Praca strażaka, zarówno zawodowego, jak i ochotnika, wiąże się z licznymi zagrożeniami, występującymi nie tylko podczas akcji ratowniczych, ale także podczas ćwiczeń. W związku z tym wymagania bezpieczeństwa strażaków zostały ujęte w rozporządzeniu Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 16 września 2008 r. w sprawie szczegółowych warunków bezpieczeństwa i higieny służby strażaków Państwowej Straży Pożarnej. Rozporządzenie to określa również wymagania dotyczące wyposażenia strażaków w środki ochrony indywidualnej oraz zabezpieczenia medycznego podczas akcji ratowniczych, ćwiczeń i szkolenia.
Obowiązki podobne jak na pracodawcy lub kierowniku w zakładzie pracy ciążą również na osobach kierujących akcjami ratowniczymi, albo prowadzących ćwiczenia lub szkolenie. Osoba ta ma obowiązek wyznaczać stanowiska pracy, organizować akcje ratownicze, ćwiczenia lub szkolenia zgodnie z wymaganiami bezpieczeństwa i higieny służby. Powinna zapewnić strażakom środki ochrony indywidualnej oraz wymagać ich stosowania, uwzględniać zgłaszane przez strażaków przypadki niedyspozycji psychofizycznej, a ponadto egzekwować przestrzeganie przez strażaków przepisów i zasad bezpieczeństwa i higieny służby (BHS).
Wymagania dotyczące sprzętu i środków ochrony indywidualnej
W miejscach zagrożonych bezpośrednim kontaktem z materiałami oraz czynnikami niebezpiecznymi i szkodliwymi dla zdrowia, przed podjęciem oraz w trakcie czynności ratowniczych, rozporządzenie nakazuje stosowanie sprzętu i urządzeń specjalistycznych sygnalizujących zaistniałe zagrożenia. W przypadku wystąpienia zagrożeń innych niż dotychczas, w tym np. czynników biologicznych albo czynników o działaniu rakotwórczym lub mutagennym, strażak ma obowiązek stosować środki ochrony indywidualnej właściwe dla zagrożeń najbardziej zbliżonych do nowych zagrożeń. Ponadto powinien przestrzegać procedur postępowania, odpowiednio do okoliczności, opartych na procedurach stosowanych w przypadku zagrożeń chemicznych.
Szkolenie oraz ćwiczenia w zakresie BHS mają na celu zapobieganie ryzyku zawodowemu poprzez informowanie strażaków o występujących zagrożeniach oraz trenowanie procedur sprawnego działania podczas akcji ratowniczych.
Specyficzne wymogi dotyczące wyposażenia i bezpieczeństwa
Ześlizgi w strażnicach
W strażnicach posiadających ześlizgi (urządzenia pozwalające podczas alarmu na opuszczanie się strażaków po słupie ześlizgu, poprzez otwór w stropie, w celu jak najszybszego wyjazdu do akcji ratowniczej), drzwi do ześlizgu powinny być dwuskrzydłowe, o szerokości skrzydła minimum 0,5 m, i otwierać się do środka. Skrzydła tych drzwi powinny być oznaczone na obrzeżach pasem o szerokości 7 cm w kolorze czarnym, a pozostałe powierzchnie skrzydeł - kolorem żółtym. Na wysokości 1,7 m od podłogi na całej szerokości drzwi należy umieścić dobrze widoczny napis w kolorze czarnym "UWAGA ZEŚLIZG - KORZYSTAĆ TYLKO W CZASIE ALARMU". Słup ześlizgu powinien mieć średnicę 15-30 cm oraz gładką powierzchnię. Średnica otworu w stropie ześlizgu powinna wynosić co najmniej 1,15 m. Podłoże pod ześlizgiem powinna stanowić poduszka amortyzacyjna. Opuszczanie się po słupie ześlizgu jest dopuszczalne wyłącznie w czasie alarmów i szkolenia, bezwzględnie w odzieży osłaniającej tułów i kończyny oraz wyłącznie w sytuacji, gdy na słupie ześlizgu lub na poduszce amortyzacyjnej nie znajduje się inny strażak.
