Ospa wietrzna: mechanizmy zakażenia i profilaktyka

Ospa wietrzna to jedna z najbardziej zakaźnych chorób wirusowych, najczęściej kojarzona z wiekiem dziecięcym. Jest wywoływana przez wirusa Varicella-zoster (VZV), należącego do rodziny Herpes, tej samej co wirus opryszczki wargowej. Choć u większości dzieci przebieg ospy wietrznej jest łagodny, choroba ta może prowadzić do poważniejszych komplikacji, zwłaszcza u dorosłych i osób z osłabionym układem odpornościowym.

Czym jest ospa wietrzna?

Ospa wietrzna to choroba zakaźna, którą wywołują wirusy ospy wietrznej i półpaśca (Varicella-zoster virus - VZV). Jest to jedna z najczęstszych chorób wieku dziecięcego, ale może dotknąć osoby w każdym wieku. Charakteryzuje się swędzącymi zmianami skórnymi, czyli wysypką.

Jak dochodzi do zakażenia?

Ospa wietrzna jest chorobą bardzo zakaźną. Wirus ospy łatwo się rozprzestrzenia i przenosi na kolejne osoby.

Drogi przenoszenia

Do zakażenia ospą wietrzną dochodzi głównie:

• Drogą powietrzno-kropelkową: wirus przenosi się bardzo łatwo drogą powietrzną, kropelkową, np. podczas mówienia, kichania lub kaszlu, na odległość nawet kilkudziesięciu metrów. Stąd też nazwa „wietrzna”.
• Przez bezpośredni kontakt: z wydzielinami chorego, takimi jak ślina lub zawartość pęcherzyków, które są charakterystycznym objawem ospy.
• Przez łożysko: zakażenie płodu może nastąpić od chorej matki.

Okres zakaźności

Osoba chora zaraża innych już na 1-2 dni (około 48 godzin) przed pojawieniem się pierwszej wysypki i pozostaje zakaźna do momentu przyschnięcia wszystkich pęcherzyków, czyli do czasu, aż wszystkie wykwity przekształcą się w strupy. Okres wylęgania wirusa, czyli czas od zaatakowania organizmu przez wirus do pierwszych objawów, wynosi od 10 do 21 dni, średnio 14 dni. Szansa, że dziecko zachoruje po kontakcie z domownikiem czy kolegą z przedszkola, sięga 90%.

Warto zaznaczyć, że chory może zarażać innych nawet, gdy objawy jeszcze nie są widoczne, na przykład będąc w poczekalni. Dlatego jeśli podejrzewasz u swojego dziecka ospę wietrzną, koniecznie zgłoś to umawiając je na wizytę lekarską. Wówczas przychodnia będzie miała szansę postarać się tak zorganizować wizytę, żeby nie narażać innych dzieci na zakażenie.

Ryzyko przeniesienia przez odzież lub pośredni kontakt

Wirus ospy wietrznej i półpaśca jest bardzo wrażliwy na czynniki środowiska i krótko przeżywa poza organizmem człowieka. Z tego powodu, przeniesienie zakażenia na odzieży lub poprzez przedmioty jest bardzo mało prawdopodobne. Można go uniknąć dzięki zwykłym zabiegom higienicznym, takim jak mycie rąk po kontakcie z chorym i zmiana odzieży czy używanie fartucha.

„Kontakt z kontaktem nie jest kontaktem!”

Często zadawane jest pytanie, czy dziecko może zachorować, jeśli jego rodzic lub ktoś z rodziny widział się z osobą chorą na ospę. Odpowiedź brzmi: nie. Zarażenie się ospą wietrzną od osoby, która miała jedynie kontakt z chorym, nie jest możliwe, dopóki ta osoba sama nie rozwinie objawów choroby.

Objawy i przebieg choroby

Najczęściej ospa wietrzna zaczyna się złym samopoczuciem, któremu może towarzyszyć gorączka (nie zawsze musi być wysoka) i ból głowy. Zazwyczaj w drugiej dobie choroby pojawia się wysypka, która jest bardzo charakterystyczna.

