Kwestia statusu strażaka ochotnika, a zwłaszcza tego, czy jest on wolontariuszem, budzi wiele pytań. Z definicji wydawać by się mogło, że tak, jednak specyfika służby w Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP) oraz regulacje prawne wprowadzają istotne niuanse. W niniejszej analizie przyjrzymy się bliżej temu zagadnieniu, opierając się na obowiązujących przepisach i społecznych aspektach działalności OSP.
Definicja i specyfika służby w OSP
Ochotnicza Straż Pożarna to służba wyjątkowa w skali całego świata. Nigdzie na świecie żadna państwowa służba nie może się pochwalić ochotniczą służbą taką, jaka jest w Polsce. Marszałek Sejmu Elżbieta Witek podkreśliła, że jest to „prawdziwy obywatelski wolontariat, przed którym zawsze chylimy czoło, bo to jest coś pięknego, poświęcać się dla drugiego człowieka”.
Członkowie OSP często kierują się powołaniem i chęcią niesienia pomocy. Jak mówi Stefan Frajda: „Nie wiem, może to powołanie, może chęć niesienia pomocy. Rzuca się pracę i jedzie się. Dopiero w trakcie wyjazdu dowiadujemy się, gdzie jedziemy i po co.” Ten duch zaangażowania wyróżnia strażaków ochotników.
Kwestia wynagrodzenia a status wolontariusza
Pytanie, czy strażacy z ochotniczych straży pożarnych otrzymują wynagrodzenie, jest kluczowe dla zrozumienia ich statusu. Strażacy zawodowi mają pensje, ponieważ są służbami zawodowymi i dostają wynagrodzenie za swoją pracę z budżetu państwa. Strażacy ochotnicy podlegają innym przepisom niż zawodowi.
Ekwiwalent pieniężny dla strażaków OSP
W Polsce, podobnie jak w większości krajów na świecie, strażacy-ochotnicy nie otrzymują tradycyjnego wynagrodzenia, lecz ekwiwalent za udział w działaniach ratowniczych czy pożarniczych, a także za uczestnictwo w szkoleniach. Dh Łukasz Wiśniewski, naczelnik OSP w Solcu Kujawskim, wyjaśnia: „Strażakowi ochotnikowi należy się wynagrodzenie, chociaż nie jest to standardowa pensja, ponieważ nie wykonuje on pracy w zwyczajnym trybie i w oparciu o spisaną umowę o pracę, umowę zlecenie lub o dzieło.”
Wysokość ekwiwalentu pieniężnego jest ustalana przez radę danej gminy czy miasta, na terenie którego działa OSP, w formie uchwały. Radni określają wysokość tej kwoty nie rzadziej niż raz na dwa lata. Zgodnie z prawem, stawka nie może być wyższa niż 1/175 przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego brutto, ogłoszonego przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego. W praktyce wysokość ekwiwalentu zależy od uchwały rady gminy.
Obowiązują swoiste widełki, dotyczące wysokości kwoty: „Nie może ona przekroczyć 41,11 złotych na rękę, ale jednocześnie nie może być niższa niż 27,70 złotych” - wskazuje Wiśniewski. Jest to stawka za godzinę udziału w akcji ratunkowej, a płaci się także za każdą rozpoczętą godzinę. Na przykład, jeśli strażak ochotnik gasiłby pożar dokładnie trzy godziny i 10 minut, otrzymałby ekwiwalent za cztery godziny.
Znaczenie ma również sposób dotarcia strażaka na miejsce zdarzenia. Ekwiwalent pieniężny obowiązuje jedynie w przypadku strażaków, którzy na akcję przyjechali wozem strażackim, a więc najpierw dotarli z domu we własnym zakresie do remizy, a potem tym wozem pojechali na miejsce interwencji. Jeśli strażak dotarłby do remizy jako siódmy, a w wozie jest sześć miejsc, to nie pojedzie uczestniczyć w akcji. Gdyby z kolei swoim prywatnym samochodem pojechał gasić pożar, nie będzie należał mu się wspomniany ekwiwalent.