Garaże i wyjazdy
Pojazdy znajdujące się w garażu należy ustawiać wyłącznie na wyznaczonych dla nich stanowiskach i podłączać do instalacji wyciągu spalin. Granice stanowisk w garażu powinny być oznaczone na podłodze pasem koloru białego o szerokości 10 cm. Bramy garażowe w obiektach przeznaczonych dla jednostek ratowniczo-gaśniczych PSP należy wyposażyć w przeszklenie o powierzchni nie mniejszej niż 25% szkłem lub innym tworzywem niepowodującym urazów po jego stłuczeniu oraz w urządzenia blokujące bramy po ich otwarciu. Wyjazd z jednostek ratowniczo-gaśniczych PSP na drogę publiczną powinien być oznakowany znakami ostrzegawczymi oraz zapewniać dobrą widoczność. Na najbliższych drogach publicznych prowadzących do obiektów przeznaczonych dla jednostek ratowniczo-gaśniczych PSP powinny być zainstalowane uliczne sygnalizacje ostrzegawcze, uruchamiane w chwili ogłoszenia alarmu i wstrzymujące w tym czasie ruch pojazdów na tych drogach.
Pomieszczenia socjalne i higieniczne
Strażakom pełniącym służbę w obiektach przeznaczonych dla jednostek ratowniczo-gaśniczych należy zapewnić pomieszczenia higieniczno-sanitarne oraz do przygotowania, przechowywania i spożywania posiłków oraz do czyszczenia i suszenia odzieży. Wymagania dotyczące pomieszczeń i urządzeń higieniczno-sanitarnych dla strażaków określa rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy.
Sprzęt specjalistyczny i kwalifikacje
Maszyny, urządzenia, sprzęt specjalistyczny, instalacje i narzędzia, w które wyposażona jest jednostka, można wprowadzić do użytkowania po odbiorze przeprowadzonym przez organ dozoru technicznego lub przez inny właściwy organ, w przypadku gdy sprzęt podlega takiemu odbiorowi oraz po sprawdzeniu kompletności dokumentacji technicznej. Sprzęt ten powinien być obsługiwany przez strażaków posiadających kwalifikacje wymagane do obsługi tego sprzętu. Jeżeli na wyposażeniu jednostki znajduje się ćwiczebna komora dymowa, to powinna być wyposażona w instalację sygnalizacyjną, oświetleniową, alarmową i wentylacyjną.
Pierwsza pomoc i szczepienia
Każdy strażak powinien być przeszkolony w zakresie udzielania kwalifikowanej pierwszej pomocy i posiadać ważne zaświadczenie o ukończeniu takiego szkolenia. Akcje ratownicze, ćwiczenia lub szkolenie, stwarzające w ocenie kierującego akcją ratowniczą lub organizatora ćwiczeń ryzyko wystąpienia obrażeń wymagających podjęcia medycznych czynności ratunkowych, powinien zabezpieczać zespół ratownictwa medycznego. W przypadku możliwości wystąpienia w środowisku, w którym działa jednostka PSP, szkodliwego czynnika biologicznego, strażacy podlegają szczepieniom ochronnym zgodnie z ustawą z dnia 6 września 2001 r. o chorobach zakaźnych i zakażeniach oraz przepisami wydanymi na podstawie tej ustawy. Strażak oddelegowany do akcji ratowniczych i pomocy humanitarnej poza granicami państwa podlega szczepieniom ochronnym, z uwzględnieniem zagrożeń występujących w przewidywanym rejonie działań.
Szkolenie i badania lekarskie
Strażak może uczestniczyć w ćwiczeniach lub szkoleniu po uprzednim ukończeniu szkolenia z zakresu bezpieczeństwa i higieny służby i okazaniu aktualnego orzeczenia lekarskiego o zdolności do pełnienia służby.
Bezpieczeństwo podczas manewrowania drabiną i pojazdami
Manewrowanie drabiną i podnośnikiem
Manewrowanie drabiną lub podnośnikiem wyposażonym w drabinę jest dozwolone wyłącznie w przypadku, gdy nie znajduje się na niej strażak. Zastrzeżenie to nie dotyczy sytuacji, gdy drabina jest wyposażona w kosz roboczy i strażak znajduje się w tym koszu, albo na podeście roboczym podnośnika.
