Zgodnie z obowiązującymi w Polsce przepisami, pracodawca ma obowiązek zorganizowania w zakładzie pracy dwóch rodzajów szkoleń: szkolenia z zakresu Bezpieczeństwa i Higieny Pracy (BHP) oraz szkolenia PPOŻ, czyli przeciwpożarowego. Przepisy te mają na celu zapewnienie bezpieczeństwa pracownikom i ochronę mienia firmy.
Prawne Podstawy Bezpieczeństwa w Zakładzie Pracy
Obowiązki Pracodawcy w Zakresie Szkoleń
Zasady przeprowadzania szkoleń BHP oraz ich zakres reguluje Rozporządzenie Ministra Gospodarki i Pracy w sprawie szkolenia w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy (Dz.U.2004 nr 180, poz.1860). Natomiast kurs przeciwpożarowy opracowuje się na podstawie Ustawy o ochronie przeciwpożarowej (Dz. U. 2020, poz. 961 tekst jednolity) oraz Kodeksu Pracy. Pracodawca ma również obowiązek okresowego szkolenia pracowników w dziedzinie ochrony przeciwpożarowej oraz pierwszej pomocy. Pożar w zakładzie pracy to jedno z najpoważniejszych zagrożeń dla zdrowia i życia pracowników, a także dla mienia firmy. Każdy zakład pracy - bez względu na branżę - powinien posiadać jasno określone procedury postępowania na wypadek pożaru. Z punktu widzenia przepisów, obowiązek zapewnienia bezpiecznych warunków pracy, w tym ochrony przeciwpożarowej, spoczywa na pracodawcy (Kodeks pracy, art. 207).
Szkolenia BHP
Szkolenia wstępne organizowane są przed dopuszczeniem pracownika do pracy i mają na celu zapoznanie go z zasadami bezpieczeństwa w jego miejscu pracy. Podczas wstępnego szkolenia BHP omawiane są również prawa i obowiązki pracowników oraz najważniejsze przepisy Kodeksu Pracy. Szkolenie okresowe z kolei ma za zadanie aktualizację i ugruntowanie wiedzy zdobytej podczas szkolenia wstępnego. Przeprowadza się je do sześciu miesięcy od daty zatrudnienia dla pracodawców oraz osób kierujących pracownikami lub do dwunastu miesięcy dla pozostałych. Szkolenie okresowe pracowników zatrudnionych na stanowiskach robotniczych przeprowadza się nie rzadziej niż raz na 3 lata, a na stanowiskach, na których są wykonywane prace szczególnie niebezpieczne - nie rzadziej niż raz w roku. W przypadku pracowników na stanowiskach administracyjno-biurowych szkolenie przeprowadza się nie rzadziej niż raz na 6 lat.
Szkolenia Przeciwpożarowe (PPOŻ)
Organizowanie szkoleń przeciwpożarowych ma za zadanie uświadomić uczestnikom kursu, jak się właściwie zachować w trakcie pożaru w budynku. Dzięki zdobytej wiedzy będą oni w stanie ochronić własne życie, a także poprawić bezpieczeństwo mienia firmy. Program szkolenia przeciwpożarowego obejmuje organizację ochrony przeciwpożarowej w firmie, wskazanie potencjalnych źródeł zagrożeń pożarowych oraz wskazanie przyczyn powstawania i rozprzestrzeniania się pożarów. W czasie kursu uczestnicy zajęć dowiedzą się, jak ewakuować ludzi i mienie oraz jak używać podręcznego sprzętu gaśniczego. Na pracodawcy spoczywa obowiązek okresowego szkolenia pracowników w dziedzinie ochrony przeciwpożarowej. Ważnym, obowiązkowym krokiem jest wyznaczenie pracowników do zwalczania pożaru oraz wyznaczenie miejsc ewakuacji. Osoby takie powinny mieć wykształcenie wyższe (kierunkowe - inżynier pożarnictwa) i posiadać certyfikat specjalisty pożarnictwa. Zgodnie z przepisami, szkolenia okresowe PPOŻ należy realizować zgodnie z charakterem wykonywanej pracy - zazwyczaj co 1-5 lat.
