Kwestia finansowania zakupu pojazdów i sprzętu dla jednostek Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP) jest tematem, który regularnie pojawia się na forum publicznym, w tym podczas posiedzeń Sejmu. Od tego roku Komenda Główna PSP i Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji (MSWiA) przyznają dotacje na wozy według przyjętych kryteriów. Wcześniej środki budżetowe na funkcjonowanie jednostek OSP i Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG) zostaną podzielone na województwa.
Dofinansowanie i Kryteria Otrzymywania Pojazdów
Podział Środków i Warunki Uzyskania Dotacji
Jednym z kluczowych warunków, aby dana jednostka OSP była brana pod uwagę przy przyznawaniu dotacji, jest pisemna gwarancja zabezpieczenia części środków na zakup pojazdu. Źródłem tych środków może być na przykład samorząd lub program unijny.
Rządowe Programy Wspierające Flotę OSP
Wsparcie państwa dla OSP w zakresie floty pojazdów jest znaczące. W zeszłym roku państwo sfinansowało zakup ponad 500 nowych wozów strażackich dla ochotniczych straży pożarnych. W 2022 roku państwo ufunduje OSP prawie 400 nowych wozów strażackich, a oprócz tego jednostki mają otrzymać 340 używanych pojazdów od jednostek Państwowej Straży Pożarnej (PSP). Dzieje się tak, ponieważ PSP, wymieniając swoje wozy na nowe, przekazuje starsze pojazdom strażakom ochotniczym.
Wymogi Prawne i Techniczne dla Pojazdów OSP: Świadectwa i Opinie Techniczne
Wozy strażackie używane przez ochotnicze straże pożarne muszą posiadać dokument zaświadczający o tym, że mogą brać udział w akcjach ratowniczych. Brak takiego dokumentu ma poważne konsekwencje dla funkcjonowania jednostek.
Ewolucja Przepisów: Od Świadectw Dopuszczenia do Opinii Technicznych
W 2007 roku w Polsce wprowadzono przepis, na którego mocy wozy strażackie muszą mieć tzw. świadectwa dopuszczenia pojazdu. Jednak w przypadku ochotniczych straży pożarnych takich świadectw wydawano zaledwie kilkanaście, co najwyżej kilkadziesiąt rocznie. Działo się tak głównie dlatego, że świadectwo dopuszczenia pojazdu było drogie, kosztowało prawie 60 tys. zł.
W związku z tym w 2020 roku rząd zmienił przepisy i zamiast takiego świadectwa wprowadził tzw. opinię techniczną, której wydanie miało kosztować nie więcej niż 10 tys. zł. To posunięcie rzeczywiście zachęciło ochotnicze straże, by o taki dokument występować, co potwierdza fakt wydania ich dla 300 wozów OSP w ostatnich dwóch latach.
Tragiczny Wypadek w Byszycach i Jego Konsekwencje
Sytuacja z dokumentacją techniczną pojazdów stała się szczególnie widoczna po tragicznym wypadku, który miał miejsce w połowie października w Byszycach w powiecie wielickim (Małopolska). Z drabiny wozu strażackiego OSP, który pojechał do akcji, urwał się kosz, a stojący w nim strażak zginął. W ślad za tym komendy wojewódzkie Państwowej Straży Pożarnej zaczęły intensywnie sprawdzać, czy OSP z ich regionów mają takie opinie dla swoich wozów. Okazało się, że dziesiątki z nich nie posiadały tego dokumentu. Wtedy państwowa straż zaczęła wydawać decyzje o wycofywaniu tych pojazdów ze służby pożarniczej.
Na największą skalę miało to miejsce w niektórych województwach. Jacek Brygman, wójt gminy Cekcyn i wiceprezes Związku Gmin Wiejskich RP, relacjonuje, że w niektórych gminach regionu wycofano połowę lub nawet więcej wozów OSP, np. w powiecie toruńskim aż 13, w powiecie włocławskim kilkanaście, a w powiecie tucholskim pięć. Bez opinii technicznej wóz nie może wyjechać do akcji.