Ruszanie pojazdem pożarniczym
Rozpoczęcie jazdy pojazdem pożarniczym może nastąpić wyłącznie na rozkaz dowódcy, po upewnieniu się przez niego o zajęciu miejsc przez załogę oraz zamknięciu skrytek i drzwi pojazdu. Na miejscu akcji pojazd należy ustawić w sposób zapewniający bezpieczeństwo załogi i pojazdu, z zachowaniem możliwości manewrowania, w tym odjazdu lub ewakuacji.
Bezpieczeństwo w pobliżu statków powietrznych i substancji chemicznych
Akcje przy statkach powietrznych
Do czasu wyłączenia silników i zatrzymania śmigieł statku powietrznego (śmigłowca lub samolotu) nie wolno prowadzić czynności ratowniczych w bezpośrednim jego sąsiedztwie. W przypadku prowadzenia akcji ratowniczej podczas wypadków i katastrof lotniczych należy dojeżdżać się do statku powietrznego od strony nawietrznej (z wiatrem) i ustawić pojazdy tak, aby w razie konieczności łatwo mogły zmienić pozycję. Podczas gaszenia pożaru kół samolotu strażak powinien zbliżać się równolegle do osi kadłuba, z zachowaniem szczególnych środków ostrożności. Podczas akcji nie wolno przechodzić pod kadłubem statku powietrznego. Akcje ratownicze na terenie portów lotniczych prowadzi się zgodnie z przepisami określającymi przygotowanie lotnisk do sytuacji zagrożenia.
Akcje z substancjami chemicznymi
Podczas akcji ratowniczych, w których występuje zagrożenie ze strony substancji chemicznych, również należy dojeżdżać do miejsca zdarzenia od strony nawietrznej, zachowując przy tym szczególną ostrożność, zwłaszcza w trakcie przeprowadzania rozpoznania. Podczas rozpoznania należy stosować sprzęt ochrony dróg oddechowych, a w przypadku zidentyfikowania substancji chemicznej stosować środki ochrony indywidualnej właściwe dla tego zagrożenia. Bezpośrednie specjalistyczne czynności ratownicze powinny prowadzić osoby odpowiednio przeszkolone. Osoby, które zostały narażone na bezpośredni kontakt z substancjami chemicznymi, po zdjęciu skażonej odzieży, należy poddać dekontaminacji (usunięciu skażeń) oraz zapewnić im pomoc medyczną. Na miejscu akcji ratowniczych powinno się przeprowadzać dekontaminację wstępną, a po zakończeniu akcji - dekontaminację właściwą.
Film instruktażowy: Jak korzystać z modułu dekompozycji w Smart Pharma Optimizer
Bezpieczeństwo w strefie zagrożenia i podczas katastrof
Zabezpieczenie strażaków w strefie zagrożenia
Strażaków pracujących w strefie zagrożenia powinno zabezpieczać co najmniej dwóch innych strażaków przygotowanych do natychmiastowego wejścia w strefę. W czasie akcji ratowniczych z użyciem ubrań gazoszczelnych należy zapewnić w szczególności wymianę strażaków biorących udział w akcji, rezerwę środków ochrony indywidualnej i suchej odzieży oraz środki łączności i sygnalizacji. Wprowadzając strażaków do strefy zagrożenia, kierujący akcją ratowniczą powinien kontrolować czas ich przebywania w tej strefie, a ze strażakami wprowadzonymi do strefy zagrożenia kierujący akcją ma obowiązek utrzymywać łączność.
Akcje podczas katastrof budowlanych i awarii technicznych
Podczas prowadzenia akcji ratowniczej podczas katastrofy budowlanej lub awarii technicznej strażacy powinni współpracować z odpowiednimi służbami technicznymi. Podczas dozorowania pogorzeliska, przeprowadzania dochodzeń popożarowych lub czynności kontrolnych, nie wolno wchodzić do obiektów grożących zawaleniem.