Fazy wysypki

Wysypka nie pojawia się we wszystkich miejscach jednocześnie i wysiewa się tzw. rzutami, co trwa od 5 do 7 dni. Na skórze obserwuje się zmiany skórne w różnych stadiach (dlatego mówi się, że w ospie skóra wygląda jak gwiaździste niebo):

1. Zaczyna się od plamek - w poziomie skóry.
2. Później przechodzą w grudki - wypukłe, dobrze odgraniczone.
3. Kolejny etap to przekształcenie się grudek w pęcherzyki - te są wypełnione płynem. W tym płynie znajduje się wirus.
4. Po pewnym czasie zawartość pęcherzyka staje się mętna, pęcherzyk zapada się w sobie i w ciągu kilku dni przysycha w strupek.

Zmiany skórne pojawiają się zwykle na tułowiu, na twarzy, na skórze głowy (co jest bardzo charakterystyczne) i później na kończynach. Całość - od pojawienia się pierwszych wykwitów do przyschnięcia ostatnich - trwa zazwyczaj 7-10 dni. Jak strupek odpadnie, nie powinna zostać blizna, jedynie niewielkie przebarwienie, które z czasem znika. U niektórych pacjentów, zwłaszcza u dzieci, zmiany pojawiają się również na błonach śluzowych (jamy ustnej czy okolicy odbytu), co może powodować ból, utrudniać jedzenie i picie, a w konsekwencji prowadzić do odwodnienia.

Towarzyszące objawy

Zmianom skórnym towarzyszy zazwyczaj silny świąd. Drapanie strupów może prowadzić do tworzenia się ubytków w naskórku. Ospa wietrzna może rozpoczynać się objawami zwiastującymi, czyli kiepskim samopoczuciem, bólami mięśni, głowy i gorączką, a czasem biegunką.

Co dzieje się z wirusem po zniknięciu wysypki?

Po przebyciu ospy wirus niestety nie znika. Wirus wstecznie wędruje sobie, dzięki nerwom czuciowym, do zwojów nerwowych w okolicy kręgosłupa, gdzie „chowa się” w formie latentnej. Stamtąd w sprzyjających warunkach może wrócić pod postacią półpaśca.

Ospa wietrzna a półpasiec

Reaktywacja wirusa

Przechorowanie ospy wietrznej zwykle chroni przed kolejnym zachorowaniem. Niemniej jednak, po latach możliwa jest reaktywacja zakażenia wirusowego w postaci półpaśca (herpes zoster). Jest on wywoływany przez ten sam wirus Varicella-zoster (VZV), który odpowiada za ospę. Po jej ustąpieniu wirus pozostaje w formie utajonej w zwojach nerwowych. U większości ludzi jest on nieaktywny, jednak u niektórych, po wielu latach, może się reaktywować i prowadzić do rozwoju półpaśca.

Objawy półpaśca

Półpasiec objawia się bolesną wysypką, która zwykle jest zlokalizowana po jednej stronie ciała, wzdłuż przebiegu nerwów. Typowe objawy to pieczenie, ból i swędzenie w okolicach wysypki, które mogą trwać nawet kilka tygodni. Choroba częściej występuje u osób starszych oraz u tych, których układ odpornościowy jest osłabiony, np. z powodu chorób przewlekłych, stresu lub leczenia immunosupresyjnego.

Zakaźność półpaśca

Osoba chorująca na półpasiec nie zaraża bezpośrednio półpaścem. Może jednak zarazić osoby, które nie przechorowały ospy, prowadząc u nich do rozwoju ospy wietrznej. Zakaźność półpaśca szacuje się na 20-40%, a do zakażenia dochodzi tylko przez bezpośredni kontakt z wykwitami półpaścowymi. Dopóki nie ma wysypki półpaścowej, osoba nie jest zaraźliwa.

Kto jest najbardziej narażony na ciężki przebieg i powikłania?