Interwencje i Tymczasowe Rozwiązania
Samorządowcy interweniowali w tej sprawie u komendanta głównego Państwowej Straży Pożarnej. Po tej interwencji większość wycofanych wcześniej wozów przywrócono do służby, choć np. w województwie kujawsko-pomorskim tylko tymczasowo - do końca przyszłego roku. Wiele ochotniczych straży pożarnych nadal używa wozów, które były kupione kilkanaście lat temu jako używane, więc dziś mają po 30 lat i więcej.
Andrzej Bartkowiak apeluje do wszystkich OSP, które nie mają opinii technicznych dla swoich wozów, aby je uzyskały. Zapowiedział również pomoc finansową dla tych, których nie stać na pokrycie kosztów, oraz wsparcie w zdobyciu nowych pojazdów dla jednostek, których wozy muszą zostać wycofane.
Prawne Aspekty Dopuszczenia Pojazdów do Użytkowania
Zgodnie z art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej, wyroby służące zapewnieniu bezpieczeństwa publicznego lub ochronie zdrowia i życia oraz mienia, wprowadzane do użytkowania w jednostkach ochrony przeciwpożarowej i wykorzystywane do alarmowania lub prowadzenia działań ratowniczych, a także podręczny sprzęt gaśniczy, mogą być stosowane wyłącznie po uprzednim uzyskaniu dopuszczenia do użytkowania. Dotyczy to m.in. pojazdów pożarniczych.
Dopuszczenia do użytkowania w formie świadectwa dopuszczenia wydają instytuty badawcze Państwowej Straży Pożarnej, wskazane przez ministra właściwego do spraw wewnętrznych. Jednostką tą jest Centrum Naukowo-Badawcze Ochrony Przeciwpożarowej im. Józefa Tuliszkowskiego. Dopuszczenie wydaje się po ustaleniu, że poziom bezpieczeństwa wyrobu nie jest niższy od określonego w Polskich Normach lub wymaganiach techniczno-użytkowych.
Szczegółowe regulacje w tym zakresie zawarte są w rozporządzeniu Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 20 czerwca 2007 r. w sprawie wykazu wyrobów służących zapewnieniu bezpieczeństwa publicznego lub ochronie zdrowia i życia oraz mienia, a także zasad wydawania dopuszczenia tych wyrobów do użytkowania. Dopuszczenie jest wymagane przy wprowadzaniu wyrobów do użytkowania przez jednostki ochrony przeciwpożarowej, bez znaczenia, czy produkt jest nowy, czy używany.
Zgodnie z art. 7a ust. 1-6 ustawy o ochronie przeciwpożarowej (dodany 1 października 2020 r.), w przypadku pojazdów pożarniczych używanych poza granicami kraju, które mają być wprowadzone do użytkowania w jednostkach ochrony przeciwpożarowej, dopuszczenie do użytkowania wydaje się w formie opinii technicznej. Tryb wydawania opinii technicznej, wymagania techniczno-użytkowe pojazdów, dokumenty wymagane do uzyskania opinii oraz sposób ustalania wysokości opłaty określa rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 21 października 2020 r.
Odpowiedzialność i Konsekwencje Braku Dopuszczenia
Wprowadzenie pojazdu pożarniczego do podziału bojowego i dysponowanie nim do działań ratowniczo-gaśniczych bez uzyskania stosownego dopuszczenia jest naruszeniem obowiązującego porządku prawnego. Może to wiązać się nawet z odpowiedzialnością prawną osób, które do tego dopuściły, na przykład z normą art. 165 Kodeksu Karnego. Zdarzenia, w których wyrządzona zostanie szkoda (np. kolizja drogowa z udziałem pojazdu pożarniczego nieposiadającego świadectwa dopuszczenia), mogą rodzić negatywne konsekwencje dla OSP, związane z odmową wypłacenia odszkodowania przez ubezpieczyciela. Uzasadnieniem dla takiej decyzji będzie fakt, iż ubezpieczyciel został wprowadzony w błąd przez OSP (lub gminę) przy zawieraniu ubezpieczenia.