Organizacja Ochrony Przeciwpożarowej w Firmie
Zapobieganie Pożarom
Zakład pracy, niezależnie od rozmiaru, musi stosować się do zasad BHP, a jedną z podstawowych jest zapobieganie pożarom. Podstawy procedury przeciwpożarowej obejmują między innymi: sprawne maszyny (wymagane okresowe przeglądy maszyn), sprawne zasilanie (okresowe pomiary instalacji elektrycznej), wydzielone pomieszczenia dla materiałów łatwopalnych, kończąc na sprzęcie gaśniczym.
Wymagania Techniczne i Organizacyjne
Cały zakład powinien spełniać szereg przepisów takich jak wydzielenie stref pożarowych, dróg ewakuacyjnych, systemu ostrzegania pożarowego oraz właściwe rozmieszczenie gaśnic i koców gaśniczych. Już w fazie budowy muszą być uwzględnione takie szczegóły jak oddymianie budynku, wentylacja mechaniczna z klapami pożarowymi, przejścia instalacji wykonane w odpowiedniej klasie oraz używanie materiałów wykończeniowych klasy nie podtrzymującej ognia. Tak w skrócie i ogólnym zarysie wygląda cała procedura przeciwpożarowa, która jest zawarta w szeregu przepisów, ustaw i dyrektyw.
Rola Czynnika Ludzkiego
Nie zmienia to jednak faktu, że w większości przypadków za pożar odpowiedzialny jest czynnik ludzki. To od pracowników zależy bezpieczeństwo ludzi i zakładu, w którym pracują. Nawet w "nieryzykownych" warunkach, jak praca biurowa, może dojść do sytuacji, kiedy zdrowie i życie pracowników stanie się zagrożone, a jednym z przykładów jest pożar. Od zachowania się pracodawcy i pracowników w pierwszych minutach pożaru zależy to, czy cała załoga bezpiecznie opuści budynek zakładu oraz, czy straży pożarnej uda się uratować jak największą część majątku firmy.
Postępowanie w Sytuacji Pożaru
Pierwsze Kroki po Zauważeniu Pożaru
Pożary mogą być groźne i przerażające, ale odpowiednie przygotowanie oraz znajomość procedur bezpieczeństwa mogą pomóc w minimalizacji szkód i ratowaniu życia. W przypadku wybuchu pożaru, kluczowe jest zachowanie spokoju i szybkie działanie zgodnie z przygotowanymi procedurami. Jeśli zauważymy ogień lub dym, należy działać natychmiast, zachowując przy tym spokój. Osoba, która pierwsza zauważyła pożar, powinna natychmiast zgłosić to przełożonemu. Ten natomiast powinien ogłosić alarm. Pierwszym krokiem jest natychmiastowe powiadomienie odpowiednich służb ratowniczych, takich jak straż pożarna. Należy skontaktować się z numerem alarmowym dostępnym w danym regionie, na ogół jest to numer alarmowy 112 lub 998. Nie należy zakładać, że ktoś inny już zadzwonił. Każda sekunda może decydować o rozwoju pożaru. Obowiązek zawiadomienia straży pożarnej regulowany jest prawnie (Ustawa z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej). Oczywiście należy również zaalarmować wszystkie osoby, które przebywają w budynku, a jeśli zachodzi taka konieczność - zarządzić ewakuację, pilnując przy tym, by przebiegała ona sprawnie i bez paniki.
