Niniejszy artykuł ma na celu wyjaśnienie kluczowych kwestii prawnych i organizacyjnych dotyczących Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP), w tym zasad członkostwa, możliwości działania w więcej niż jednej jednostce oraz prawnych aspektów związanych z dysponowaniem remizami i pozyskiwanymi środkami finansowymi. Analizie poddane zostaną również obowiązki gmin wobec OSP oraz regulacje dotyczące umów między gminami a jednostkami straży pożarnej.
Kwestia Prawna Dysponowania Remizą i Pozyskiwania Środków przez OSP
W kontekście pytań dotyczących postępowania wójta w sprawie remizy, kluczowe znaczenie mają przepisy Ustawy o ochronie przeciwpożarowej. Zgodnie z art. 32 tej ustawy, to na gminie spoczywa obowiązek ponoszenia kosztów wyposażenia, utrzymania, wyszkolenia oraz zapewnienia gotowości bojowej ochotniczej straży pożarnej.
Szczególnie istotny jest art. 37 Ustawy o ochronie przeciwpożarowej, który stanowi, że nieruchomości, środki transportu, urządzenia i sprzęt pozostające w dyspozycji OSP lub ich związku mogą być odpłatnie wykorzystywane do innych społecznie użytecznych celów, określonych w statucie jednostki. Co najważniejsze, środki uzyskane z takiego odpłatnego korzystania stanowią dochody własne ochotniczej straży pożarnej lub ich związku.
Jeśli gmina przekazała jednostce OSP nieruchomość do dyspozycji, to właśnie umowa przekazująca powinna określać zasady jej wykorzystania, w tym możliwość prowadzenia dodatkowej działalności. Nawet jeśli remiza ma służyć jako świetlica wiejska, ale jednostka OSP jest jej dysponentem, środki uzyskane z jej wynajmu należą do OSP. W przypadku, gdy gmina decyduje o innym sposobie zarządzania częścią budynku (np. jako świetlicą wiejską przekazaną sołectwu), dochody z tej działalności będą przysługiwać sołectwu.
W sytuacji, gdy budynek remizy został wybudowany ze środków strażaków, a grunt pod budowę został przekazany na ten cel, kwestia własności wymaga szczegółowej analizy. Zgodnie z przepisami prawa, budynki posadowione na gruncie stanowią własność właściciela gruntu. Jeśli grunt stanowi własność gminy, to budynki na nim wzniesione również należą do gminy, niezależnie od tego, kto je wybudował. Jednakże, zasady dysponowania tym mieniem przez OSP powinny wynikać z odpowiednich umów i porozumień z gminą.
Członkostwo w OSP: Jednostka, Gmina i Działania Ratownicze
Kwestia możliwości działania strażaka-ochotnika w jednostce OSP innej niż macierzysta, zwłaszcza na terenie tej samej gminy, budzi wiele pytań. Zasadniczo, OSP jest stowarzyszeniem, a do stowarzyszenia może należeć każda osoba spełniająca wymogi statutowe. Statuty OSP zazwyczaj nie zawierają ogólnych przeciwwskazań prawnych do przynależności do więcej niż jednej jednostki. Zarząd OSP ocenia, czy kandydat daje rękojmię czynnego uczestnictwa w realizacji celów stowarzyszenia.
Jednakże, praktyka działania jednostek OSP, w tym udział w działaniach ratowniczych, podlega pewnym regulacjom:
- Udział w działaniach ratowniczych: Dowódca zastępu OSP ma obowiązek upewnić się, że wszyscy uczestnicy działań posiadają odpowiednie uprawnienia, aktualne badania lekarskie i dokumentację potwierdzającą ich kwalifikacje. Osoba niebędąca członkiem danej OSP, nawet jeśli posiada stosowne uprawnienia, może nie zostać dopuszczona do działań, jeśli nie widnieje na liście członków jednostki, która jest zadysponowana do akcji.
- Lista członków i JOT: Jednostki Operacyjno-Techniczne (JOT) tworzone są z członków zwyczajnych danej OSP. Zatem, aby brać udział w działaniach jako członek JOT, należy być formalnie członkiem tej jednostki.
- Ubezpieczenie: Kwestia ubezpieczenia strażaków jest istotna. Gmina ma obowiązek ubezpieczyć wszystkich strażaków działających na jej terenie. Sposób ubezpieczenia (imienny czy zbiorowy) może wpływać na możliwość działania w różnych jednostkach. Jeśli ubezpieczenie jest imienne i przypisane do konkretnej OSP, może pojawić się problem z podwójnym ubezpieczeniem lub brakiem pokrycia w przypadku działania w innej jednostce.
