Stałe Urządzenia Gaśnicze (SUG) i Systemy Ochrony Przeciwpożarowej

Przepisy bezpieczeństwa pożarowego to bardzo rozbudowana i skomplikowana gałąź regulacji prawnych obowiązujących w Polsce. Dane przepisy możemy znaleźć w różnych ustawach i rozporządzeniach. Niniejsza artykuł przybliża zagadnienia związane z ochroną przeciwpożarową (ppoż.), w szczególności skupiając się na stałych urządzeniach gaśniczych (SUG), a także systemach sygnalizacji pożaru (SSP) i dźwiękowych systemach ostrzegawczych (DSO).

Czym są Stałe Urządzenia Gaśnicze (SUG)?

Stałe urządzenia gaśnicze to instalacje przeciwpożarowe, które są trwale związane z obiektem budowlanym i uruchamiają się automatycznie w razie wykrycia pożaru. Ich zadaniem jest szybkie stłumienie lub zgaszenie ognia, zanim zdąży się on rozprzestrzenić. SUG posiadają własny zapas środka gaśniczego, co pozwala na skuteczną interwencję we wczesnej fazie pożaru i minimalizację strat. Samoczynne urządzenia gaśnicze (SUG) idealnie sprawdzają się jako zabezpieczenie przeciwpożarowe budynków i obiektów, w których nie ma stałego nadzoru ochrony lub obsługi.

Rodzaje Stałych Urządzeń Gaśniczych

Urządzenia gaśnicze możemy podzielić na te zintegrowane na stałe z budynkiem (półstałe i stałe urządzenia gaśnicze - uruchamiane ręcznie lub samoczynne) i przenośny sprzęt ochrony przeciwpożarowej. Wśród stałych urządzeń gaśniczych wyróżniamy m.in.:

• Stałe urządzenia gaśnicze wodne (np. instalacje tryskaczowe, zraszaczowe, hydranty wewnętrzne). Są to najbardziej rozpowszechnione systemy gaśnicze, stosowane głównie w budynkach handlowych, użyteczności publicznej i przemysłowych.
• Stałe urządzenia gaśnicze gazowe. Stosowane głównie w miejscach, gdzie woda mogłaby wyrządzić szkody, np. w serwerowniach czy archiwach.
• Stałe urządzenia gaśnicze pianowe. Wykorzystywane przede wszystkim w miejscach, gdzie występują łatwopalne ciecze, np. w rafineriach i zakładach chemicznych.
• Stałe urządzenia gaśnicze proszkowe. Skuteczne w gaszeniu różnych typów pożarów, jednak mogą powodować znaczne zanieczyszczenia.
• Stałe urządzenia gaśnicze mgłowe. Nowoczesna alternatywa dla systemów gazowych i proszkowych, stosowana w małych pomieszczeniach.

Samoczynne urządzenie gaśnicze znakomicie gasi zarówno ciała stałe, jaki i ciecze palne i gazy. Jest skuteczne w gaszeniu pożarów tworzyw sztucznych, drewna, pyłu węglowego, olejów i farb, a także instalacji elektrycznych. Najlepszy efekt daje umieszczenie SUG od 1,5 do 3 m. od źródła ognia.

Środki gaśnicze i metody gaszenia

Zarówno stałe i półstałe urządzenia gaśnicze, jak i podręczny sprzęt gaśniczy mogą być wypełnione np. wodą, pianą gaśniczą, gazem FE-36, proszkiem fosforanowym, proszkiem węglanowym lub dwutlenkiem węgla. Nie istnieje jednak uniwersalna metoda gaszenia pożarów, ponieważ różne środki gaśnicze są odpowiednie do gaszenia różnego typu pożarów. To jedna z podstawowych kwestii, jaką należy wziąć pod uwagę przy doborze sprzętu ppoż.

