Wprowadzenie do Ospy Wietrznej
Ospa wietrzna jest jedną z najczęstszych wirusowych chorób zakaźnych wieku dziecięcego, wywoływaną przez wirus ospy wietrznej i półpaśca (Varicella zoster virus - VZV), należący do rodziny Herpes. Choroba charakteryzuje się wysoką zakaźnością, do której dochodzi drogą kropelkową (stąd nazwa "wietrzna") lub poprzez bezpośredni kontakt z wydzieliną z pęcherzyków, ewentualnie przez łożysko. Osoba chora zaczyna zakażać już 2 dni przed wystąpieniem wysypki i pozostaje zakaźna do momentu przyschnięcia wszystkich wykwitów. Okres wylęgania choroby wynosi od 10 do 21 dni, średnio 14 dni.
Choroba zazwyczaj zaczyna się złym samopoczuciem, któremu mogą towarzyszyć objawy grypopodobne, gorączka i ból głowy, występujące zwykle 1-2 dni przed wysypką. Zazwyczaj w drugiej dobie choroby pojawia się swędząca osutka pęcherzykowa na całym ciele, głównie na głowie i tułowiu. Wykwity pojawiają się rzutami w ciągu pierwszych 3-4 dni i mają charakter postępujący. Początkowo są to rumieniowe plamki, następnie grudki o średnicy 5-10 mm, na których pojawiają się niewielkie pęcherzyki wypełnione przejrzystym, później mętnym płynem. Po 2-3 dniach powstają krostki, które zasychają w strupki, odpadają i pozostawiają przemijające drobne blizny i przebarwienia. W pełni rozwoju osutka ma charakter wielopostaciowy, co oznacza, że w danej chwili obserwuje się zmiany skórne w różnych stadiach - dlatego mówi się, że w ospie skóra wygląda jak gwiaździste niebo. Bardzo charakterystyczne jest pojawianie się zmian skórnych w owłosionej skórze głowy. Zmianom skórnym towarzyszy zazwyczaj silny świąd. U niektórych pacjentów, dość często u dzieci, zmiany pojawiają się również na błonach śluzowych (jamy ustnej czy okolicy odbytu), co może powodować ból, utrudniać jedzenie i picie, a w konsekwencji prowadzić do odwodnienia. Całość - od pojawienia się pierwszych wykwitów do przyschnięcia ostatnich - trwa zazwyczaj 7-10 dni.
Leczenie i Pielęgnacja Ospy Wietrznej u Dzieci
Ogólne Zasady Postępowania
Dla wszystkich pacjentów z ospą najważniejsze są odpoczynek, najlepiej leżenie w łóżku, i odpowiednie nawodnienie. Należy unikać gorących kąpieli oraz zbyt ciepłego ubioru czy pościeli do spania. Kluczowa jest dbałość o higienę rąk, stosowanie czystej bielizny osobistej i pościeli, a u niemowląt częsta zmiana pieluch, aby zmniejszyć ryzyko nadkażeń bakteryjnych. Dziecko powinno być codziennie krótko wykąpane pod prysznicem, delikatnie umyte wodą z mydłem lub zwykle stosowanym płynem myjącym. Krótki, letni prysznic przyniesie ulgę cierpiącemu maluchowi i dodatkowo pozwoli zmniejszyć ryzyko bakteryjnego nadkażenia pęcherzyków. Należy unikać długiego namaczania zmian. Po kąpieli skórę dziecka powinno się raczej osuszyć przez delikatne dociskanie czystego ręcznika, nie pocierać jej; można też użyć ręczników jednorazowych. Dbamy również o czyste i krótko obcięte paznokcie dziecka, by nie przenosić na nich zanieczyszczeń w razie drapania.