Rezygnacja z ekwiwalentu i inne świadczenia
W praktyce często zdarza się tak, że strażacy OSP z własnej woli rezygnują z przyjęcia ekwiwalentu. Wtedy te pieniądze są przeznaczone na potrzeby jednostki OSP, np. na remont remizy, działalność statutową, taką jak młodzieżowa drużyna pożarnicza, albo orkiestrę dętą.
Strażak OSP, który osiągnął wiek emerytalny (65 lat dla mężczyzn i 60 dla kobiet) i co najmniej przez 25 lat (dla mężczyzn) lub 20 lat (dla kobiet) brał udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych, otrzymuje dodatek, zwany świadczeniem ratowniczym, wynoszącym obecnie 258 zł miesięcznie.
Jeżeli strażak ochotnik uczestniczy w akcji i zostaje poszkodowany, należy mu się odszkodowanie. Zgodnie z Ustawą z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych, przysługuje mu jednorazowe odszkodowanie w razie doznania stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu albo renta z tytułu całkowitej lub częściowej niezdolności do pracy lub odszkodowanie z tytułu szkody w mieniu.
Ewolucja prawna i uprawnienia pracownicze
Sytuacja prawna strażaków ochotników w kontekście ich aktywności zawodowej i praw pracowniczych była przedmiotem zmian i dyskusji.
Zmiana ustawy o zasiłkach dla bezrobotnych a członkostwo w OSP
Jeszcze do niedawna zasiadanie w zarządzie stowarzyszenia OSP mogło wykluczać podjęcie pracy w pełnym wymiarze godzin lub wpływać na prawo do zasiłku dla bezrobotnych. Stefan Frajda opowiedział o swoim kłopocie: „Kiedy ponad rok temu stracił pracę w tartaku, zarejestrował się jako bezrobotny i dostał zasiłek. Wówczas urzędnicy odkryli, że pan Stefan jest członkiem zarządu stowarzyszenia OSP. Urzędnicy straszyli mnie później zwrotem tego zasiłku, że niesłusznie mi przyznali ten wcześniejszy, no mówię: jak niesłusznie?”. Takie przepisy krzywdziły ludzi.
Na szczęście, w czerwcu 2022 roku zmieniono ustawę regulującą zasiłki dla bezrobotnych. Dzięki temu, członkowie zarządów stowarzyszeń działających społecznie już mogą dostawać zasiłki, co eliminuje dawne problemy.
Obowiązki pracodawców wobec strażaków OSP
Kolejny problem dotyczy sposobu usprawiedliwiania nieobecności w pracy oraz udzielania pracownikom zwolnień od pracy. Zastępca Rzecznika Praw Obywatelskich Stanisław Trociuk wystąpił w tej sprawie do Minister Rodziny i Polityki Społecznej Marleny Maląg.
Przed 1 stycznia 2022 r. obowiązek pracodawcy w zakresie zwolnienia członka OSP od pracy wynikał z rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej. Stanowiło ono, że pracodawca jest obowiązany zwolnić od pracy pracownika będącego członkiem ochotniczej straży pożarnej - na czas niezbędny do uczestniczenia w działaniach ratowniczych i do wypoczynku koniecznego po ich zakończeniu, a także - w wymiarze nieprzekraczającym łącznie 6 dni w ciągu roku kalendarzowego - na szkolenie pożarnicze.
Obowiązująca od 1 stycznia 2022 r. nowa ustawa o OSP reguluje kwestię obowiązku pracodawcy w zakresie zwolnienia strażaka ratownika OSP od pracy. Zgodnie z art. 12 tej ustawy, pracodawca zwalnia od świadczenia pracy strażaka ratownika OSP biorącego udział w działaniach ratowniczych i akcjach ratowniczych, szkoleniach lub ćwiczeniach organizowanych przez gminę, Państwową Straż Pożarną lub inne uprawnione podmioty na czas ich trwania, a także na czas niezbędny do odpoczynku. Regulacja ta odnosi się wyłącznie do strażaków-ratowników OSP, co powoduje wątpliwości dotyczące zakresu uprawnień pozostałych członków OSP.
Minister Marlena Maląg wyjaśnia, że regulacja zawarta w art. 12 ustawy o OSP jest istotnie odmienna od poprzednich przepisów, a w obecnym stanie prawnym do ustalania uprawnień do zwolnień od pracy przysługujących członkom OSP należy stosować tylko art. 12 ustawy o OSP.