• Gaszenie wodą: Materiały stałe są schładzane w zetknięciu z wodą, obniżana jest temperatura płomieni, dzięki czemu ulega redukcji cieplne promieniowanie zwrotne. Nie wszędzie sprawdzą się np. stałe samoczynne urządzenia gaśnicze wodne i inne systemy gaśnicze wodne, np. środki przeznaczone do gaszenia pożarów z grupy A mogą nie sprawdzić się do gaszenia pożarów z grupy BC.
• Gaszenie pianą: Zastosowanie pokrycia pianą z wodnego roztworu środka pianotwórczego podczas gaszenia pożaru rozlewiska cieczy palnej. Piana izoluje i ogranicza dostęp powietrza - utleniacza do powierzchni palącego się materiału, a także uniemożliwia przedostanie się palnych gazów i oparów do strefy spalania. Jeżeli temperatura zapłonu materiału palnego jest wyższa od temperatury piany, ciecz schładza się i ciśnienie pary spada, a jeśli palna ciecz jest rozpuszczalna w wodzie.

Pożary można gasić na wiele sposobów - poprzez obniżenie temperatury materiału palnego lub ognia, przerwanie dopływu tlenu, zastosowanie środków chemicznych wpływających na proces spalania lub przez fizyczne oddzielenie materiału palnego od ognia.

Czy hydrant to Stałe Urządzenie Gaśnicze (SUG)? Kontrowersje prawne

Temat przynależności hydrantów do SUG wodnych (SUG-W) jest kwestią prawnie zawiłą i budzącą dyskusje w środowisku ochrony przeciwpożarowej. Ten dylemat wynika z przepisów prawa krajowego, europejskiego oraz przestarzałych norm. Instalacje hydrantowe składają się z sieci rurociągów wzajemnie ze sobą połączonych, biegnących od pompowni przeciwpożarowej do hydrantów wewnętrznych lub zewnętrznych, a w przypadku, gdy sieć wodociągowa zapewnia właściwe parametry, od przyłącza wodociągowego do hydrantów zewnętrznych i/lub wewnętrznych.

Polskie przepisy a definicja SUG

Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów (Dz. U. 2010 nr 109 poz. 719), stałe urządzenia gaśnicze to „urządzenia związane na stałe z obiektem, zawierające zapas środka gaśniczego, uruchamiane samoczynnie we wczesnej fazie rozwoju pożaru”.

Termin „samoczynnie” ujęty w rozporządzeniu MSWiA oznacza dosłownie „bez dodatkowego udziału z zewnątrz”. Przykładem samoczynnego zadziałania jest np. mechanizm klap przeciwpożarowych, który otwiera je, gdy w strefie podstropowej wzrośnie temperatura powyżej określonej wartości lub tryskacz również z elementem topikowym (lub ampułką termoczułą). Słowo „samoczynnie” nie jest jednak synonimem słowa „automatycznie”.

To właśnie słowo „samoczynnie” wprowadziło tak duże zamieszanie w kwestii hydrantów wewnętrznych. Definicja ta pochodzi z normy PN-ISO 8421, która powstała 28 lat temu i została wprowadzona do zbioru Polskich Norm 20 lat temu. Norma ta obowiązuje do dzisiaj, pomimo że międzynarodowy komitet normalizacyjny (ISO) wycofał ją w 2017 r. Rozporządzenie nie tylko błędnie definiuje SUG, ale również przypisuje hydranty do Instalacji Wodociągowej Przeciwpożarowej. Skutkiem tego zamieszania prawnego jest wiele niejasności związanych z certyfikacją wyrobów budowlanych.

W Warunkach Technicznych (jednolite 2018), w rozdziale dotyczącym ppoż., zastosowano definicję "Samoczynne Stałe Urządzenia Gaśnicze", co niejako pozwoliło ustawodawcy wybrnąć z pułapki. Nie zdefiniowano hydrantów jako SUG ani nie zanegowano tej definicji, gdyż bez względu na to, czy hydranty są SUG-W czy też nie, nie są na pewno samoczynne w rozumieniu tej definicji. Idąc tropem słowa „samoczynnie”, SUG-G czy zraszacze również nie powinny należeć do Stałych Urządzeń Gaśniczych.

Prawo europejskie a status hydrantów

Zgodnie z M/109 Mandate to CEN and CENELEC „concerning the execution of standardization work for harmonized standards on fire alarm/detection, fixed fire-fighting, fire and smoke control and explosion suppression products - fixed installations, operated manually or automatically, to provide an extinguishing medium for firefighting”, czyli stałe instalacje, uruchamiane ręcznie lub automatycznie, podające środek gaśniczy do zwalczania pożaru.

