Na mocy ustawy o ochronie przeciwpożarowej z 24 sierpnia 1991 r., każda Ochotnicza Straż Pożarna (OSP) jest jednostką ochrony przeciwpożarowej, na którą nałożono zadanie prowadzenia działań ratowniczych. Uchwały Prezydium Zarządu Głównego ZOSP RP z lat 2004-2006 regulują kwestie kategoryzacji jednostek operacyjno-technicznych (JOT) OSP oraz ich wzorcowe regulaminy. Zarządy OSP często podchodzą z rezerwą do tematu powołania Jednostek Operacyjno-Technicznych. Samo pojęcie Jednostki Operacyjno-Technicznej nie jest nowe - pojawiło się w statutach OSP opracowanych po wejściu w życie ustawy o ochronie przeciwpożarowej w 1991 roku.
Do prowadzenia działań operacyjnych, każda OSP powinna mieć wyłoniony oddział ratowniczy, określany w statucie jako Jednostka Operacyjno-Techniczna. Mówiąc potocznie o OSP, często używa się określenia „jednostka”. JOT powołuje uchwałą zarząd OSP spośród członków czynnych zaproponowanych przez naczelnika. Zarząd uchwala także jej regulamin organizacyjny. Przy jego opracowaniu można poprosić o pomoc sekretarza OSP i Komendanta Gminnego Związku OSP RP.
Jednostki Operacyjno-Techniczne (JOT)
Wytyczne w sprawie kategoryzacji JOT określają podstawowe wymogi organizacyjno-techniczne niezbędne do wykonywania ustalonego dla danej kategorii zakresu działań. W odróżnieniu od poleceń, nie narzucają one szczegółowego sposobu postępowania, a zatem mogą, lecz nie muszą, być przyjęte przez OSP w pełnym zakresie. Z kolei regulamin organizacyjny JOT jest opracowaniem wzorcowym dla zarządów OSP, które powinny taki lub podobny dokument opracować i przyjąć własnymi uchwałami.
Wytyczne przewidują cztery kategorie JOT oraz JOT specjalistyczną. Przede wszystkim należy się kierować możliwościami prowadzenia działań ratowniczo-gaśniczych określonych w wytycznych. Należy podejść do tego zagadnienia bardzo praktycznie, z uwzględnieniem możliwości jednoczesnego wykonywania różnych działań.
Wymogi dotyczące członków JOT
Ratownicy powinni posiadać wiek od 18 do 60 lat. Wymagane jest wykształcenie co najmniej podstawowe oraz dobry stan zdrowia, potwierdzony zaświadczeniem lekarskim. Niezbędne jest również przeszkolenie pożarnicze - podstawowe strażaka ratownika oraz uzupełniające, związane z pełnioną funkcją lub obsługą specjalistycznego sprzętu.
Uzasadniony zostanie w ten sposób wybór danej kategorii i spełnienie jej warunków. Podział w JOT obejmuje naczelnika, zastępcę naczelnika - dowódcę plutonu, oraz poszczególne załogi z przydziałem do pojazdów.
Uchwała powołująca JOT powinna zawierać zapis mówiący o dniu jej wejścia w życie. Rzetelnie przygotowane dokumenty powołujące JOT w jednej OSP mogą posłużyć jako pomoc do powołania ich w innych strażach. Proces powoływania JOT na pewno nie rozpoczniemy od zera.
Po wejściu w życie uchwały, należy z jej treścią oraz regulaminem zapoznać członków JOT. Po rozpoczęciu funkcjonowania JOT, zarząd OSP może czekać praca z druhami, którzy z różnych względów (np. wiek, stan zdrowia) nie weszli w jej skład.
Kierowanie i wyposażenie JOT
JOT kieruje jednoosobowo naczelnik, przy pomocy dowódców niższego szczebla. Ponosi on odpowiedzialność statutową za przygotowanie do działań, gotowość bojową i sprawność JOT. W czasie akcji ratowniczych dowodzi działaniami przy pomocy dowódców załóg.
Członkowie JOT powinni zostać wyposażeni w środki ochrony indywidualnej i nosić na umundurowaniu bojowym oznaczenia informujące o kategorii JOT i miejscowości będącej jej siedzibą. Raz w roku powinna się odbyć weryfikacja kwalifikacji członków JOT, przyjęcie nowych ratowników oraz pożegnanie tych, którzy z różnych względów nie przeszli weryfikacji, np. ze względu na stan zdrowia lub wiek. Można tego dokonać w sposób uroczysty.
Krajowy System Ratowniczo-Gaśniczy (KSRG) a OSP
Kwestia przynależności jednostki do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG) jest często dyskutowana. Istnieje rozbieżność zdań co do sposobu oznaczania jednostek należących do KSRG. Niektórzy uważają, że używanie skrótu KSRG na samochodach czy remizach zamiast lub obok OSP wprowadza w błąd osoby postronne, sugerując istnienie odrębnej formacji, a nie jednostki OSP działającej w ramach systemu.