Zasady Bezpiecznej Ewakuacji
Gdy alarm pożarowy zadzwoni lub zostaniesz poinformowany o pożarze, nie wahaj się natychmiast opuścić budynku. Użyj najbliższych wyjść ewakuacyjnych i postępuj zgodnie z oznaczeniami ewakuacyjnymi. Unikaj korzystania z windy i zawsze wybieraj schody. Ewakuacja powinna przebiegać zgodnie z zatwierdzonym planem ewakuacyjnym danego obiektu. Po opuszczeniu budynku, nie wracaj do niego, nawet jeśli zapomniałeś cennych rzeczy. Pozostawienie budynku w czasie pożaru może być niebezpieczne i utrudniać pracę straży pożarnej. Nie należy wówczas wracać do swojego stanowiska pracy po rzeczy osobiste czy drogocenne przedmioty. Podczas ewakuacji staraj się unikać wdychania dymu i oparów. Połóż się na ziemi i przemieszczaj się po krawędzi pomieszczenia, gdzie powietrze jest najczystsze. Jeśli jesteś w pomieszczeniu z dymem, nasącz ręcznik wodą i użyj go do zakrycia nosa i ust, aby uniknąć wdychania dymu. Jeśli zauważysz kogoś, kto potrzebuje pomocy, staraj się go ratować, jeśli to możliwe, nie ryzykując swojego życia. Wiele osób nie pamięta, jak się zachować w sytuacji kryzysowej. Odruchem jest chwytanie za torby czy otwieranie okien - wykonywanie czynności, które mogą opóźnić ewakuację i przyspieszyć rozprzestrzenianie się ognia.
Próba Gaszenia Pożaru
Jeżeli pożar jest niewielki i nie zagraża życiu, można próbować go ugasić dostępnymi środkami, np. gaśnicą lub kocem gaśniczym. Jeśli pożar jest możliwy do ugaszenia w zarodku, należy użyć odpowiednich środków ochrony pożarowej. Pamiętaj jednak, że bezpieczeństwo własne i innych jest zawsze priorytetem.
Instrukcja BHP Postępowania na Wypadek Pożaru
Znaczenie i Zakres Instrukcji
Instrukcja BHP postępowania na wypadek pożaru jest jednym z najpopularniejszych dokumentów tego typu. Wynika to z faktu, że zagrożenie pożarowe istnieje w każdym miejscu pracy oraz w obiektach publicznych, urzędach, placówkach handlowych i w każdym innym miejscu, w którym przebywają ludzie lub są gromadzone materiały. W każdym z takich miejsc obowiązuje podobna w treści instrukcja BHP postępowania na wypadek pożaru, z niewielkimi różnicami, które dotyczą specyfiki środowiska, rodzaju składowanych materiałów czy zagrożenia wybuchem. Mimo, że przeszkolenie przeciwpożarowe jest niezbędne w każdym wieku, a treningi ewakuacji są wpisane w plan dydaktyczny szkoły i odbywają się minimum raz w roku, wymogiem określonym przepisami jest obowiązkowa instrukcja BHP postępowania na wypadek pożaru, przygotowana dla konkretnego obiektu. Pracodawca ma obowiązek wyposażenia stanowisk pracy w instrukcje BHP oraz w instrukcje pożarowe (wynika to z zapisów Kodeksu Pracy oraz Rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy). Powinny one być czytelne i znajdować się w łatwo dostępnych miejscach. Problem polega na tym, że w sytuacji realnego zagrożenia, gdy wybuchnie pożar w miejscu pracy, raczej nikt nie będzie czytał instrukcji - wówczas będzie liczyła się sprawność działania. Plan ewakuacyjny musi być wywieszony.
Kluczowe Zalecenia Instrukcji BHP PPOŻ
Instrukcja BHP postępowania na wypadek pożaru zawiera zapisy ogólne dotyczące:
- zasad ewakuacji osób po uruchomieniu alarmu pożarowego,
- użycia gaśnic, koców gaśniczych i innych środków przeciwpożarowych przez uprawnione osoby,
- zasad powiadamiania odpowiednich służb o pożarze,
- sposobów postępowania podczas ewakuacji.
Instrukcja BHP postępowania na wypadek pożaru powinna wskazywać właściwe zachowania, takie jak:
- uruchomienie systemu alarmowego lub powiadomienie innych osób o pożarze,
- zawiadomienie straży pożarnej,
- odłączenie zasilania za pomocą głównego wyłącznika prądu,
- zamknięcie okien i drzwi do pomieszczeń po ich opuszczeniu,
- ewakuację najbliższymi klatkami schodowymi bez korzystania z wind,
- w przypadku zadymienia przemieszczanie się w pozycji pochylonej ku podłodze,
- zachowanie spokoju, unikanie popychania się, wyprzedzania.