Ze względu na strukturę prawa unijnego, rozporządzenie europejskie obowiązuje we wszystkich krajach członkowskich z dniem wprowadzenia i jest w hierarchii prawa ponad prawem krajowym. Dlatego podmiot, oprócz ustawy krajowej, może powołać się na Rozporządzenie CPR 305/2011 przed organami administracji państwowej.

Zgodnie z powyższym, zasadnicze charakterystyki wyrobów budowlanych oraz kryteria ich oceny, a co za tym idzie, definicje określonych grup wyrobów budowlanych określają normy zharmonizowane. W przypadku braku norm zharmonizowanych właściwym organem do ich opracowania jest Europejski Komitet Normalizacji (CEN), który powołał komitet techniczny CEN/TC 191 - Fixed firefighting systems (Stałe urządzenia gaśnicze).

Komitet ten opracował m.in.:

• Normę EN 12845:2015 Fixed firefighting systems - Automatic sprinkler systems - Design, installation and maintenance, której Polskim odpowiednikiem jest PN-EN 12845:2015 Stałe urządzenia gaśnicze -- Automatyczne urządzenia tryskaczowe -- Projektowanie, instalowanie i konserwacja.
• Normę EN 13565 Fixed firefighting systems - Foam systems - Part 2: Design, construction and maintenance, której Polskim odpowiednikiem jest PN-EN 13565-1+A1:2010 Stałe urządzenia gaśnicze -- Urządzenia pianowe -- Część 1: Wymagania i metody badań dla podzespołów.

W związku z powyższymi, CEN uznał hydranty za Stałe Urządzenia Gaśnicze, co również zostało podtrzymane przez Polski Komitet Normalizacyjny poprzez wprowadzenie normy europejskiej do zbioru Polskich Norm. Zgodnie z Rozporządzeniem CPR 305/2011 można certyfikować hydranty i znakować je znakiem CE zgodnie z EN 671-1:2012, co definitywnie oznacza, że są Stałe Urządzenia Gaśnicze Wodne.

Powyższe argumenty nie zawsze przekonują, ze względu na konflikt prawa europejskiego z prawem Polskim często wybierana jest opcja zgodna z krajową wykładnią prawa, co nie jest zgodne z hierarchią prawa. Bez wątpienia konieczna jest zmiana prawa, jak i wycofanie przestarzałej normy ze zbioru Polskich Norm, tak aby zapisy prawa były jednoznaczne i zrozumiałe dla wszystkich zainteresowanych stron.

Obowiązek stosowania Stałych Urządzeń Gaśniczych

Przepisy wskazują, w jakich obiektach konieczne jest stosowanie stałych samoczynnych urządzeń gaśniczych wodnych. Obowiązek stosowania stałych urządzeń gaśniczych, do których zalicza się samoczynne urządzenia gaśnicze (SUG), reguluje m.in. Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 7 czerwca 2010 r. W niektórych obiektach, np. w archiwach, muzeach i zabytkach budowlanych, w budynkach handlowych zakwalifikowanych do kategorii ZL I o określonej kubaturze, budynkach użyteczności publicznej wysokościowych, instalacja stałych urządzeń gaśniczych jest obowiązkowa.

System Sygnalizacji Pożaru (SSP)

System sygnalizacji pożaru (SSP) jest jednym z podstawowych systemów bezpieczeństwa w obiektach. Jego podstawowym zadaniem jest szybkie i bezbłędne wykrycie powstającego pożaru, zanim się on rozwinie i osiągnie rozmiary trudne do opanowania. Szybkie wykrycie źródła pożaru daje więcej czasu na przeprowadzenie ewakuacji budynku i na skuteczną ochronę zgromadzonych w nim dóbr.

System SSP nie może być integrowany z innymi systemami ani na płaszczyźnie sprzętowej, ani na płaszczyźnie mediów komunikacyjnych. Jedyną możliwą płaszczyzną integracji z innymi systemami bezpieczeństwa jest poziom oprogramowania.

Wymagania prawne dla SSP

Podstawą prawną regulującą, w jakich obiektach powinien znajdować się system sygnalizacji pożaru, jest Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 czerwca 2010 roku w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów.