Podkreśla się, że każda OSP w KSRG pozostaje nadal Ochotniczą Strażą Pożarną. Używanie wielkich napisów na samochodach typu „KSRG xxx” zamiast „OSP xxx” jest postrzegane jako próba wywyższenia lub „lanserstwa”, niekoniecznie świadcząca o lepszym przygotowaniu jednostki. Podobnie jest z oznaczeniami na remizach, gdzie czerwona tablica urzędowa powinna jasno wskazywać, do kogo należy dany budynek.
Przeciętni ludzie podczas działań nie zwracają uwagi na detale oznaczeń na rękawach, a nawet jeśli, to mało który zna skróty takie jak JOT, KSRG, ZSR czy WSP. Ostatecznie liczy się profesjonalizm działania strażaków i sposób, w jaki formacja jest postrzegana przez społeczeństwo. Ważne jest, aby strażacy przyjechali i działali profesjonalnie, nie „zblamując” formacji jaką jest Straż Pożarna.
Podkreśla się również znaczenie kolorystyki umundurowania i oznaczeń. Zgodnie z przyjętymi zasadami, srebrna nić zarezerwowana jest dla OSP, natomiast złota dla Państwowej Straży Pożarnej (PSP). Kombinowanie z kolorami i używanie emblematów PSP przez OSP jest postrzegane jako nieprawidłowość.
Pomimo tych dyskusji, warto pamiętać o cytacie: „W straży pożarnej, będziemy razem walczyć przeciwko jednemu wspólnemu wrogowi - ogniowi - bez względu na kraj, pochodzenie, w czym chodzimy i w jakim języku mówimy.” J.J. To pokazuje, że wspólny cel jest ważniejszy od zewnętrznych oznaczeń.
Finansowanie Ochotniczych Straży Pożarnych
Ochotnicze Straże Pożarne mogą finansować swoją działalność z różnych źródeł. Ich działalność w zakresie ochrony przeciwpożarowej i szeroko rozumianego ratownictwa musi być finansowana przede wszystkim ze środków samorządu gminnego oraz budżetu państwa.
Środki z samorządu gminnego
Samorząd gminny jest najważniejszym źródłem finansowania działalności OSP, co wynika zarówno z ustawy o ochotniczych strażach pożarnych, jak i ustawy o samorządzie gminnym. Sposób finansowania uzależniony jest od praktyki w poszczególnych gminach - w jednych środki finansowe są przekazywane dotacją na konto OSP, w innych wydatki te ponoszone są bezpośrednio z budżetu danej gminy. Wielkość wsparcia teoretycznie zależy od „posiadanych sił i środków”, czyli w praktyce od zamożności gminy oraz relacji między urzędem gminy a OSP.
Gmina zobligowana jest do finansowania bezpośrednio ze swojego budżetu tzw. W celu przekazania dotacji dla OSP gmina nie jest zobowiązana do organizacji jakiegokolwiek konkursu ofert.
Środki z budżetu państwa
Środki z budżetu państwa przekazywane są do OSP za pośrednictwem Państwowej Straży Pożarnej. To do jej powiatowych komend wnioski składają poszczególne ochotnicze straże pożarne. Podział środków nie odbywa się na zasadach konkursowych. Badane są przede wszystkim dyspozycyjność/mobilność jednostek, realne zapotrzebowanie lokalne, wytyczne w zakresie normatywów, klasyfikacja budżetowa (inwestycyjne vs. bieżące) oraz zapewnienie montażu finansowego największych inwestycji w danym regionie (przede wszystkim zakupy pojazdów).
Komendanci powiatowi PSP odgrywają kluczową rolę w podziale dotacji na daną OSP, choć są ograniczeni. Połowa środków z instytucji ubezpieczeniowych, o których mowa w ustawie o ochronie przeciwpożarowej, trafia za pośrednictwem PSP do ochotniczych straży pożarnych. Sposób dystrybucji tych środków określa minister właściwy do spraw wewnętrznych.
Fundusze zewnętrzne i inne źródła
Finansowanie programu może pochodzić również z narodowych i wojewódzkich funduszy ochrony środowiska. Kluczowe w analizie możliwości dotacyjnych są regionalne zasady przygotowane przez zarządy WFOŚiGW. Część funduszy i fundacji kapitałowych dedykuje dla ochotniczych straży pożarnych specjalne konkursy dotacyjne, np. Fundusz Składkowy Ubezpieczenia Społecznego Rolników czy konkurs „Orlen dla Strażaków” Fundacji Orlen.
Ochotnicze Straże Pożarne mogą również starać się o nieodpłatne pojazdy i sprzęt nie tylko z Państwowej Straży Pożarnej, ale również mienia będącego w dyspozycji Ministra Obrony Narodowej. Warto za takimi możliwościami lobbować, poczynając od komend PSP.
Dotacje na OSP
Podstawy prawne i organizacyjne OSP
Ochotnicza Straż Pożarna (OSP) jest organizacją pozarządową utworzoną na takich samych zasadach jak stowarzyszenie. Tym, co odróżnia OSP od innych stowarzyszeń, jest podejmowanie działań w celu ochrony życia, zdrowia, mienia lub środowiska.