Praca na wysokości i specyficzne warunki akcji
Czynności ratownicze na wysokości
Podczas wykonywania czynności ratowniczych na wysokości, w celu zabezpieczenia strażaka przed upadkiem, stosuje się szelki bezpieczeństwa z pasem biodrowym. Strażak prowadzący czynności ratownicze z kosza drabiny lub podestu roboczego podnośnika powinien być również wyposażony w szelki bezpieczeństwa z pasem biodrowym oraz sprzęt umożliwiający ewakuację, o długości liny nie krótszej niż maksymalny wysięg tych urządzeń. Niedopuszczalne jest opuszczanie się ślizgiem po bocznicach drabin. Podczas używania drabiny przenośnej należy wchodzić na drabinę i schodzić przodem do drabiny. Drabina przystawna powinna wystawać ponad powierzchnię, na którą prowadzi, co najmniej o trzy szczeble.
Gaszenie pożaru i akcje na terenach podmokłych
Podczas gaszenia pożaru kierujący akcją ratowniczą powinien utrzymywać łączność i kontrolować czas przebywania strażaka w strefie zagrożenia w celu zapewnienia bezpiecznego odwrotu lub ewakuacji. Podczas akcji na terenach podmokłych i torfowiskach należy zapewnić asekurowanie strażaka za pomocą linki ratowniczej. Strażak operujący prądem gaśniczym powinien kierować go w sposób niepowodujący zniszczenia konstrukcji obiektu lub jego zawalenia oraz nie powinien używać zwartego prądu wody przy pożarach pyłów i materiałów pylących oraz w przypadku możliwości wytworzenia mieszanin wybuchowych przez te substancje. Ponadto nie wolno kierować prądu gaśniczego na ludzi - do gaszenia odzieży na człowieku należy używać rozproszonego prądu wody.
Akcje podczas powodzi, burz i silnych wiatrów
Podczas akcji ratowniczych związanych z powodzią należy zapewnić w szczególności oświetlenie terenu, indywidualne środki łączności, sygnalizacji i oświetlenia, rezerwę suchej odzieży oraz okresową wymianę strażaków biorących udział w akcji. Podczas ratowania ludzi znajdujących się na zamarzniętych akwenach i ciekach wodnych strażacy przed rozpoczęciem akcji powinni nałożyć kamizelki ratunkowe oraz być zabezpieczeni linkami ratowniczymi. Podczas akcji ratowniczych w czasie burz i silnych wiatrów należy zapewnić stałe monitorowanie strefy zagrożenia, unikać gromadzenia sprzętu i zajmowania stanowisk w pobliżu drzew i obiektów, szczególnie w pobliżu słupów i kominów oraz zwracać uwagę na zerwane kable, przewody oraz urządzenia zagrażające porażeniem prądem elektrycznym.
Kwestia stosowania aparatów ochrony dróg oddechowych (AODO)
Prowadzenie akcji ratowniczych przy jak najmniejszym narażeniu jej uczestników stanowi najtrudniejszą dziedzinę bezpieczeństwa i higieny pracy w pożarnictwie. Od momentu ogłoszenia alarmu do wyjazdu samochodu pożarniczego ze strażnicy (remizy), mogą się zdarzyć niebezpieczne wypadki spowodowane często zaniedbaniem lub lekceważeniem przepisów. Teren wokół strażnicy, a szczególnie przy bramach wyjazdowych, wejściach powinien być utwardzony, równy i niezatarasowany. Nie należy w żadnym wypadku ustawiać się przed lub za samochodem pożarniczym lub innym środkiem transportowym.
Odzież ochronna oraz uzbrojenie osobiste (środki ochrony indywidualnej) powinny znajdować się w ustalonych miejscach. W przypadku braku ubrań żaroodpornych należy stosować asekuracyjne prądy wodne (mgłowe, kropliste). Niezbędny jest ustalony system łączności zapewniający komunikację pomiędzy uczestnikami rozpoznania, jak również z asekuracją zewnętrzną.