Łagodzenie Świądu
Silny świąd jest jednym z najbardziej dokuczliwych objawów ospy. Możemy pomóc dziecku, unikając gorących kąpieli i zbyt ciepłego ubioru. W przypadku nasilonego świądu, po konsultacji z lekarzem, można zastosować doustne leki przeciwhistaminowe, takie jak dimetinden (Fenistil) w postaci kropli doustnych, hydroksyzyna (dostępna na receptę, lekarz dostosuje dawkę do dziecka), Zyrtec, Allertec czy Clemastinum. Czasami wystarczają podobne leki stosowane miejscowo, np. Fenistil żel lub Clemastinum Hasco. Na rynku dostępne są również specjalne pianki lub żele chłodzące, które przynoszą ulgę i nie zasłaniają zmian, np. PoxClin Cool Mousse (zawierający żel z aloesu, betainę, pantenol, alantoinę, wyciąg z lawendy i rumianku) oraz Virasoothe Spray gel.
Pielęgnacja Zmian Skórnych i Błon Śluzowych
Aktualne zalecenia dotyczące pielęgnacji skóry chorego na ospę wietrzną uległy zmianie. Obecnie nie zaleca się stosowania preparatów przyspieszających wysychanie zmian sączących, takich jak pudry płynne z tlenkiem cynku, papkowate zawiesiny czy maści (np. Pudroderm, Tanno Hermal Lotio, Variderm), ponieważ udowodniono, że ich stosowanie zwiększa ryzyko nadkażeń bakteryjnych i utrudnia ich zauważenie. Wyjątkiem może być początkowy etap choroby z bardzo dużym świądem, kiedy pudry z dodatkiem składnika znieczulającego i mentolu mogą być pomocne.
Zmiany skórne powinny być odkażane środkami antyseptycznymi bez alkoholu, np. na bazie oktenidyny, która dezynfekuje, nawilża i oczyszcza ranę, zapobiegając powstawaniu blizn (np. Octenisept lub Neocide). Jeśli dziecko zdrapie pęcherzyk, należy przemyć rankę takim preparatem i zabezpieczyć przed ponownym rozdrapaniem. Na świeże blizny po ospie można rozważyć stosowanie (po konsultacji lekarskiej) żeli lub plastrów silikonowych (np. Sutricon, Silaurum, Sikatris). W celu odkażenia i wysuszenia zmian sączących, które pojawiły się na błonach śluzowych (np. w jamie ustnej), można zastosować fiolet gencjanowy. Jako pomoc przy odkażeniu skóry i zapobiegnięciu nadkażeniom może posłużyć roztwór do przemywania z nadmanganianem potasu (tzw. "różowa kąpiel dezynfekująca").
Pamiętaj, aby nierozpuszczone kryształki/tabletki nadmanganianu potasu najpierw rozpuścić w szklance wody, a dopiero potem dodać do kąpieli, aby woda zabarwiła się na jasnoróżowy kolor, co pozwoli uniknąć oparzeń skóry dziecka.
Leczenie Gorączki
W przypadku gorączki przy ospie wietrznej zaleca się stosowanie preparatów z paracetamolem. Zbadano, że ibuprofen zwiększa częstość i ciężkość powikłań. Niemniej, pojedyncze dawki ibuprofenu, jeśli paracetamol nie obniża gorączki, nie powinny zaszkodzić, ale zawsze warto skonsultować to z lekarzem.
Leki Przeciwwirusowe (Acyklowir)
Lek przeciwwirusowy o nazwie acyklowir jest stosowany w leczeniu zakażeń wirusami z grupy Herpes. Znany mechanizm działania leku, polegający na hamowaniu replikacji VZV, uprawdopodabnia korzyści kliniczne z jego stosowania. Jak dotąd wykazano, że acyklowir podany w ciągu 24 godzin od wystąpienia objawów ospy wietrznej może zmniejszać liczbę wykwitów, nasilenie objawów i skracać czas trwania choroby. Udowodniono, że stosowanie leku przynosi korzyści kliniczne dzieciom powyżej 12. roku życia, dorosłym oraz pacjentom z niedoborami odporności, u których ospa wietrzna przeważnie ma znacznie cięższy przebieg. Wnioski z przeglądu systematycznego Cochrane wskazują natomiast, że korzyści z leczenia acyklowirem ogólnie zdrowych, młodszych dzieci, u których ospa wietrzna zwykle przebiega łagodnie, pozostają nieudowodnione. Jak dotąd nie wykazano, że leczenie acyklowirem zmniejsza częstość powikłań w tej grupie pacjentów. Trudno jest wykazać korzyści ze stosowania leku w przypadkach ospy wietrznej o łagodnym przebiegu - wymagałoby to przeprowadzenia badań na dużych grupach chorych, czego jak dotąd nie zrobiono.
