Ospa wietrzna jest jedną z najczęstszych chorób zakaźnych wieku dziecięcego, wywoływaną przez wirus Varicella Zoster Virus (VZV), należący do rodziny wirusów Herpes. Zwykle dotyka dzieci, chociaż może pojawić się w każdym wieku. Choroba przenoszona jest najczęściej drogą kropelkową, a także przez wiatr na odległość nawet kilkudziesięciu metrów, dlatego bywa nazywana również wiatrówką.
Dzieci zarażają się zazwyczaj od innych osób chorych na ospę lub półpaśca, a sama choroba ma u nich zwykle łagodny przebieg. Ospa wietrzna długo rozwija się w organizmie; pierwsze objawy mogą pojawić się dopiero po trzech tygodniach od zakażenia. Okres wylęgania ospy wynosi przeciętnie od 10 do 21 dni, ale w przypadku dzieci z upośledzoną odpornością lub leczonych immunosupresyjnie może trwać do 28 dni.
Zakaźność wirusa ospy wietrznej jest wysoka i wynosi nawet 90 proc. w przypadku kontaktu bezpośredniego z chorym. Osoba chora zakaża na dwie doby przed pojawieniem się wysypki, a także później, w czasie 4-7 dni, a więc do przyschnięcia wykwitów. W Polsce co roku rejestruje się około 140-200 tysięcy przypadków zachorowań, przy czym szczyt zachorowań obejmuje grupę dzieci między 4. a 9. rokiem życia.
Charakterystyczne objawy ospy wietrznej
Okres inkubacji wirusa ospy wietrznej wynosi 2-3 tygodnie, po tym czasie zaczynają pojawiać się pierwsze symptomy. Należą do nich: gorączka do 39 st. C, złe samopoczucie, osłabienie, brak apetytu, bóle głowy i mięśni. Zazwyczaj w drugiej dobie choroby pojawia się charakterystyczna, bardzo swędząca wysypka.
Typowym objawem jest swędząca osutka pęcherzykowa na całym ciele. Wysypka pojawia się zarówno na skórze gładkiej i owłosionej (np. na owłosionej skórze głowy), jak i na błonach śluzowych jamy ustnej, gardła i narządów płciowych (te są najbardziej bolesne). Rzadziej lokalizuje się na rączkach i nóżkach. Na początku ma postać czerwonych plamek, które szybko przekształcają się w pęcherzyki wypełnione przeźroczystym płynem, a następnie pękają i przyjmują postać strupków. Odpadają one po około ośmiu dniach, nie zostawiając po sobie zazwyczaj żadnego śladu.
Wysypka pojawia się kilkukrotnie w przebiegu ospy, falami co 2-3 dni. Z tego powodu na ciele dziecka w określonym momencie można jednocześnie zauważyć różne formy morfologiczne wykwitów, stąd mówi się, że skóra wygląda jak gwiaździste niebo. Całkowity czas trwania ospy wietrznej wynosi zwykle od 7 do 10 dni, choć u najmłodszych może się wydłużyć, zwłaszcza przy dużej liczbie zmian skórnych.
Właściwa pielęgnacja skóry i ubieranie dziecka przy ospie
Jednym z najbardziej dokuczliwych objawów ospy wietrznej jest intensywne swędzenie skóry, które może prowadzić do rozdrapywania wykwitów, a w konsekwencji do blizn i nadkażeń bakteryjnych. Skóra w trakcie choroby jest szczególnie wrażliwa, a każda mechaniczna ingerencja zwiększa ryzyko powstania śladów.
Pielęgnacja skóry podczas ospy
- Kąpiele: Codzienne, krótkie kąpiele w letniej wodzie (maks. 37 st. C) są bardzo ważne, ponieważ zmniejszają ryzyko nadkażeń i łagodzą świąd. Zaleca się szybki prysznic zamiast długiej kąpieli w wannie. Po kąpieli skórę należy delikatnie osuszyć, przykładając ręcznik, a nie pocierając. Nie wolno zapominać o skórze głowy.
- Dodatki do kąpieli: Do kąpieli można dodać kilka kryształków (lub tabletek) nadmanganianu potasu, aby woda zabarwiła się na jasnoróżowy kolor. Można również stosować kąpiele z dodatkiem pokruszonych płatków owsianych.
- Unikanie drapania: Należy obciąć dziecku paznokcie u rąk lub założyć bawełniane rękawiczki (zwłaszcza na noc), aby nie mogło rozdrapywać wysypki i strupków.
- Higiena: Należy często myć dziecku ręce oraz regularnie wymieniać ręczniki i pościel. Po każdym przepoceniu rodzice powinni założyć dziecku nową piżamkę.
- Pielęgnacja wykwitów: Wykwitów nie trzeba smarować niczym, można ewentualnie stosować preparat odkażający z oktenidyną lub roztwór wodny gencjany, które nieco przyspieszają ich przysychanie. W przypadku wykwitów na narządach płciowych - przygotuj dziecku nasiadówkę, np. z dodatkiem rumianku, który posiada właściwości łagodzące uporczywy świąd.
