Odra, świnka, różyczka (nazywana też niemiecką odrą) i ospa wietrzna to choroby zakaźne wywoływane przez wirusy. Najczęściej występują one u dzieci i młodych dorosłych, a ich przebieg nie zawsze jest ciężki. Jednak w niektórych przypadkach mogą prowadzić do niepełnosprawności (np. głuchoty), poważnych powikłań, a nawet zgonu. Szczepionka to lek, który zapobiega zachorowaniu na konkretną chorobę.
Szczepienia dorosłych działają na takiej samej zasadzie jak w przypadku dzieci. Mają na celu chronić przed ciężkim przebiegiem chorób wywoływanych przez patogeny i minimalizować ryzyko wystąpienia powikłań. Aktualnie dorośli nie są objęci programem obowiązkowych szczepień (obowiązek dotyczy tylko szczególnych sytuacji lub określonych grup ryzyka), ale to nie oznacza, że nie powinni się szczepić.
Ospa Wietrzna u Dorosłych: Ryzyka i Prewencja
Charakterystyka Choroby i Powikłania
Ospa wietrzna jest ostrą chorobą zakaźną wywołaną przez wirus ospy wietrznej i półpaśca. Jest to jedna z najbardziej zaraźliwych chorób zakaźnych, a niemal każdy, kto miał kontakt z wirusem, zachoruje. Najczęstszym źródłem zakażenia jest bezpośredni kontakt z chorym lub droga kropelkowa. Zakażenie szerzy się także przez kontakt z przedmiotami zanieczyszczonymi wydzielinami z dróg oddechowych chorej osoby.
Do głównych objawów choroby należą: swędząca wysypka grudkowo-pęcherzykowa na tułowiu, twarzy, owłosionej skórze głowy, kończynach i błonach śluzowych. Towarzyszą jej gorączka, złe samopoczucie, bóle głowy i mięśni oraz powiększenie węzłów chłonnych. W większości przypadków ospa wietrzna przebiega łagodnie, jednak u 2-6% chorych mogą wystąpić groźne powikłania. Do najczęstszych należą:
- Zakażenia bakteryjne skóry, które mogą powodować powstanie szpecących blizn.
- Objawy neurologiczne, takie jak zapalenie móżdżku, mózgu czy opon mózgowo-rdzeniowych.
- Ostra małopłytkowość.
Okres zakaźności trwa 1-2 dni przed i do 6 dni po pojawieniu się wysypki, praktycznie do przyschnięcia wszystkich pęcherzyków. Po przechorowaniu ospy wietrznej wirus pozostaje w organizmie w postaci utajonej.
W Polsce ospa wietrzna jest chorobą częstą. Rocznie rejestruje się około 150-220 tysięcy zachorowań, z czego większość stanowią dzieci do 10. roku życia. Według danych Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego - Państwowego Zakładu Higieny - PIB w Warszawie, w 2022 r. w całym kraju zarejestrowano 171 706 przypadków zachorowań na ospę wietrzną (zapadalność: 453,9 na 100 tys.). W klimacie umiarkowanym zachorowania na ospę wietrzną występują zwykle późną zimą i wczesną wiosną.
Ospa wietrzna ma znacznie cięższy przebieg u dorosłych powyżej 20 lat, a ryzyko powikłań, a nawet zgonu jest u nich 10-20 razy większe niż u dzieci. Jest również bardzo groźna dla kobiet w ciąży, noworodków matek, które zachorowały na ospę w ciągu 5 dni przed porodem lub do 48 godzin po nim, oraz chorych z upośledzoną odpornością (z powodu wrodzonych niedoborów odporności, w czasie leczenia przeciwnowotworowego lub otrzymywania hormonów steroidowych). Zakażenie jest powszechne i trudno go uniknąć, ponieważ aż 80% dzieci przechodzi ospę wietrzną przed ukończeniem 9. roku życia.
Szczepionka przeciwko Ospice Wietrznej dla Dorosłych
Szczepionka przeciwko ospie wietrznej zawiera żywy, osłabiony (atenuowany) szczep wirusa. W Polsce dostępna jest jedna taka szczepionka, która zawiera żywe wirusy, ale tak osłabione i zmodyfikowane, że nie wywołują choroby u zdrowych osób, a jedynie stymulują odporność. Podaje się dwie dawki szczepionki, a kompletne szczepienie obejmuje podanie drugiej dawki w odstępie co najmniej 6 tygodni (zalecane 6-8 tygodni).