Gotowość Operacyjna Jednostek OSP: Wyzwania i Inspekcje
Strażacy ochotnicy są gotowi nieść pomoc o każdej porze dnia i nocy. Na dźwięk syreny lub innego powiadomienia zostawiają bieżące obowiązki i udają się do remizy. Po przybyciu do garażu przebierają się w ubrania specjalne, wsiadają do wozu i wyjeżdżają do zdarzenia. Zapewnienie pełnej gotowości operacyjnej jest jednym z najważniejszych zadań każdej jednostki OSP.
Kluczowe Elementy Gotowości Bojowej
Gotowość ratowników to dostępność przynajmniej jednego dowódcy, jednego kierowcy oraz co najmniej dwóch strażaków o każdej porze. Gotowość bazy technicznej to sprawność pojazdów oraz sprzętu niezbędnego do skutecznego podjęcia działań ratowniczo-gaśniczych. Bez sprawnego systemu alarmowania jednostka nie będzie w stanie wyjechać w ciągu 15 minut. Analizując stan gotowości operacyjnej swojej jednostki, pomocne będzie zarządzenie Komendanta Głównego PSP dotyczące przeprowadzania inspekcji.
Przebieg Inspekcji Gotowości Operacyjnej
Jednostki OSP poddawane są regularnym, niezapowiedzianym inspekcjom gotowości operacyjnej o różnej porze. Celem inspekcji jest sprawdzenie rzeczywistej gotowości do podjęcia działań ratowniczo-gaśniczych. Najczęściej inspekcja zaczyna się od włączenia systemu alarmowego przez zespół inspekcyjny, zgodnie z ZARZĄDZENIEM Nr 10 KOMENDANTA GŁÓWNEGO PAŃSTWOWEJ STRAŻY POŻARNEJ z dnia 28 grudnia 2017 r.
Alarmowanie i Czas Wyjazdu
Pierwszym etapem inspekcji jest alarmowanie. Po dotarciu zespołu inspekcyjnego do remizy uruchamiany jest system alarmowania strażaków. W momencie wystartowania systemu rozpoczyna się pomiar czasu, który zostanie zatrzymany po wyjechaniu zastępu przed garaż. Według wytycznych, brak możliwości wyjazdu zastępu w czasie 15 minut skutkuje wystawieniem oceny niedostatecznej z całej inspekcji. Ocena tego etapu realizowana jest w oparciu o czas oraz prawidłowość wykonania wymagań. W celu otrzymania punktów na tym etapie zastęp musi składać się z przynajmniej 4 strażaków, w tym kierowcy i dowódcy.
Sprawdzian Wiedzy Teoretycznej
Weryfikacja posiadanej wiedzy odbywa się na podstawie pisemnego sprawdzianu, który jest testem złożonym z 10 pytań zamkniętych z jedną prawidłową odpowiedzią. Test realizowany jest z podziałem na trzy grupy: dowódcy, kierowcy i ratownicy. Do sprawdzianu wiedzy teoretycznej wykorzystywane są pytania, których bazę udostępnia Komenda Główna Państwowej Straży Pożarnej. Baza pytań dostępna jest również w aplikacji Strażak.Online. Ten etap jest najwyżej punktowany, za niego można uzyskać aż 50 punktów.
Ocena Bazy Technicznej i Infrastruktury
Na tym etapie zespół inspekcyjny sporządza opis, który uwzględnia, czy stan infrastruktury, w tym pojazdów i sprzętu, ma wpływ na obniżenie gotowości operacyjnej. Po zakończonej kontroli następuje przedstawienie końcowej oceny.
Wyzwania w Zapewnieniu Obsady i Dysponowaniu Pojazdami
Zapewnienie gotowości bojowej stanowi ciągłe wyzwanie. Na bazie wielu rozmów ze strażakami można stwierdzić, że największym wyzwaniem nie jest brak sprzętu czy awarie pojazdów, lecz problemy z obsadą.