Lekarz może zdecydować o zastosowaniu acyklowiru (doustnie lub dożylnie w razie hospitalizacji) u obciążonych pacjentów, np. z ciężkim przebiegiem, dużym ryzykiem powikłań lub ze współistniejącymi chorobami przewlekłymi, takimi jak ciężkie AZS, przewlekłe leczenie doustnymi sterydami czy kwasem acetylosalicylowym. Należy pamiętać o możliwych działaniach niepożądanych acyklowiru. Aby uniknąć ryzyka uszkodzenia nerek, pacjentowi należy zapewnić odpowiednią podaż płynów, co może być utrudnione u dzieci z wykwitami zlokalizowanymi na błonie śluzowej jamy ustnej. Nie oceniono także bezpieczeństwa tego leku u dzieci poniżej 2. roku życia. Istnieje obawa przed rozwojem oporności VZV na lek przy jego powszechnym użyciu.
Izoprynozyna (Neosine, Groprinosin): Mimo że nie ma dowodów na skuteczność izoprynozyny w leczeniu chorób z przeziębienia o etiologii wirusowej, to może być pomocna w ograniczaniu infekcji wirusem ospy. W tym przypadku dawka izoprynozyny musi być większa, tj. 100 mg/kg m.c.
Ryzyko Powikłań i Objawy Alarmowe
Ospa nie zawsze przebiega łagodnie. Po zniknięciu wysypki wirus nie znika, lecz "chowa się" w formie latentnej w zwojach nerwowych, skąd w sprzyjających warunkach może wrócić pod postacią półpaśca. Niestety, u niektórych pacjentów choroba może przebiegać w sposób bardzo ciężki i dać różne powikłania. Dlatego każdy pacjent z ospą powinien być zbadany przez lekarza, poinformowany na jakie objawy ma szczególnie zwrócić uwagę i kiedy udać się do lekarza ponownie.
Do najczęstszych powikłań należą nadkażenia bakteryjne zmian skórnych - od niewielkich miejscowych, poprzez te poważniejsze, jak ropowica czy róża, na uogólnionych (martwicze zapalenie powięzi, bakteriemia, a nawet sepsa) skończywszy. Czynniki zwiększające ryzyko ciężkiego przebiegu to: wiek powyżej 20 lat, ciąża (zwłaszcza II i III trymestr), immunosupresja (w tym przewlekła sterydoterapia), istotne niedobory odporności komórkowej, oraz noworodki matek, które zachorowały na ospę w ciągu 5 dni przed porodem lub do 48 godzin po nim. Celowe zakażenie dziecka jakimkolwiek drobnoustrojem (tzw. "ospa party") jest złym pomysłem i może prowadzić do poważnych, a nawet śmiertelnych powikłań.