Czego unikać w pielęgnacji?
- Pudry i zasypki: Nie należy pielęgnować wykwitów skórnych pudrami ani papkami, mimo iż na początku łagodzą świąd. Zalegają one na skórze, mogą sprzyjać rozwojowi bakterii prowadzących do powikłań, a po zaschnięciu skóra jest ściągnięta, co powoduje ból. Mogą również maskować obraz zmian skórnych.
- Maści z kortykosteroidami: Nie stosuj maści z kortykosteroidami.
Łagodzenie swędzenia i komfort dziecka
Aby złagodzić swędzenie, można stosować emolienty - preparaty nawilżające, które tworzą barierę ochronną i zapobiegają utracie wody, a także naturalne oleje (np. kokosowy, migdałowy). Chłodzenie skóry przynosi natychmiastową ulgę w swędzeniu; pomocne mogą być pianki i żele mentolowe, które zapewniają uczucie chłodu. Preparaty z pantenolem, alantoiną lub cynkiem działają łagodząco, regenerująco i przyspieszają gojenie. Lekarz może zalecić doustne leki przeciwhistaminowe (np. hydroksyzynę, dimetynden) lub miejscowe, takie jak żel Fenistil.
Właściwe ubieranie dziecka
Dziecku nie powinno być za ciepło, ponieważ nadmierne przegrzanie nasila swędzenie zmian skórnych. Ważne jest ubieranie go w luźne, lekkie ubrania, które nie będą powodować dodatkowego dyskomfortu na skórze. W przypadku niemowląt zaleca się nakładanie skarpetek i rękawiczek, aby utrudnić drapanie wysypki.
Leczenie i wsparcie organizmu
Ospa wietrzna jest chorobą wirusową, zatem nie leczy się jej przyczynowo, a jedynie łagodzi objawy. Pierwsze wykwity na skórze dziecka powinny być wskazaniem do wizyty u lekarza, który zdiagnozuje ospę i odróżni jej symptomy od objawów półpaśca. Niekiedy konieczne jest przeprowadzenie izolacji wirusa z płynu pobranego z pęcherzyków, badań serologicznych lub badań wykrywających materiał genetyczny wirusa za pomocą techniki PCR.
Leczenie ospy wietrznej polega przede wszystkim na podawaniu choremu dziecku środków przeciwbólowych oraz łagodzących nieprzyjemne swędzenie leków przeciwhistaminowych. Zazwyczaj są to leki zawierające paracetamol, który jest jedynym bezpiecznym lekiem do zbicia gorączki przy ospie. Niekiedy lekarze przepisują leki uspokajające, które pomagają spokojnie zasnąć i przespać całą noc.
W przebiegu ospy wietrznej nie należy podawać choremu leków zawierających aspirynę, ponieważ istnieje ryzyko wystąpienia zespołu Reye'a. Podobnie, nie powinno się stosować leków z grupy NLPZ (np. ibuprofenu), gdyż zwiększa to ryzyko nadkażeń bakteryjnych, w tym zapalenia powięzi.
Nie ma konieczności przebywania dziecka w łóżku, jeżeli nie ma ono gorączki i nie jest osłabione, jednak odpoczynek jest kluczowy. Należy pamiętać o nawadnianiu dziecka; unikaj jednak podawania kwaśnej herbaty i napojów, gdy dziecko ma krostki na twarzy lub w ustach. W przypadku, gdy dziecko ma krostki w ustach, a jedzenie sprawia mu ból - postaw na pokarmy w postaci łagodnych papek.
Leki przeciwwirusowe (Acyklowir)
Lekiem przeciwwirusowym może być acyklowir, który nie tylko łagodzi nieprzyjemne objawy, ale również skraca czas trwania ospy. Zazwyczaj leczenie acyklowirem wdraża się w przypadku ciężkiego przebiegu ospy u starszych dzieci (powyżej 12. roku życia) oraz pacjentów z niedoborami odporności. Rutynowo takie leczenie nie jest jednak zalecane w przypadku ogólnie zdrowych, młodszych dzieci, u których ospa wietrzna zwykle przebiega łagodnie. Jeśli ma zostać użyty acyklowir, powinien on być zaaplikowany w ciągu 24 godzin od pojawienia się pierwszych symptomów choroby; w innym przypadku - nie zadziała. Decyzję o podaniu leku zawsze podejmuje lekarz.
Ospa wietrzna u dzieci
Powikłania ospy wietrznej
Ospa u dzieci ma zwykle łagodny przebieg, jednak możliwe są powikłania, które mogą być poważne. Najczęściej występują pojedyncze lub masywne nadkażenia bakteryjne rozdrapanych zmian skórnych, pozostawiające brzydkie blizny. Mogą one prowadzić do ropowicy, róży, a nawet sepsy czy martwiczego zapalenia powięzi.