Skuteczność szczepionki jest bardzo wysoka, przekracza 95%. Szczepienie zabezpiecza przed objawami i powikłaniami ospy wietrznej. Szczepionka jest bezpieczna i dobrze tolerowana, rzadko wywołuje niepożądane odczyny poszczepienne. Rzadko po szczepieniu występuje poronna postać ospy wietrznej. Nie ma niebezpieczeństwa przeniesienia wirusa szczepionkowego na osoby z niedoborami odporności. Po szczepieniu nie trzeba powstrzymywać się od codziennych aktywności, takich jak kąpiele.
Możliwe Niepożądane Odczyny Poszczepienne (NOP)
Po szczepieniu przeciwko ospie wietrznej mogą wystąpić łagodne niepożądane odczyny poszczepienne:
- Łagodne odczyny w miejscu wstrzyknięcia szczepionki - zaczerwienienie, obrzęk, bolesność, które występują zwykle w pierwszej dobie po szczepieniu.
- Przemijająca gorączka, która pojawia się zwykle 7-21 dni po szczepieniu.
- Wysypka - kilka zmian na skórze (czerwonawych grudek, rzadziej typowych pęcherzyków), które pojawiają się w ciągu 5-26 dni po szczepieniu u 3-5% zaszczepionych i znikają samoistnie bez śladu.
Przeciwwskazania i Środki Ostrożności
Przeciwwskazaniem do szczepienia są stany obniżenia odporności, chłoniaki i inne nowotwory z zajęciem szpiku czy układu chłonnego oraz ciąża. Szczepienie jest przeciwwskazane u kobiet w ciąży, a kobietom planującym ciążę zaleca się unikanie zajścia w ciążę w ciągu 1 miesiąca po szczepieniu.
Szczepionka zawiera niewielką ilość antybiotyku - neomycyny, która zwykle nie powoduje ciężkich reakcji uczuleniowych. Uczulenie miejscowe na neomycynę w preparatach stosowanych na skórę (tzw. wyprysk kontaktowy) nie stanowi przeciwwskazania do szczepienia.
Jeśli z powodu choroby przewlekłej lekarz przepisał pacjentowi preparat kwasu acetylosalicylowego (np. aspirynę, polopirynę), nie wolno go podawać w ciągu 6 tygodni po szczepieniu przeciwko ospie. Osoby dorosłej nie należy szczepić przez 3-11 miesięcy po leczeniu krwią, osoczem, immunoglobulinami lub innymi preparatami krwi. Jeśli pacjent otrzymał preparaty krwi, należy poinformować o tym lekarza. W takim przypadku, aby szczepienie było w pełni skuteczne, trzeba je opóźnić nawet o 3-11 miesięcy. Preparatów krwi nie należy także podawać w ciągu 2 tygodni po szczepieniu przeciwko ospie wietrznej. Jeżeli jednak takie leczenie jest konieczne, szczepienie trzeba powtórzyć po odpowiednio długiej przerwie. Po szczepieniu przeciwko ospie wietrznej co najmniej przez 2 tygodnie nie należy podawać preparatów immunoglobulin i preparatów krwi zawierających immunoglobuliny.
Postępowanie po Kontakcie z Chorobą
Osoba nieuodporniona (niezaszczepiona przeciwko ospie wietrznej ani niechorująca wcześniej), która miała bliski kontakt z chorym (np. ospa występowała u domownika, lub przebywała w niedalekiej odległości w zamkniętym pomieszczeniu co najmniej przez 1 godzinę), może zostać zaszczepiona. Zwykle nie zapobiega to zachorowaniu, ale znacznie łagodzi przebieg choroby. W takim przypadku nieuodpornione osoby bez przeciwwskazań do szczepienia powinny zostać zaszczepione jak najszybciej, najpóźniej w ciągu 72-120 godzin po narażeniu na kontakt z osobą chorą na ospę.
Osoby nieuodpornione, takie jak kobiety w ciąży oraz osoby z upośledzeniem odporności komórkowej, wymagają innego postępowania, np. podania immunoglobuliny.