Co powoduje ospę wietrzną? | Program Dr. Binocs | Najlepsze filmy edukacyjne dla dzieci | Peekaboo Kidz
Izolacja i Zapobieganie Zakażeniom
Osoba chora na ospę powinna być izolowana od innych osób, w szczególności niemowląt, kobiet w ciąży i osób z przewlekłymi chorobami, przez cały okres zakaźności. Dzieci nie powinny uczęszczać do żłobka, przedszkola, chodzić na place zabaw czy imprezy. Chore dziecko, a już szczególnie gorączkujące, potrzebuje odpoczynku w spokojnych warunkach w domu. Wietrzenie pomieszczeń znacznie zmniejsza zakaźność dla osób w tym samym pomieszczeniu. Izolacja trwa, gdy ostatnia zmiana zamieni się w strup, a nowe zmiany się już nie pojawiają. Wychodzenie z domu z chorym dzieckiem jest niewskazane ze względu na wysokie ryzyko zakażenia innych osób oraz podatność chorego dziecka na dodatkowe infekcje. Wyjątek stanowi konieczność udania się do lekarza, przy czym należy zgłosić podejrzenie ospy wietrznej, aby przychodnia mogła zorganizować wizytę w sposób minimalizujący ryzyko zakażenia innych pacjentów.
Szczepienie Przeciwko Ospie Wietrznej
Najskuteczniejszą metodą zapobiegania zakażeniom wirusem ospy wietrznej jest szczepienie. Jest to szczepienie zalecane (płatne), zawierające żywy, atenuowany wirus ospy wietrznej i półpaśca. Zaleca się podanie dwóch dawek szczepionki w odstępie minimum 6 tygodni, optymalnie 3 miesięcy. W Polsce szczepienie to jest zarejestrowane dla dzieci powyżej 9. miesiąca życia, bez górnej granicy wieku. Od 2009 roku jest refundowane dla dzieci do ukończenia 12. roku życia, obarczonych dużym ryzykiem ciężkiego przebiegu choroby (z niedoborem odporności, z ostrą białaczką limfoblastyczną w okresie remisji, zakażonych HIV, przed leczeniem immunosupresyjnym i chemioterapią). Refundowane jest również dla dzieci uczęszczających do żłobka lub klubików dziecięcych, po uzyskaniu odpowiedniego zaświadczenia.
Skuteczność szczepienia jest bardzo wysoka - po podaniu 2 dawek sięga 98% (80-85% po jednej dawce). U pacjentów, którzy rozwinęli ospę pomimo szczepienia, obserwowano znacznie łagodniejszy jej przebieg. Badania japońskie i amerykańskie wskazują na utrzymywanie się wysokiego stężenia swoistych przeciwciał i odpowiedzi komórkowej przez 20 lat po szczepieniu, obalając mit o ochronie trwającej tylko 10 lat. Pacjent zaszczepiony generalnie nie jest zakaźny dla osób trzecich, z wyjątkiem bardzo rzadkich przypadków wysypki pęcherzykowej po szczepieniu. Dlatego ciąża czy immunosupresja u osób w otoczeniu nie są przeciwwskazaniem do szczepienia na ospę, gdyż zakażenie dzikim wirusem u dziecka byłoby dla tych osób dużo groźniejsze.
Jeśli doszło do kontaktu z chorym, a nie minęły 3 dni, można zastosować profilaktykę poekspozycyjną. Rozwiązaniem jest jak najszybsze (do 72 godzin, maksymalnie do 5 dni) podanie szczepionki przeciwko wirusowi ospy wietrznej, by uniknąć choroby lub znacznie złagodzić jej przebieg. W przypadku osób, które nie mogą być zaszczepione (z niedoborami odporności, ciężarne, dzieci poniżej 9. miesiąca życia), zaleca się podanie immunoglobuliny (gotowych przeciwciał) do 96 godzin po ekspozycji, przy czym im wcześniej, tym lepiej.
Chlorchinaldin VP - Charakterystyka i Zastosowanie
Co to jest Chlorchinaldin VP?
Chlorchinaldin VP to lek w postaci tabletek do ssania, znany z efektywnej pomocy w walce z infekcjami jamy ustnej i gardła. Jego substancją czynną jest chlorchinaldol, pochodna chinoliny, która wykazuje działanie przeciwbakteryjne, przeciwgrzybicze i przeciwpierwotniakowe. Dzięki temu skutecznie zwalcza takie bakterie jak Corynebacterium diphteriae, Streptococcus pyogenes, Staphylococcus aureus, Pseudomonas aeruginosa, Proteus vulgaris, Salmonella, Shigella, Escherichia coli. Chlorchinaldol nie wchłania się z przewodu pokarmowego, dzięki czemu działa miejscowo.