U wcześniaków, niemowląt, młodzieży powyżej 13. roku życia lub dzieci z upośledzoną odpornością istnieje również wysokie ryzyko rozwoju zapalenia płuc, opon mózgowych i mózgu, które mogą doprowadzić nawet do zgonu dziecka.
Inne rzadsze, lecz możliwe powikłania to: porażenie nerwów czaszkowych, zespół ataksji móżdżkowej, zespół Guillaina-Barrego, poprzeczne zapalenie rdzenia kręgowego, zapalenie wątroby, stawów i mięśnia sercowego, małopłytkowość oraz cewkowo-śródmiąższowe zapalenie nerek. Powikłania u dorosłych występują częściej i mogą mieć cięższy przebieg niż u dzieci.
Wrodzona ospa wietrzna u niemowląt
W przypadku niektórych noworodków istnieje ryzyko rozwinięcia się wrodzonej ospy wietrznej. Choroba może pojawić się u około 1-3 proc. dzieci, których matki przechorowały ospę w pierwszym lub drugim trymestrze ciąży. Taka sytuacja jest niebezpieczna, ponieważ może spowodować wady wrodzone u dziecka, w tym zaćmę, zapalenie naczyniówki i siatkówki, zniekształcenia kończyn, a także dysfunkcje ośrodkowego układu nerwowego (mogą przebiegać z małogłowiem lub wodogłowiem). Najwyższe ryzyko uszkodzenia płodu pojawia się, gdy matka choruje na ospę w I trymestrze ciąży - prawdopodobieństwo wynosi wtedy około 8-10 proc. U dziecka z wrodzoną ospą wietrzną po urodzeniu można dodatkowo zaobserwować blizny na skórze i niską masę urodzeniową.
Ryzyko ciężkiego przebiegu ospy u niemowląt jest znacznie wyższe, szczególnie w pierwszych miesiącach życia. Najgorszym z możliwych przypadków jest, gdy dziecko zarazi się ospą od matki, która rozwinęła infekcję w ostatnim miesiącu przed porodem, co może wiązać się nawet z 30% poziomem śmiertelności.
Profilaktyka i zapobieganie ospie
Najskuteczniejszym sposobem zapobiegania zachorowaniu na ospę wietrzną i związanym z nią powikłaniom są szczepienia ochronne. Szczepionka na ospę zawiera żywy, atenuowany wirus ospy wietrznej i półpaśca.
- Kiedy szczepić? Dziecko może otrzymać pierwszą dawkę szczepionki po ukończeniu 9. miesiąca życia, zwykle w 13.-15. miesiącu. Po ukończeniu 13. roku życia powinno otrzymać dwie dawki w odstępie sześciu tygodni (optymalnie 3 miesięcy).
- Skuteczność: Po podaniu dwóch dawek skuteczność szczepienia sięga 98%. U pacjentów, którzy rozwinęli ospę pomimo szczepienia, obserwowano znacznie łagodniejszy jej przebieg.
- Refundacja: Od 2009 roku szczepienie jest refundowane w przypadku dzieci do ukończenia 12. roku życia, obarczonych dużym ryzykiem ciężkiego przebiegu choroby (np. z niedoborem odporności), a także dla dzieci uczęszczających do żłobka lub klubików dziecięcych.
- Szczepienie po kontakcie: Szczepionkę można zaaplikować w ciągu 72 godzin (a maksymalnie do 5 dni) osobom podatnym na infekcję, które miały kontakt z zakażonym. W przypadku osób, które zaszczepione być nie mogą (np. z niedoborami odporności, ciężarne, dzieci poniżej 9. miesiąca życia), podaje się swoistą surowicę zawierającą gotowe przeciwciała (immunoglobuliny) do 96 godzin po ekspozycji.
Przechorowanie ospy wietrznej zwykle daje odporność na całe życie, jednak wirus pozostaje w organizmie w postaci utajonej i kiedyś może się uaktywnić w postaci półpaśca. Dwukrotne zachorowanie na ospę zdarza się średnio 1 raz na 500 przypadków, głównie u osób z wrodzonymi lub nabytymi zaburzeniami odporności.
Izolacja i unikanie "ospa party"
Pacjenci z ospą wietrzną powinni być odseparowani, aby nie zarażać innych. Należy unikać wychodzenia z chorym na ospę dzieckiem, a tym bardziej omijać duże skupiska ludzi, ponieważ chore dziecko jest rezerwuarem zakażenia dla innych osób. Celowe zakażanie dziecka jakimkolwiek drobnoustrojem, np. poprzez uczestnictwo w tzw. „ospa party”, jest złym pomysłem, ponieważ trudno określić, jaki przebieg będzie miała choroba u danego dziecka i czy nie wystąpią powikłania, które mogą być bardzo groźne.
