mogą nosić numer operacyjny ciągnika.
Struktura numeru operacyjnego
Numer operacyjny składa się z dwóch grup cyfr, rozdzielonych literą alfabetu polskiego. Schemat numeru operacyjnego to: 000-L00, gdzie:
- Pierwsza grupa cyfr numeru operacyjnego [ 000 ] określa jednostkę organizacyjną ochrony przeciwpożarowej, zgodnie z przydziałem grup cyfrowych kryptonimów indywidualnych stałych dla potrzeb jednostek organizacyjnych resortu spraw wewnętrznych i administracji oraz terenowej administracji rządowej albo zgodnie z przydziałem grup cyfrowych kryptonimów indywidualnych stałych dla województw.
- Druga grupa cyfr numeru operacyjnego [ 00 ] określa pojazd według rodzaju i w kolejności w danej jednostce organizacyjnej ochrony przeciwpożarowej.
- Rozdzielająca grupy cyfr numeru operacyjnego litera [ L ] określa województwo lub wyróżnik jednostki centralnej.
Miejsca umieszczania i wielkość numeru operacyjnego
Numery operacyjne powinny mieć kształt oraz proporcje cyfr i liter jak na rysunku 1 (przykładowe oznakowanie numerem operacyjnym samochodu oraz przyczepy przedstawiają rysunki nr 1 i 2 z załącznika do zarządzenia KG PSP).
- Na średnich i ciężkich samochodach ratowniczo-gaśniczych oraz specjalnych lub innych średnich i ciężkich samochodach ratowniczych:
- Na obu płaszczyznach bocznych nadwozia - wysokość cyfr i liter 40 cm (lub 30/20 cm, gdy 40 cm nie jest możliwe).
- Centralnie na tylnej płaszczyźnie nadwozia - wysokość cyfr i liter 20 cm (lub 15 cm, gdy 20 cm nie jest możliwe).
- Na dachach samochodów gaśniczych, ratownictwa technicznego, chemicznego i ekologicznego, drabin i podnośników - wysokość cyfr i liter 40 cm.
- Na lekkich samochodach gaśniczych i specjalnych lub innych lekkich samochodach ratowniczych, pojazdach dowodzenia i łączności oraz ambulansach:
- Na obu płaszczyznach bocznych nadwozia - wysokość cyfr i liter 30 cm (lub 20 cm, gdy 30 cm nie jest możliwe).
- Na tylnej płaszczyźnie nadwozia - wysokość cyfr i liter 20 cm lub 15 cm.
- Na dachach samochodów gaśniczych, ratownictwa technicznego, chemicznego i ekologicznego oraz samochodów dowodzenia, łączności i ambulansów - wysokość cyfr i liter 30 cm.
- Na samochodach operacyjnych i rozpoznawczo-ratowniczych:
- Na obu płaszczyznach bocznych nadwozia - wysokość cyfr i liter 15 cm.
- Na dachach samochodów - wysokość cyfr i liter 20 cm.
- Na autobusach: na obu płaszczyznach bocznych nadwozia - wysokość cyfr i liter 30 cm.
- Na samochodach wężowych, kwatermistrzowskich oraz pozostałych: na obu bokach kabiny samochodu - wysokość cyfr i liter 20 cm lub 15 cm.
- Na sprzęcie pływającym: na obu bokach nadbudówki - wysokość cyfr i liter 50 cm lub większa, na rufie - wysokość cyfr i liter 40 cm.
Pojazdy straży pożarnych, niebędące pojazdami uprzywilejowanymi w ruchu drogowym i nieposiadające radiotelefonów wykorzystujących do łączności radiowej częstotliwości przyznanych przez ministra właściwego do spraw wewnętrznych dla PSP, są znakowane godłem PSP o wysokości 25 cm, umieszczonym na przednich drzwiach nadwozia po obu jego stronach. Godło PSP powinno mieć kształt i kolorystykę jak na rysunku 3 (Załącznik do zarządzenia KG PSP). W uzgodnieniu z właściwym komendantem PSP, numery operacyjne mogą być stosowane przez podmioty ratownicze inne niż PSP.