Wskazania do Stosowania
Chlorchinaldin VP jest szczególnie przydatny w eliminacji bakterii i grzybów, które mogą przyczyniać się do rozwoju bólu gardła, aft, czy pleśniawek u dzieci. Wskazania do stosowania obejmują:
- Zakażenia bakteryjne jamy ustnej, gardła i dziąseł, które wywołują obrzęk śluzówki i ból, a także występowanie owrzodzeń, nadżerek i pęcherzyków.
- Pleśniawki, wywołane przez drożdżaki z rodzaju Candida albicans, objawiające się białym nalotem na języku, wewnętrznej stronie policzków, podniebieniu i dziąsłach.
- Zakażenia grzybicze jamy ustnej, objawiające się białym nalotem, pieczeniem, owrzodzeniami i bólem w obrębie zmienionej chorobowo błony śluzowej.
- Może być stosowany pomocniczo po leczeniu antybiotykami.
Dawkowanie i Środki Ostrożności
Chlorchinaldin VP mogą stosować dorośli i dzieci powyżej 6. roku życia. Na zlecenie lekarza, lek może być stosowany u młodszych dzieci. Dawkowanie leku to 1 tabletka zażywana co 1-2 godziny, między posiłkami. Dziennie nie należy przyjmować więcej niż 10 tabletek (co odpowiada 20 mg chlorchinaldolu). Tabletek nie należy rozgryzać i nie stosować podczas posiłku. Chlorchinaldin dla dzieci dostępny jest zazwyczaj w formie pastylek do ssania, jednak w przypadku dzieci poniżej 4. roku życia, pastylki do ssania mogą stanowić ryzyko zadławienia. Lek zawiera sacharozę, co jest istotne w przypadku nietolerancji określonych cukrów (np. fruktozy) lub zaburzeń wchłaniania glukozy-galaktozy. Długotrwałe przyjmowanie dużych dawek chlorchinaldolu może być przyczyną zaburzeń czucia i neuropatii rdzeniowo-wzrokowej. Możliwe są działania niepożądane, takie jak reakcje alergiczne (np. pokrzywka, wysypka plamisto-grudkowa, rumień wielopostaciowy i wypryski). W przypadku wystąpienia niepokojących objawów należy skonsultować się z lekarzem. Producent zaleca, aby Chlorchinaldin VP był stosowany wyłącznie pomocniczo. Gdy po kilku dniach przyjmowania preparatu nie następuje poprawa, należy zmienić sposób leczenia. Leku nie powinny przyjmować kobiety w ciąży i matki karmiące, o ile nie jest to absolutnie konieczne i nie zostało zalecone przez lekarza.
Chlorchinaldin a Ospa Wietrzna - Uściślenie
Warto podkreślić, że Chlorchinaldin VP nie jest lekiem przeciwwirusowym i nie jest przeznaczony do bezpośredniego leczenia samej ospy wietrznej, która jest infekcją wirusową. Jego zastosowanie w przebiegu ospy wietrznej może być rozważone przez lekarza wyłącznie w przypadku wystąpienia wtórnych bakteryjnych lub grzybiczych nadkażeń błon śluzowych jamy ustnej lub gardła, które mogą komplikować pierwotną infekcję wirusową ospy. Wirusowe infekcje gardła mają ograniczoną skuteczność w leczeniu Chlorchinaldinem, który działa przede wszystkim na bakterie i grzyby. W przypadku typowych zmian ospowych w jamie ustnej (pęcherzyki wirusowe) lekarz może zalecić inne preparaty, takie jak fiolet gencjanowy lub roztwór nadmanganianu potasu.