Ospa u dzieci przebiega najczęściej łagodnie. Niestety, u niektórych pacjentów choroba może przebiegać w sposób bardzo ciężki i dać różne powikłania. Obraz choroby może być najróżniejszy i w dużej mierze jest to loteria - nikt nie jest w stanie powiedzieć, jak dany pacjent przejdzie chorobę. Dlatego każdy pacjent z ospą powinien być zbadany przez lekarza, poinformowany na jakie objawy ma szczególnie zwrócić uwagę i kiedy udać się do lekarza ponownie.

Grupy ryzyka

Pewne czynniki zwiększają ryzyko ciężkiego przebiegu ospy wietrznej:

• Wiek powyżej 20 lat: u dorosłych przebieg choroby jest znacznie cięższy niż u maluchów i obarczony znacznie większym ryzykiem poważnych powikłań.
• Ciąża, zwłaszcza II i III trymestr: ospa w ciąży może być bardzo niebezpieczna zarówno dla kobiety ciężarnej, jak i dla rozwijającego się płodu.
• Immunosupresja, w tym przewlekła sterydoterapia, istotne niedobory odporności komórkowej, zakażenie HIV, białaczka (zwłaszcza ostra białaczka limfoblastyczna w okresie remisji).
• Noworodki matek, które zachorowały na ospę w ciągu 5 dni przed porodem lub do 48 godzin po nim.
• Pacjenci z różnymi chorobami przewlekłymi, takimi jak mukowiscydoza, choroby układu krążenia lub zaburzenia endokrynologiczne.

Powikłania

Najczęstszym powikłaniem ospy wietrznej jest nadkażenie bakteryjne wykwitów ospowych. Poważniejsze konsekwencje drapania wykwitów to ropowica, róża, uogólnione zakażenia (martwicze zapalenie powięzi, bakteriemia, a nawet sepsa), które mogą prowadzić do powstawania blizn. Inne, rzadsze, ale poważne powikłania to zapalenie płuc, oskrzeli czy opon mózgowo-rdzeniowych.

Ospa w ciąży i u noworodka

Zakażenie ciężarnych może prowadzić do powstania wad wrodzonych u płodu, takich jak uszkodzenia kończyn, narządu wzroku, mózgu (rozwój ospy wrodzonej charakteryzującej się m.in. niską masą urodzeniową, powikłaniami neurologicznymi, wadami kończyn, zaburzeniami umysłowymi i wadami oczu). Z kolei zakażenie w okresie okołoporodowym może skutkować ospą u noworodka, u którego choroba ma niestety zwykle poważniejszy przebieg i większe ryzyko powikłań, często prowadząc do zgonu.

Dlatego jeśli ciężarna przechodziła ospę, koniecznie musi o tym poinformować personel szpitala.

Niebezpieczeństwo "Ospa party"

Bardzo niepokojącym zjawiskiem są tzw. „Ospa party”. Celowe zakażenie dziecka jakimkolwiek drobnoustrojem jest złym pomysłem, ponieważ nie da się przewidzieć przebiegu choroby. Ospa jest chorobą trudną do przewidzenia i niosącą za sobą poważne komplikacje zdrowotne, a ciężkie, trwałe powikłania mogą pojawić się u osób dotychczas zdrowych.

Zapobieganie zakażeniu i łagodzenie objawów

Dla wszystkich pacjentów z ospą najważniejsze są odpoczynek (najlepiej leżenie w łóżku) i odpowiednie nawodnienie. Powinno się unikać dodatkowych infekcji, na które ospa zwiększa podatność.

Higiena i pielęgnacja skóry

Higiena w ospie wietrznej to podstawa. Codzienne mycie zmniejsza ryzyko nadkażeń bakteryjnych i zmniejsza świąd (zwłaszcza jeśli zastosuje się chłodną wodę). Ważne jest, aby raczej był to szybki prysznic niż długa kąpiel w wannie, po której skórę delikatnie osuszamy, przykładając ręcznik, a nie pocierając skórę. Do kąpieli można dodać kilka kropli nadmanganianu potasu (tak by woda była lekko różowa).