Zalecenia Szczegółowe i Priorytety
Instrukcja BHP postępowania na wypadek pożaru powinna też wyraźnie podkreślać, że priorytetem zawsze jest ratowanie życia ludzkiego, a dopiero w dalszej kolejności - mienia. W niektórych zakładach pracy, biurach, urzędach, magazynach czy innych miejscach panują szczególne warunki, które należy uwzględnić podczas opracowywania zasad postępowania podczas pożaru. Dotyczy to np. przechowywania i zabezpieczania przedmiotów o dużej wartości, tajnych danych czy zachowania się w sytuacji, gdy ogień pojawi się w składzie łatwopalnych lub toksycznych środków chemicznych. W takich miejscach obowiązuje specjalna instrukcja BHP postępowania na wypadek pożaru, a ponadto każdy pracownik musi przejść specjalistyczne szkolenie. Istotnym zapisem w takich dokumentach są telefony alarmowe, zarówno do straży pożarnej, jak i do innych służb ratunkowych.
Odpowiedzialność w Zakresie PPOŻ i BHP
Odpowiedzialność Pracodawcy
Główny ciężar odpowiedzialności spoczywa na pracodawcy. Odpowiedzialność karna za narażenie pracownika na niebezpieczeństwo utraty życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu wynika z art. 220 Kodeksu Karnego. Nakaz wynoszenia sprzętu podczas pożaru byłby nie tylko rażącym naruszeniem obowiązków pracodawcy, ale mógłby również skończyć się karą więzienia (do 3 lat).
Odpowiedzialność Pracownika
Pracownik powinien przede wszystkim zadbać o swoje bezpieczeństwo, a dopiero kiedy jest bezpieczny, może pomóc w innych kwestiach. Każdy pracownik musi znać zasady ewakuacji. Pracownik ma prawo odmówić wykonywania polecenia, które narusza przepisy BHP lub stwarza bezpośrednie zagrożenie dla życia lub zdrowia. Odmowa nie może być podstawą do nałożenia kary porządkowej czy zwolnienia dyscyplinarnego. Zgodnie z art. 210 Kodeksu Pracy, pracownik ma prawo powstrzymać się od pracy, gdy warunki pracy nie odpowiadają przepisom bezpieczeństwa i higieny pracy i stwarzają bezpośrednie zagrożenie dla jego zdrowia lub życia albo gdy wykonywana przez niego praca grozi takim niebezpieczeństwem innym osobom. W takich wypadkach „mniejszej wagi” możliwe staje się ratowanie pozostałego majątku firmy, np. wynoszenie dokumentów, sprzętu komputerowego czy nośników danych.
Sprzęt i Oznakowanie Przeciwpożarowe
Właściwe Rozmieszczenie i Rodzaje Gaśnic
Zgodnie z przepisami (rozporządzenie w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów) rodzaj gaśnic w danym obiekcie powinien być dostosowany do gaszenia tych grup pożarów, które mogą w nim wystąpić. Gaśnice powinny być rozmieszczone w miejscach łatwo dostępnych i widocznych, szczególnie: przy wejściach do budynków, na klatkach schodowych, na korytarzach, przy wyjściach z pomieszczeń na zewnątrz. Nie mogą być w miejscach, w których byłyby narażone na uszkodzenia mechaniczne oraz działanie źródeł ciepła. Odległość z każdego miejsca w obiekcie, w którym może przebywać człowiek, do najbliższej gaśnicy nie powinna być większa niż 30 metrów. Do gaśnic należy zapewnić dostęp o szerokości minimum 1 metra. Ważne jest, aby sprawdzić, czy na etykiecie gaśnicy znajduje się informacja, że nadaje się ona do gaszenia urządzeń elektrycznych pod napięciem.
Znaki Ochrony Przeciwpożarowej i Ewakuacyjne
Znaki ochrony przeciwpożarowej i znaki ewakuacyjne muszą znajdować się w każdym budynku użyteczności publicznej - również w miejscu pracy. Prawidłowe oznakowanie (które powinno spełniać wymogi normy PN-EN ISO 7010:2012) pomaga w przeprowadzeniu akcji gaśniczej oraz w bezpiecznej i sprawnej ewakuacji ludzi.