Obowiązek stosowania AODO
Tlen to coś, czego nie dostrzegamy gołym okiem, lecz dzięki niemu żyjemy i możemy swobodnie oddychać. W naszej ziemskiej atmosferze znajduje się 21% tego pierwiastka chemicznego, a jego obniżenie może stanowić poważne zagrożenie dla naszego zdrowia. Zawód strażaka wiąże się z sytuacjami, gdzie dostęp do tlenu może zostać mocno ograniczony, zwłaszcza podczas pracy w zadymionych pomieszczeniach lub z toksycznymi gazami. Aparat ochrony dróg oddechowych (AODO) jest bardzo ważnym elementem wyposażenia, zabezpieczającym układ oddechowy przed przedostaniem się szkodliwych substancji i dostarczającym cenny tlen.
Badania ośrodków naukowych wykazały, że w środowisku pożarowym limity dopuszczalne substancji toksycznych (NDS i NDSCh) są przekroczone wielokrotnie. Substancje niebezpieczne stwierdzone w atmosferze pożaru to między innymi: benzen, tlenek węgla, formaldehyd, chrom, węglowodory aromatyczne, siarkowodór, cyjanowodór, amoniak, akroleina, arsen, rtęć, chlorowodór, tlenki azotu i fenol. Wiele z tych substancji powoduje duszenie i podrażnienie błon śluzowych.
Narażenie na substancje chemiczne może powodować szkodliwe efekty w zdrowiu ratowników dopiero po upływie lat. Najdrobniejsze cząsteczki dymu i azbestu obecne podczas dogaszania pożarów osadzają się w układzie oddechowym, prowadząc do problemów oddechowych i uszkodzeń narządów wewnętrznych. Cząsteczki skumulowane w organizmie są bardzo trudne w wydaleniu.
Badania wykazały, że poziom tlenku węgla (CO) w atmosferze pożarowej nie jest ściśle powiązany ze stopniem rozwoju pożaru ani z wartościami innych substancji szkodliwych. Czujniki tlenku węgla nie są w stanie zmierzyć zawartości innych gazów popożarowych.
Zaleca się stosowanie aparatów ochrony dróg oddechowych od stężenia 150 ppm tlenku węgla, pamiętając, że alarm I stopnia jest zazwyczaj ustawiony na około 20 ppm. Przy niższych stężeniach można rozważyć maski z filtropochłaniaczami na tlenek węgla, jednak obecność szeregu innych substancji w środowisku pożarowym skłania do użycia izolującego aparatu powietrznego.
Wnioski dotyczące używania AODO
Wniosek jest prosty: na etapie dogaszania i przegrzebywania pogorzeliska powinniśmy używać aparatów ochrony dróg oddechowych (AODO). Badania wskazują, że około 50% strażaków nie używa podczas dogaszania aparatów ochrony dróg oddechowych, a dowódcy akcji również rzadko z nich korzystają. Należy dążyć do sytuacji, w której 100% ratowników używa AODO.
Biorąc pod uwagę ilość występujących substancji toksycznych i kancerogennych w środowisku pożaru, których nie można jednoznacznie zmierzyć, determinować to powinno strażaka do użytkowania aparatu ochrony dróg oddechowych. Aparat powietrzny butlowy całkowicie izoluje drogi oddechowe od środowiska gazów pożarowych. Noszenie aparatu ochronnego jest możliwe do wprowadzenia od razu.
Substancje niebezpieczne lub szkodliwe wchłaniane do organizmu człowieka drogą oddechową stanowią grupę czynników wysokiego ryzyka, stając się przyczyną przewlekłych chorób zawodowych, często o charakterze nowotworowym oraz nagłych wypadków przy pracy. Dodatkowe niebezpieczeństwo stanowi występowanie w atmosferze środowiska pracy mieszanin różnych związków chemicznych, które reagując między sobą mogą stwarzać zmienne warunki środowiskowe, prowadząc nawet do wystąpienia niedoboru tlenu.