Statut OSP
Statut jest podstawowym i wymaganym dokumentem w każdej jednostce OSP, stanowiąc jej „konstytucję”. Reguluje zasady działania i ułatwia sprawne zarządzanie. Podstawowe informacje konieczne w statucie są takie same dla wszystkich, ale szczegółowe zapisy mogą być różne.
Władze OSP
W OSP, podobnie jak w każdym stowarzyszeniu, władze to: walne zebranie członków, zarząd oraz komisja rewizyjna. Walne zebranie członków (WZC) jest najwyższą władzą w OSP i może podejmować decyzje we wszystkich sprawach poddanych pod obrady, zazwyczaj w tych najważniejszych dla sprawnego działania i rozwoju organizacji.
Komisja rewizyjna jest organem obowiązkowym i jej rolą jest kontrola wewnętrzna działania OSP. Jest to wewnętrzny „policjant”, ale w pozytywnym, wspierającym i życzliwym sensie.
Obowiązki OSP
OSP, jak każde stowarzyszenie, ma różne obowiązki związane z różnymi sferami działania, np. ZUS w przypadku zatrudniania osób. Ochotnicza Straż Pożarna musi prowadzić księgowość, która może być pełna lub w ramach Uproszczonej Ewidencji Przychodów i Kosztów (UEPiK). Zasady są takie same jak dla pozostałych organizacji pozarządowych.
Ludzie w OSP
Bez ludzi nie ma organizacji pozarządowych. Lider, zespół, wolontariusze, młodzież, dzieci - to ludzie tworzą organizacje pozarządowe i działają w OSP. Są role i zadania określone ustawowo (np. zarząd, naczelnik), ale są też takie, które są tworzone tylko w danej jednostce. Istnieją Młodzieżowe Drużyny Pożarnicze (MDP), Dziecięce Drużyny Pożarnicze (DDP) czy zespoły od konkretnych zadań. Całym tym zasobem trzeba zarządzać.
Wolontariusze w OSP są angażowani na takich samych zasadach jak w innych stowarzyszeniach. Stanowią bezcenną pomoc, bez której wiele NGO-sów nie mogłoby prowadzić swoich działań.
Zmiany w Ustawie o Ochotniczych Strażach Pożarnych
Ustawa z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych, z późniejszymi zmianami z dnia 7 lipca 2023 r., wprowadziła szereg istotnych modyfikacji mających na celu poprawę sytuacji członków ochotniczych straży pożarnych.
Kluczowe zmiany
Do najważniejszych zmian należy zapewnienie wyżywienia, umundurowania wyjściowego, szkoleń oraz ubezpieczenia opiekunów młodzieżowych i dziecięcych drużyn pożarniczych, a także uregulowanie zasad przyznawania ekwiwalentu pieniężnego za udział w akcji.
W ramach realizacji zadania własnego w zakresie ochrony przeciwpożarowej, gmina zapewnia ochotniczym strażom pożarnym: obiekty, tereny, pojazdy i sprzęt specjalistyczny, środki ochrony indywidualnej, umundurowanie, środki łączności oraz ich utrzymanie. Gmina finansuje również szkolenia z zakresu kwalifikowanej pierwszej pomocy oraz inne, niż dotychczas określone w przepisach, szkolenia.
Zapewniono także ubezpieczenie strażaków ratowników OSP i kandydatów na strażaków ratowników OSP oraz członków i opiekunów młodzieżowych i dziecięcych drużyn pożarniczych, w tym ubezpieczenie grupowe, od odpowiedzialności cywilnej i od następstw nieszczęśliwych wypadków.
Ekwiwalent pieniężny i odszkodowania
Strażak ratownik OSP, który uczestniczył w działaniu ratowniczym, akcji ratowniczej, szkoleniu lub ćwiczeniu, otrzymuje ekwiwalent pieniężny, niezależnie od otrzymywanego wynagrodzenia. Wysokość ekwiwalentu ustala rada gminy w drodze uchwały, a jego wysokość nie może przekraczać 1/175 przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego brutto. Ekwiwalent nalicza się za każdą rozpoczętą godzinę liczoną od zgłoszenia wyjazdu z jednostki lub gotowości do wyjazdu.
Ustawa poszerza również zakres zdarzeń, w następstwie których strażakowi ratownikowi OSP przysługuje jednorazowe odszkodowanie w razie doznania stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu, renta z tytułu całkowitej lub częściowej niezdolności do pracy, a także odszkodowanie z tytułu szkody w mieniu.
Nowe uprawnienia i zadania
Ustawa doprecyzowuje tryb nadawania odznaki Świętego Floriana "Za Zasługi dla Społeczności Lokalnej". Wprowadza również przepis umożliwiający prowadzenie ewidencji udziału strażaków ratowników OSP w działaniach ratowniczych lub akcjach ratowniczych z wykorzystaniem Systemu Wspomagania Decyzji Państwowej Straży Pożarnej.
Szkolenia strażaków ratowników OSP i kandydatów prowadzi nieodpłatnie Państwowa Straż Pożarna. Odbycie przez strażaka OSP wszystkich wymienionych w ustawie szkoleń jest równorzędne z ukończeniem szkolenia w zawodzie strażaka, co może mieć wpływ na zasady naboru do służby w PSP.