Po kąpieli, jeśli takie jest zalecenie lekarza, można dodatkowo spryskać zmiany preparatem odkażającym z oktenidyną lub roztworem wodnym gencjany, które nieco przyspieszają ich przysychanie. Wykwitów nie trzeba smarować niczym.

Skutki drapania można zmniejszyć przez obcięcie dziecku krótko paznokci i zakładanie mu na noc bawełnianych rękawiczek.

Nie zaleca się stosowania pudrów i papek, ponieważ zwiększają ryzyko nadkażeń, a także maskują obraz zmian skórnych.

Leczenie objawowe

Leczenie ospy wietrznej jest tylko objawowe, polegające na obniżaniu gorączki (nie zaleca się stosowania ibuprofenu, ponieważ zwiększa ryzyko nadkażeń, w tym zapalenia powięzi) oraz łagodzeniu nieznośnego swędzenia wysypki za pomocą przepisanych przez lekarza środków przeciwświądowych. Możliwe jest stosowanie leków antyhistaminowych (np. hydroksyzyny - konieczna będzie recepta i lekarz dostosuje dawkę do dziecka, lub dimetyndenu).

Kiedy stosuje się acyklowir?

Leczenie acyklowirem (lekiem przeciwwirusowym) jest zarezerwowane dla chorych z grup ryzyka oraz tych, u których ospa ma powikłany przebieg. Powody są dwa: obawa przed rozwojem oporności wirusa na acyklowir oraz brak udowodnionych korzyści klinicznych u ogólnie zdrowych, młodszych dzieci, u których ospa wietrzna zwykle przebiega łagodnie. Udowodniono natomiast, że acyklowir podany w ciągu 24 godzin od wystąpienia objawów ospy wietrznej może zmniejszać liczbę wykwitów, nasilenie objawów i skracać czas trwania choroby u dzieci powyżej 12. roku życia, dorosłych i pacjentów z niedoborami odporności, u których ospa przeważnie ma znacznie cięższy przebieg.

Acyklowir nie służy do profilaktyki poekspozycyjnej po kontakcie z chorym.

Izolacja chorego

Chore dziecko nie powinno wychodzić z domu, a tym bardziej omijać dużych skupisk ludzi. Jest to ważne, ponieważ chore dziecko jest rezerwuarem zakażenia dla innych osób. Nigdy nie wiadomo, kogo taki maluch spotka na swojej drodze - może osobę z upośledzoną odpornością, a może ciężarną, która wcześniej nie chorowała? Z ospą wietrzną nie wolno wchodzić na pokład samolotu, ponieważ zamknięty obieg powietrza na pokładzie mógłby przyczynić się do zakażenia niemal wszystkich wrażliwych pasażerów.

Skuteczna profilaktyka: szczepienia

Jedynym bezpiecznym i skutecznym sposobem zapobiegania ospie i zmniejszenia ryzyka poważnych powikłań jest dwudawkowe szczepienie na ospę wietrzną.

Czym jest szczepionka?

Szczepionka przeciwko ospie wietrznej zawiera żywego, atenuowanego (osłabionego) wirusa ospy wietrznej i półpaśca (VZV). Działa poprzez wprowadzenie do organizmu osłabionego wirusa, co pobudza układ odpornościowy do wytwarzania przeciwciał.

Dla kogo zalecane?

Szczepienie jest zalecane nie tylko dzieciom, które nie chorowały, ale również:

• Osobom dorosłym, które nie przechorowały ospy wietrznej ani nie były szczepione.
• Kobietom planującym ciążę (po jej podaniu przez 1 miesiąc nie powinny zachodzić w ciążę).
• Osobom po kontakcie z wirusem (należy podać w ciągu 72 godzin, a maksymalnie do 5 dni).
• Dzieciom z zaburzeniami odporności i dla osób z ich otoczenia.
• Dzieciom uczęszczającym do żłobka lub klubików dziecięcych (w Polsce od 2009 roku jest refundowane dla tych grup).
• Osobom, które mają na co dzień duży kontakt z dziećmi - w domu lub w pracy (np. służba zdrowia, przedszkola).