Klasyfikacja i dobór sprzętu ochrony dróg oddechowych
Instrukcja krajów Wspólnoty Europejskiej zawiera zalecenia dotyczące doboru i użytkowania sprzętu ochrony układu oddechowego. Pracodawca powinien stworzyć możliwie najbezpieczniejsze warunki pracy, stosując działania w zakresie: eliminacji czynników stanowiących ryzyko, izolacji stref niebezpiecznych, stosowania ochron zbiorowych oraz wyposażania pracowników w indywidualne środki ochrony układu oddechowego. Wszystkie te działania powinny doprowadzić do zapewnienia warunków środowiska pracy w taki sposób, aby powietrze wdychane przez człowieka było zdatne do oddychania, a temperatura powietrza oddechowego odpowiadała maksymalnej dopuszczalnej ze względów fizjologicznych.
W 2005 r. została ustanowiona norma PN-EN 133 Sprzęt ochrony układu oddechowego. Podział, która stanowi podstawę klasyfikacji tej grupy sprzętu. Stosowanie sprzętu ochrony układu oddechowego stanowi bezpośrednią wypadkową właściwości atmosfery środowiska pracy, a podział środowiska ze względu na występujące zagrożenia stanowi punkt wyjściowy do systematycznego podziału sprzętu ochrony układu oddechowego według normy PN-EN 133. Wyróżniamy między innymi zagrożenia takie jak:
- Niedobór tlenu (zawartość poniżej 19%).
- Nadmiar tlenu (zawartość powyżej 23%).
- Obecność substancji toksycznych w powietrzu.
- Pożar i wysoka temperatura.
- Niska temperatura.
- Obecność gazów palnych i wybuchowych.
Te grupy czynników determinują sposób ochrony układu oddechowego, który może być realizowany przez doprowadzenie powietrza lub tlenu ze źródła wolnego od zanieczyszczeń (sprzęt izolujący) lub przez oczyszczanie powietrza z zanieczyszczeń (sprzęt oczyszczający).
Wskazówki do prawidłowego użytkowania sprzętu ochrony dróg oddechowych
Sprzęt ochrony układu oddechowego przeznaczony jest do pracy ciągłej, wykonywanej w możliwie najkrótszym czasie, ze względu na uciążliwości związane z ograniczeniami w odbiorze bodźców, trudnościami w porozumiewaniu się, ograniczeniami pola widzenia oraz warunkami klimatycznymi.
Rodzaj stosowanego sprzętu ochrony układu oddechowego ma podwójne znaczenie podczas ustalania długości jego czasu użytkowania. Stosowanie niektórych rodzajów sprzętu ochron układu oddechowego nakłada limity czasowe wynikające z budowy i zasad funkcjonowania (np. sprzęt pochłaniający lub autonomiczny sprzęt izolujący z uwagi na zapas powietrza). Drugim kryterium jest rodzaj czynności zawodowych określanych rodzajem pracy.
- Sprzęt do wykonywania lekkiej pracy - należy stosować do 5-godzin ciągłej pracy.
- Sprzęt do wykonywania średniej pracy - należy stosować do 3-godzin ciągłej pracy.
- Sprzęt do wykonywania ciężkiej pracy - należy stosować do 2-godzin ciągłej pracy.
Przed skompletowaniem sprzętu oczyszczającego należy zapoznać się z instrukcją użytkowania, aby upewnić się, czy nie przekroczona jest data ważności określona przez producenta. Należy również upewnić się, czy opakowania jednostkowe sprzętu jednorazowego użytku są nienaruszone oraz czy elementy wielokrotnego użytku były właściwie przechowywane.
Użytkownicy sprzętu ochrony układu oddechowego powinni być przeszkoleni przez specjalistycznie przygotowany personel w zakresie użytkowania i wyjątkowych sytuacji, które mogą nastąpić podczas pracy w sprzęcie. Ponadto, zgodnie z zaleceniami, użytkownicy powinni podlegać obowiązkowym, specjalistycznym badaniom lekarskim, przynajmniej raz na dwa lata, a dla pracowników powyżej 45 lat - co roku.
Wdrożenie systemu kontroli powinno obejmować przygotowanie przez pracodawcę dla każdego użytkownika sprzętu ochronnego „kart kontrolnych”, pozwalających na szybkie sprawdzenie sposobu jego użytkowania. Karty te powinny być także przygotowane dla stref, gdzie występują szczególne zagrożenia.