Pomnik Braterstwa Broni, potocznie znany warszawiakom jako pomnik „Czterech Śpiących”, przez dziesięciolecia stanowił jeden z najbardziej rozpoznawalnych, a zarazem kontrowersyjnych elementów krajobrazu warszawskiej Pragi. Jego historia to zapis politycznych sporów, prób dekomunizacji przestrzeni publicznej oraz społecznego przywiązania do monumentu, który dla wielu stał się elementem lokalnej tożsamości.
Geneza i symbolika pomnika
Pomnik został odsłonięty w listopadzie 1945 roku na placu Wileńskim. Jego budowa była inicjatywą władz komunistycznych, mającą na celu upamiętnienie sojuszu między Armią Czerwoną a Wojskiem Polskim. Za ogólny koncept odpowiedzialny był major Armii Czerwonej A. Nieńko (lub Koralew), natomiast wykonaniem rzeźb zajęli się polscy artyści związani z Biurem Odbudowy Stolicy: Stanisław Sikora, Stefan Momot, Józef Trenarowski, Józef Gazy i Bohdan Lachert.
W rzeczywistości monument był pomnikiem „Czterech Śpiących, Trzech Walczących”. Na czterech narożnych cokołach znajdowały się figury dwóch polskich i dwóch radzieckich żołnierzy pełniących wartę, natomiast na podwyższeniu umieszczono grupę trzech radzieckich żołnierzy w trakcie walki. W 1947 roku gipsowe figury zastąpiono odlewami z brązu, uzyskanymi z przetopienia niemieckiej amunicji zdobytej w Berlinie.
Potoczna nazwa „Czterej Śpiący” przylgnęła do pomnika ze względu na wygląd postaci żołnierzy. Według niektórych interpretacji historycznych, nazwa ta niosła ukryty przekaz: sugerowała, że podczas gdy żołnierze „spali”, Niemcy tłumili powstanie warszawskie, podczas gdy pozostali walczyli z polskim podziemiem niepodległościowym.
Spory polityczne i losy monumentu po 1989 roku
Po upadku komunizmu pomnik stał się przedmiotem ożywionej debaty. Wielokrotnie postulowano jego rozbiórkę, uznając go za symbol narzuconej dominacji sowieckiej i zniewolenia Polski. Przeciwnicy monumentu argumentowali, że pomnik był częścią propagandy legitymizującej powojenną władzę, a nie wyrazem autentycznego hołdu dla poległych żołnierzy.
| Wydarzenie | Data |
|---|---|
| Odsłonięcie pomnika | 1945 |
| Wymiana gipsowych figur na brązowe | 1947 |
| Pierwsze próby demontażu | 1992 |
| Demontaż w związku z budową II linii metra | 2011 |
| Przekazanie monumentu do Muzeum Historii Polski | 2018 |
W 2011 roku, ze względu na budowę stacji metra Dworzec Wileński, rzeźby zostały zdemontowane i oddane do konserwacji. Mimo licznych nacisków na ich nieprzywracanie w przestrzeń publiczną, sondaże przeprowadzone przez Ratusz wykazały, że znaczna część mieszkańców Warszawy (ok. 72%) przyzwyczaiła się do monumentu, traktując go jako punkt orientacyjny i miejsce spotkań.
Ku „historii wagi ciężkiej”
W 2013 roku artysta Christian Jankowski w ramach wystawy w Centrum Sztuki Współczesnej stworzył instalację „Historia wagi ciężkiej”, w której grupa polskich ciężarowców próbowała podnieść warszawskie pomniki. Figura jednego z żołnierzy z monumentu „Czterech Śpiących” okazała się być w tym projekcie stosunkowo „lekka”, co przewrotnie odnosiło się do fizycznego demontażu pomnika z placu Wileńskiego.
Ostatecznie w 2018 roku zapadła decyzja o przekazaniu monumentu w depozyt do Muzeum Historii Polski. Ma on stać się elementem ekspozycji poświęconej historii komunizmu w Polsce, co wpisuje się w nowoczesny model dekomunizacji - przenoszenie kontrowersyjnych symboli z przestrzeni publicznej do instytucji muzealnych, gdzie zostaną opatrzone odpowiednim komentarzem historycznym.