Schemat szczepienia

Szczepionkę na ospę wietrzną podaje się w dwóch dawkach w odstępie minimum 6 tygodni, optymalnie 3 miesięcy. W Polsce szczepienie to zarejestrowane jest dla dzieci powyżej 9. miesiąca życia. Pierwsza dawka zwykle jest zalecana dzieciom w wieku od 12 do 18 miesięcy, a druga dawka powinna być podana w wieku od 4 do 6 lat. Górnej granicy wieku nie ma.

Skuteczność i bezpieczeństwo

Szczepienie przeciw ospie wietrznej jest bardzo skuteczne. Po podaniu dwóch dawek sięga 98% (80-85% po jednej dawce). Nawet jeśli dziecko było zaszczepione, nie jest chronione w 100%, ale w około 95% (po dwóch dawkach). Dlatego nawet u dziecka szczepionego należy brać rozpoznanie ospy wietrznej pod uwagę. U pacjentów, którzy rozwinęli ospę pomimo szczepienia, obserwowano znacznie łagodniejszy jej przebieg, z mniejszą ilością pęcherzyków i niższym ryzykiem powikłań.

Mit o "10-letniej ochronie"

Nie ma wielu badań laboratoryjnych, które pokazałyby wygasanie odporności w miarę upływu czasu od szczepienia. Dostępne badania japońskie i amerykańskie stwierdzały utrzymywanie się wysokiego stężenia swoistych przeciwciał i odpowiedzi komórkowej przez 20 lat po szczepieniu. Gdyby odpowiedź immunologiczna po szczepieniu wygasała u wszystkich osób szczepionych, powinno dojść do wzrostu liczby przypadków zachorowań i coraz cięższego przebiegu choroby w miarę upływu lat od szczepienia, a taka sytuacja nie ma miejsca.

Objawy po szczepieniu

Pomiędzy 5. a 26. dniem od szczepienia może się pojawić wysypka podobna do ospy w okolicy podania szczepionki - rzadziej uogólniona, o bardzo niewielkim nasileniu (kilka wykwitów). Jest to objaw niepożądany po podaniu szczepionki, jednak ryzyko przeniesienia wirusa szczepionkowego jest niezwykle rzadkie.

Brak zakaźności po szczepieniu

Możliwość przeniesienia wirusa pochodzącego ze szczepionki na osoby blisko kontaktujące się z zaszczepionym dzieckiem jest wyłącznie teoretyczna. Ryzyko przeniesienia wirusa szczepionkowego od osób szczepionych, u których wystąpiła wysypka pęcherzykowa, na osoby z prawidłową i obniżoną odpornością jest niezwykle rzadkie (opisano tylko 3 takie przypadki na 16 milionów dawek). Dlatego ciąża czy immunosupresja u osób w otoczeniu nie jest przeciwwskazaniem do szczepienia na ospę, gdyż zakażenie dzikim wirusem u dziecka byłoby dla tych osób dużo groźniejsze. Trzeba jednak pamiętać, aby w razie wystąpienia wysypki pęcherzykowej po szczepieniu dziecko izolować.

Szczepienie a ciąża

Szczepionka przeciwko ospie jest szczepionką żywą, przeciwwskazaną w okresie ciąży. Jeśli stwierdzono, że kobieta w ciąży jest podatna na zachorowanie na ospę wietrzną, szczepienie należy wykonać jak najszybciej po porodzie i nie opóźniać go z powodu podania preparatów zawierających przeciwciała. Natomiast można szczepić dziecko, będąc w kolejnej ciąży.

Szczepienie po kontakcie

Jeśli dziecko miało kontakt z chorym na ospę, szczepionkę można podać do 72 godzin (a maksymalnie do 5 dni) od kontaktu. W przypadku osób, które zaszczepione być nie mogą (osoby z niedoborami odporności, ciężarne, dzieci poniżej 9. miesiąca życia), zaleca się podanie immunoglobuliny (gotowych przeciwciał) do 96 godzin po ekspozycji, ale im wcześniej, tym lepiej.

tags: #czy #ospe #mozna #przeniesc