Różyczka u Dorosłych: Konsekwencje i Ochrona
Ryzyka związane z Różyczką
Różyczka, nazywana też niemiecką odrą, jest chorobą wirusową. Chociaż często przebiega łagodnie, to u dorosłych, podobnie jak ospa wietrzna i odra, może mieć znacznie cięższy przebieg niż u dzieci. W niektórych przypadkach różyczka może prowadzić do powikłań lub nawet zgonu. Szczególnie niebezpieczna jest różyczka u kobiet w ciąży, ponieważ zakażenie płodu może spowodować poważne wady wrodzone (zespół różyczki wrodzonej), prowadzące do niepełnosprawności, takiej jak głuchota.
Szczepionka przeciwko Różyczce
W Polsce szczepionka przeciwko różyczce jest dostępna jako element szczepionki skojarzonej MMR (przeciwko odrze, śwince i różyczce). Dzięki szerokim programom szczepień znacząco zmniejszyła się zachorowalność na różyczkę. Skuteczność szczepionek w zapobieganiu zachorowaniom na różyczkę jest wysoka. Szczepienie kobiet planujących ciążę jest kluczowe dla zapobiegania zespołowi różyczki wrodzonej, jednak, jak wspomniano, należy unikać zajścia w ciążę w ciągu 1 miesiąca po szczepieniu.
Ogólne Zalecenia Dotyczące Szczepień Dorosłych
Dlaczego szczepienia są ważne dla dorosłych?
Istnieje kilka kluczowych powodów, dla których szczepienia są ważne również dla osób dorosłych:
- Odporność nie jest trwała: Odporność nabyta po szczepieniu lub przechorowaniu może słabnąć z upływem czasu. W niektórych przypadkach zalecane są dawki przypominające.
- Zmiany związane ze starzeniem się układu odpornościowego: Wraz z upływem czasu organizm staje się bardziej podatny na choroby, a ich przebieg może być cięższy.
- Cięższy przebieg chorób wieku dziecięcego u dorosłych: Choroby takie jak ospa wietrzna czy różyczka u dorosłych mogą mieć znacznie cięższy przebieg i prowadzić do poważniejszych powikłań niż u dzieci.
Szczepionki skojarzone (MMR i MMRV)
W wielu krajach podaje się dwie dawki skojarzonej szczepionki MMR - pierwszą w 2. roku życia, a drugą w 4.-6. roku życia lub do 12. roku życia. Ostatnio wykazano także, że podanie drugiej dawki szczepionki przeciwko ospie wietrznej zwiększa skuteczność ochronną szczepienia.
Szczepionki MMR i przeciwko ospie wietrznej można podawać jednocześnie, ale w dwóch oddzielnych wstrzyknięciach. Minimalny odstęp pomiędzy podaniem kolejnych dawek szczepionki przeciw ospie wietrznej wynosi 4 tygodnie. To samo dotyczy innych szczepionek żywych - mogą być podane na jednej wizycie lub w odstępnie co najmniej 4 tygodni.
Badania naukowe analizowały również ryzyko wystąpienia gorączki i drgawek gorączkowych przy jednoczesnym podaniu szczepionki MMR i przeciwko ospie wietrznej. Analizy wskazują na bardzo małe ryzyko wystąpienia drgawek spowodowanych podwyższoną temperaturą lub gorączką (drgawek gorączkowych) w okresie około 2 tygodni po otrzymaniu szczepionki lub małopłytkowości samoistnej u szczepionych dzieci. Poczwórnie skojarzoną szczepionkę MMR-V również można bezpiecznie stosować.
Wiarygodność Danych Naukowych
Na podstawie dostępnych danych naukowych, pewność co do wiarygodności informacji o skuteczności i bezpieczeństwie szczepionek jest umiarkowana dla szczepionki MMR i wysoka dla szczepionki przeciwko ospie wietrznej. Pewność odnośnie autyzmu i drgawek gorączkowych również jest umiarkowana. Z przeglądu systematycznego wynika, że szczepionki MMR, MMRV i MMR+V skutecznie zapobiegają zachorowaniom na odrę, świnkę, różyczkę i ospę wietrzną.
Źródło: Di Pietrantonj C, Rivetti A, Marchione P, Debalini MG, Demicheli V. Vaccines for measles, mumps, rubella, and varicella in children. Cochrane Database of Systematic Reviews 2021, Issue 11. Art. No.: CD004407.