Oznakowanie pozostałych pojazdów, sprzętu silnikowego i pożarniczego
Numer na sprzęcie, dla pozostałych pojazdów, sprzętu silnikowego i sprzętu pożarniczego (np. przyczep, naczep, kontenerów, motopomp, agregatów), ma za zadanie usprawnienie prowadzenia działań ratowniczych na poziomie interwencyjnym, poprzez przekazanie uczestnikom tych działań informacji o przynależności sprzętu do określonej jednostki ochrony przeciwpożarowej.
Numer na sprzęcie dotyczy jednego i tylko jednego egzemplarza sprzętu. Oznakowanie sprzętu, dla którego w tablicy nr 1 występuje określenie „stosowanie dla jednostek PSP nieobowiązkowe”, decyduje właściwy komendant PSP. Wysokość pozostałych numerów na sprzęcie jest dowolna, jednak nie mniejsza niż 6 cm.
Struktura numeru na sprzęcie
Numer na sprzęcie składa się z grupy cyfr oraz grupy złożonej z litery i cyfry, rozdzielonych myślnikiem. Schemat numeru na sprzęcie: 900-?099, gdzie:
- Pierwsza grupa cyfr numeru na sprzęcie [ 900 ] określa jednostkę organizacyjną ochrony przeciwpożarowej (trzy cyfry) lub dwie ostatnie cyfry jednostki organizacyjnej ochrony przeciwpożarowej.
- Druga grupa cyfr numeru na sprzęcie [ ?099 ] określa rodzaj sprzętu (oznaczenie literowe nie występuje na wężach pożarniczych) oraz kolejny numer według rodzaju i w kolejności w jednostce organizacyjnej ochrony przeciwpożarowej.
Tablica nr 1. Zasady tworzenia numerów dla sprzętu pożarniczego (fragment)
| Lp. | Kategoria sprzętu | Schemat numeru operacyjny sprzętu | Stosowanie numeru dla PSP jest obowiązkowe |
|---|---|---|---|
| 1 | Kontenery | 000-K0 | Tak |
| 2 | Łodzie i pontony, poduszkowce | 000-Ł0 | Tak |
| 3 | Motopompy przenośne od 600 l/min. | 000-M0 | Nie |
| 4 | Naczepy | 000-N0 | Tak |
| 5 | Przyczepy z wyposażeniem ratowniczym oraz ciągnione: motopompy, działka i agregaty | 000-P90 | Tak |
| 6 | Zapory, skokochrony, namioty | 000-Z90 | Tak |
| 7 | Węże pożarnicze | 00-900 | Nie |
| 8 | Agregaty powietrzne, sprężarki, ADO, agregaty prądotwórcze, stacje uzdatniania wody, najaśnice | 00-A90 | Nie |
| 9 | Butle ciśnieniowe do gazów | 00-B900 | Nie |
| 10 | Aparaty powietrzne | 00-C00 | Nie |
| 11 | Hydrauliczny sprzęt, pompy hydrauliczne, piły (w tym spalinowe), urządzenia do cięcia (w tym płomieniowego) | 00-H00 | Nie |
| 12 | Sprzęt ratownictwa medycznego, nosze, sanie, zestawy ratownicze | 00-R00 | Nie |
| 13 | Działka i kurtyny przenośne, armatura wodno-pianowa | 00-W00 | Nie |
| 14 | Inne wyposażenie | 00-X00 | Nie |
Ogólne wymagania dotyczące oznakowania
Numer operacyjny lub numer na sprzęcie powinien mieć barwę kontrastującą z elementem lub nadwoziem, na którym został umieszczony. Zaleca się barwę białą dla numerów na elementach czerwonych lub ciemnych, a czarną lub czerwoną dla numerów na elementach białych, kremowych lub jasnych. Czerwona barwa jest preferowana dla numerów umieszczanych na elementach aluminiowych, ze stali nierdzewnej lub w kolorze srebrnym lub szarym. Litery i cyfry powinny posiadać proporcje wymiarów określone w tablicy nr 2 (Załącznik do zarządzenia KG PSP), a litera numeru operacyjnego rozdzielająca grupy cyfr jest zmniejszona o połowę w stosunku do wielkości cyfr i umieszczona w prostokącie.