OSP jako organizacja pozarządowa i wolontariat
W świetle ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, wolontariusze mogą wykonywać świadczenia na rzecz Ochotniczych Straży Pożarnych, ponieważ OSP można zaliczyć do organizacji pozarządowych. OSP są podmiotami o charakterze prywatnoprawnym, które działają w interesie publicznym (zadania z zakresu ochrony przeciwpożarowej), ale mogą też działać w interesie prywatnym.
Formy działania wolontariuszy w OSP
Świadczenia wolontariuszy są wykonywane w zakresie, w sposób i w czasie określonych w porozumieniu z OSP. OSP jest obowiązana potwierdzić na piśmie treść porozumienia, a także wydać pisemne zaświadczenie o wykonaniu świadczeń przez wolontariusza. Jeżeli świadczenie wolontariusza wykonywane jest przez okres dłuższy niż 30 dni, porozumienie powinno być sporządzone na piśmie.
Korzyści i wsparcie dla wolontariuszy OSP
OSP może pokrywać niezbędne koszty ponoszone przez wolontariusza, związane z wykonywaniem świadczeń, na zasadach dotyczących pracowników. Może również pokrywać koszty szkoleń wolontariuszy. Wolontariuszowi mogą przysługiwać świadczenia zdrowotne oraz zaopatrzenie z tytułu wypadku przy wykonywaniu świadczeń, a także ubezpieczenie od następstw nieszczęśliwych wypadków, zwłaszcza przy delegowaniu za granicę.
"Ze strażackich kronik" (1974) /CAŁY FILM/
Społeczne uznanie i rola OSP
Działalność Ochotniczych Straży Pożarnych zasługuje na szczególne wyrazy uznania i docenienia. Strażacy nie tylko walczą z pożarami czy skutkami klęsk żywiołowych, lecz także wspierają mieszkańców swoich gmin i miejscowości w codziennych działaniach, szczególnie w dobie kryzysów.
Działalność w OSP bywa doceniana również w kontekście rekrutacji do szkół. Przykładowo, udział w działaniach jednostki OSP może być zakwalifikowany jako osiągnięcie w aktywności na rzecz innych ludzi (wolontariat, pożytek publiczny) i przekładać się na dodatkowe punkty rekrutacyjne. OSP, ani żaden inny wolontariat nie przyznaje punktów bezpośrednio, a jedynie wystawia dokument pozwalający szkole nadać te punkty.
Różnice między strażakami ochotnikami a zawodowymi
Strażacy zawodowi, na przykład w Państwowej Straży Pożarnej (PSP), otrzymują uposażenie zasadnicze, które wzrasta z tytułu wysługi lat oraz dodatki, w tym motywacyjny. Średnia zarobków strażaków zawodowych w Polsce to około 4 tys. zł. Ta kwota jest znacznie wyższa niż ekwiwalent, jaki otrzymują strażacy ochotnicy, co podkreśla różnicę w ich statusie finansowym, mimo podobieństwa w zakresie odwagi i zaangażowania w akcje ratownicze.
Wolontariat w innych służbach ratowniczych
Wolontariat ratowniczy jest szeroko rozwinięty w Polsce. Polski Czerwony Krzyż (PCK) i Wodne Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe (WOPR) są przykładami organizacji, które również opierają się na wolontariuszach.
Ratownik PCK musi spełniać wymagania regulaminowe, przechodząc odpowiednie kursy i szkolenia, często darmowe. Dla wielu wolontariat to przede wszystkim pasja, satysfakcja i możliwość sprawdzania się. W WOPR większość z ponad 75 tysięcy członków to wolontariusze. Aby zostać wolontariuszem WOPR, trzeba umieć pływać i odbyć podstawowy kurs specjalistyczny.
Tak jak w OSP, praca w charakterze wolontariusza w PCK czy WOPR to rozwój samego siebie, możliwość spotkania z ciekawymi ludźmi i pomagania innym. Strażakiem ochotnikiem może zostać każdy, a dzieci już w wieku 6-7 lub 10-11 lat wstępują do młodzieżowych klubów pożarniczych, co pokazuje głębokie zakorzenienie idei służby w społeczeństwie.
tags: #czy #strazak #ochotnik #to #wolontariusze