- Badania lekarskie i szkolenia: Udział w działaniach ratowniczych wymaga posiadania aktualnych badań lekarskich i odpowiednich szkoleń. Dokumentacja ta musi być dostępna i potwierdzać uprawnienia do udziału w działaniach danej jednostki.
Warto zaznaczyć, że przynależność do dwóch OSP może być pozytywnym zjawiskiem, pozwalającym na wymianę doświadczeń i wdrażanie dobrych praktyk. Jednakże, należy pamiętać o potencjalnych trudnościach związanych z dyspozycyjnością w przypadku jednoczesnego zadysponowania obu jednostek do akcji.
Umowy Między Gminą a OSP: Obowiązki i Zasady
Od 1 stycznia 2022 roku, zgodnie z ustawą o ochotniczych strażach pożarnych, gmina ma obowiązek zawrzeć umowy ze wszystkimi ochotniczymi strażami pożarnymi działającymi na jej terenie. Obowiązek ten ma na celu zapewnienie bezpieczeństwa pożarowego na terenie gminy oraz zabezpieczenie finansowania OSP.
Kluczowe zasady dotyczące zawierania umów między gminą a OSP:
- Siedziba w gminie: OSP działające na terenie danej gminy to te, które posiadają w niej siedzibę wskazaną w Krajowym Rejestrze Sądowym (KRS). Sam udział w działaniach ratowniczych na terenie gminy nie przesądza o jej "działaniu" na tym terenie w rozumieniu formalnym.
- Działania poza terenem gminy: Podpisanie umowy z gminą nie ogranicza możliwości prowadzenia działań OSP na terenie innych gmin, jeśli zostaną one wezwane przez Państwową Straż Pożarną.
- Gminy bez własnych OSP: Gmina, na terenie której nie funkcjonuje jednostka ochrony przeciwpożarowej, ma obowiązek zawrzeć umowę z gminą sąsiednią, w której taka jednostka działa. Wymaga to uzgodnienia z właściwym komendantem powiatowym/miejskim Państwowej Straży Pożarnej.
- Obowiązek gminy, nie OSP: Obowiązek zawarcia umowy spoczywa na gminie. Gmina musi przedstawić propozycję umowy wszystkim działającym na jej terenie jednostkom OSP. Nawet jeśli OSP nie zdecyduje się na podpisanie umowy, nadal może prowadzić działalność na terenie gminy, która w dalszym ciągu będzie musiała finansować jej działalność.
- Treść umów: Umowy z poszczególnymi jednostkami OSP działającymi na terenie tej samej gminy mogą się różnić, jednak ich zakres przedmiotowy musi być zgodny z przepisami ustawy. Muszą one zawierać postanowienia dotyczące podejmowanych działań oraz obowiązków OSP.
Ważne jest, aby treść umów była zgodna z przepisami prawa i nie zawierała postanowień wykraczających poza zakres upoważnienia ustawowego. Umowa nie musi zobowiązywać OSP do podejmowania wszystkich działań wymienionych w ustawie, lecz może wskazywać jedynie niektóre z nich.
Organizacja i Statut OSP
Ochotnicza Straż Pożarna jest organizacją pozarządową działającą na zasadach stowarzyszenia. Jej podstawowym dokumentem jest statut, który reguluje zasady działania, strukturę organizacyjną oraz prawa i obowiązki członków. Statut określa m.in.:
- Cele i zadania OSP
- Prawa i obowiązki członków
- Strukturę władz (walne zebranie członków, zarząd, komisja rewizyjna)
- Zasady prowadzenia działalności
- Sposoby pozyskiwania funduszy
Władzami OSP są:
- Walne Zebranie Członków - najwyższa władza w OSP, podejmująca kluczowe decyzje.
- Zarząd - odpowiedzialny za bieżące zarządzanie jednostką.
- Komisja Rewizyjna - organ kontroli wewnętrznej, czuwający nad prawidłowością działań OSP.
Każda OSP ma obowiązek prowadzić księgowość, która może przybrać formę pełnej księgowości lub Uproszczonej Ewidencji Przychodów i Kosztów (UEPiK), zgodnie z zasadami obowiązującymi inne organizacje pozarządowe.