Problem Kierowców i Szkoleń
Obecnie nie ma rozwiązań prawnych pozwalających na finansowanie kursu prawa jazdy na kategorie przydatne do prowadzenia pojazdów pożarniczych. Kierowcami w OSP są zazwyczaj kierowcy zawodowi albo strażacy, którzy z własnej inicjatywy zdobyli odpowiednie uprawnienia. Ważne jest wypracowanie porozumienia z urzędem gminy na dofinansowanie kursu prawa jazdy oraz wspieranie przez doświadczonych kierowców strażaków, którzy chcieliby zdobyć odpowiednie uprawnienia. Wszystkie szkolenia niezbędne do bycia dowódcą realizowane są przez Państwową Straż Pożarną, co ułatwia jednostkom pozyskiwanie dobrych dowódców, pod warunkiem regularnego szkolenia strażaków. Stale należy troszczyć się o pozyskiwanie nowych strażaków oraz motywowanie obecnych.
Rola Dyspozytora i Procedury Dysponowania
Ważnym aspektem gotowości jest także prawidłowe dysponowanie pojazdami przez dyżurnych SKKP (Stanowisko Kierowania Komendanta Powiatowego). Dyspozytorzy są rozliczani z procedur, a nie zawsze logicznego myślenia w sytuacji, gdy na miejscu zdarzenia okazuje się coś innego niż w zgłoszeniu. Procedury dysponowania, które weszły kilka lat temu, chronią dyżurnych. SKKW (Stanowisko Kierowania Komendanta Wojewódzkiego) kontroluje, czy dyspozytor dysponował zgodnie z procedurami i prosi o racjonalne wyjaśnienia, jeśli jest inaczej.
Niestety, bywa tak, że do wypadków pchane są gaśnicze wozy (GBA), ponieważ ma być zabezpieczenie wodne (min. 2m3) i zadysponowanych min. 6 ratowników PSP, nawet jeśli specjalistyczny sprzęt ratownictwa technicznego (SLRT) znajduje się na innym, często lżejszym pojeździe. Taka sztywność procedur prowadzi do sytuacji, gdzie jednostka z dwoma wozami - GCBA (gaśniczy) i SLRT (techniczny) - jest zmuszona czekać na kierowcę do GCBA, mimo że SLRT jest lepiej wyposażony do danego zdarzenia, np. plamy oleju.
Niektórzy dyżurni, mimo iż procedura nie jest sztywna i wymaga pomyślunku, wolą trzymać się dosłownie wytycznych, obawiając się rozliczenia. Istnieją jednak dyżurni, którzy korzystają ze swobody, jaką daje procedura, i wysyłają do zdarzeń typu plama, owady czy powalone drzewo samochody techniczne. Jednym z pomysłów na zwiększenie zaangażowania strażaków jest wdrożenie monitorowania gotowości bojowej, które w aplikacji pozwala strażakom określać swój stan gotowości.
Adaptacja i Wyposażenie Pojazdów
Problem dysponowania i wyposażenia pojazdów jest często dyskutowany w OSP. Wielu strażaków zauważa, że coraz więcej jednostek decyduje się na pojazdy GBA-Rt (gaśniczy z funkcją ratownictwa technicznego), rezygnując z bardziej mobilnych SLRt. Wynika to z potrzeb posiadania wozu pierwszowyjazdowego, który spełnia normatywne wymagania: min. 2m3 wody, aparaty ochrony dróg oddechowych, narzędzia hydrauliczne, drabinę, zestaw ratownictwa medycznego i inne podstawowe wyposażenie.
Starsze zabudowy pojazdów często nie pozwalają na optymalne rozmieszczenie sprzętu specjalistycznego, a ich adaptacja wiąże się ze znacznymi kosztami. Przebudowa wymagałaby dziesiątek tysięcy złotych, co dla wielu jednostek jest poza zasięgiem finansowym. Konieczność umieszczenia czterech aparatów oddechowych zajmuje całe dwie skrytki, a nowe mocowania w oparciach to koszt około 10 000 zł. Problemem jest również brak miejsca w kabinie i odpowiednich półek na sprzęt ratownictwa technicznego. Jednostki często czekają na dotacje na nowe auto, aby móc kompleksowo rozwiązać te problemy.