Tablica nr 2. Wymiary elementów numerów operacyjnych dla wysokości 40, 30, 20 i 15 cm (fragment)
| Lp. | Element numeru operacyjnego | Wymiar elementu numeru operacyjnego [jednostek] | Wymiar elementu numeru operacyjnego [ mm ] dla napisów o wysokości: 40 cm | 30 cm | 20 cm | 15 cm |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Wysokość cyfr i liter | 16 | 400 | 300 | 200 | 150 |
| 2 | Szerokość cyfr i liter | 8 | 200 | 150 | 100 | 75 |
| 3 | Odstęp cyfr i liter od cyfry „1” | 4 | 100 | 75 | 50 | 38 |
| 4 | Odstęp od cyfry „1” gdy jest ona pierwszą lub ostatnią cyfrą numeru operacyjnego | 3 | 75 | 56 | 38 | 28 |
| 5 | Odległość cyfr i liter od elementu rozdzielającego (prostokąta lub myślnika) | 3 | 75 | 56 | 38 | 28 |
| 6 | Promień łuku zewnętrznego liter i cyfr | 3 | 75 | 56 | 38 | 28 |
| 7 | Grubość cyfr, liter oraz myślnika | 2 | 50 | 38 | 25 | 19 |
| 8 | Odstęp między cyframi i literami | 2 | 50 | 38 | 25 | 19 |
| 9 | Promień łuku wewnętrznego liter i cyfr | 1 | 25 | 20 | 13 | 10 |
| 10 | Wymiar prostokąta (szerokość x wysokość) | 6x10 | 150x250 | 113x188 | 75x125 | 56x94 |
Na samochodach gaśniczych i specjalnych, których kolor lub kształt nadwozia nie sugeruje przynależności do straży pożarnej, może być umieszczony napis w kolorze numeru operacyjnego o treści: „STRAŻ POŻARNA” lub „PAŃSTWOWA STRAŻ POŻARNA”. Na samochodach dowodzenia i dowódczo-sztabowych może być umieszczony napis „DOWÓDCA TAKTYCZNY” (dla grup powiatowych i miejskich) lub „DOWÓDCA STRATEGICZNY” (dla grup wojewódzkich). Na przednich drzwiach kabin samochodów gaśniczych, specjalnych lub ratowniczych może być umieszczony herb odpowiednio województwa, powiatu, miasta, emblemat szkoły lub godło PSP, o wysokości 25 cm. Ambulanse i karetki wielonoszowe w posiadaniu PSP mogą być dodatkowo oznakowane w sposób przyjęty dla pojazdów służby zdrowia.
Zabronione jest umieszczanie na nadwoziach pojazdów i sprzęcie pożarniczym napisów reklamowych oraz napisów obcojęzycznych (z wyjątkiem fabrycznych). Ponadto, zakazuje się umieszczania napisów określających ich zastosowanie (np. „RATOWNICTWO CHEMICZNE”, „SZTAB”, „DŹWIG”) ani sugerujących je emblematów (np. wizerunki płetwonurka, psa). Oznakowane jako pojazdy uprzywilejowane w ruchu, osobowe samochody operacyjne oraz ambulanse i karetki wielonoszowe, powinny mieć nadwozia w kolorze czerwonym, białym lub srebrnym. Samochody osobowe operacyjne powinny posiadać pas wyróżniający o szerokości 15 cm dookoła pojazdu, w barwie czerwonej odblaskowej, z napisem „STRAŻ” w kolorze białym odblaskowym.