Stosowanie systemu sygnalizacji pożarowej wymagane jest m.in. w:

• budynkach handlowych lub wystawowych: jednokondygnacyjnych o powierzchni strefy pożarowej powyżej 5000 m², wielokondygnacyjnych o powierzchni strefy pożarowej powyżej 2500 m²;
• teatrach o liczbie miejsc powyżej 300;
• kinach o liczbie miejsc powyżej 600;
• budynkach o liczbie miejsc służących celom gastronomicznym powyżej 300;
• salach widowiskowych i sportowych o liczbie miejsc powyżej 1500;
• szpitalach, z wyjątkiem psychiatrycznych, oraz w sanatoriach o liczbie łóżek powyżej 200 w budynku;
• szpitalach psychiatrycznych o liczbie łóżek powyżej 100 w budynku;
• domach pomocy społecznej i ośrodkach rehabilitacji dla osób niepełnosprawnych o liczbie łóżek powyżej 100 w budynku;
• zakładach pracy zatrudniających powyżej 100 osób niepełnosprawnych w budynku;
• budynkach użyteczności publicznej wysokich i wysokościowych;
• budynkach zamieszkania zbiorowego, w których przewidywany okres pobytu tych samych osób przekracza trzy doby, o liczbie miejsc noclegowych powyżej 200;
• budynkach zamieszkania zbiorowego niewymienionych w punkcie powyżej, o liczbie miejsc noclegowych powyżej 50;
• archiwach wyznaczonych przez Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych;
• muzeach oraz zabytkach budowlanych wyznaczonych przez Generalnego Konserwatora Zabytków w uzgodnieniu z Komendantem Głównym Państwowej Straży Pożarnej;
• ośrodkach elektronicznego przetwarzania danych o zasięgu krajowym i wojewódzkim oraz w urzędach obsługujących organy administracji rządowej;
• centralach telefonicznych o pojemności powyżej 10 000 numerów i centralach telefonicznych tranzytowych o pojemności od 5000 do 10 000 numerów o znaczeniu miejscowym lub regionalnym;
• garażach podziemnych, w których strefa pożarowa przekracza 1500 m² lub obejmujących więcej niż jedną kondygnację podziemną;
• stacjach metra i stacjach kolei podziemnych;
• dworcach i portach przeznaczonych do jednoczesnego przebywania powyżej 500 osób;
• bankach, w których strefa pożarowa zawierająca salę operacyjną ma powierzchnię przekraczającą 500 m².

Elementy Systemu Sygnalizacji Pożaru (SSP)

Typowy system SSP składa się z różnych elementów, takich jak:

• Centrala Sygnalizacji Pożarowej: główny moduł sterujący i monitorujący system.
• Urządzenie zdalnej obsługi sygnalizacji: umożliwia obsługę systemu z odległego miejsca.
• Sygnalizatory akustyczne: emitują dźwiękowe sygnały alarmowe.
• Ręczne ostrzegacze pożarowe: pozwalają na manualne uruchomienie alarmu.
• Czujki pożarowe (np. dymu, ciepła, płomienia): wykrywają oznaki pożaru. Mogą być punktowe lub liniowe, o różnych technologiach działania (np. jonizacyjne, optyczne).
• Zewnętrzne wskaźniki zadziałania: sygnalizują, która czujka aktywowała alarm.
• Izolatory zwarć: chronią system przed awariami.

Dźwiękowy System Ostrzegawczy (DSO)

Dźwiękowy system ostrzegawczy (DSO) to system podnoszący bezpieczeństwo w budynku, przeznaczony do rozgłaszania sygnałów ostrzegawczych i komunikatów głosowych. Komunikaty te są nadawane automatycznie po otrzymaniu sygnału z systemu sygnalizacji pożaru, a także na żądanie operatora. Podczas prowadzenia działań ratowniczo-gaśniczych, kierujący działaniem ratowniczym powinien uwzględnić działanie DSO już na etapie przyjęcia zgłoszenia. W przypadku konieczności pokierowania ewakuacją w sposób inny niż zaplanowano wcześniej w komunikacie alarmowym, wykorzystuje się mikrofony alarmowe DSO.

Wymagania prawne dla DSO

Podstawą prawną regulującą, w jakich obiektach powinien znajdować się dźwiękowy system ostrzegawczy, jest Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 czerwca 2010 roku w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów.

Stosowanie DSO wymagane jest m.in. w:

• budynkach handlowych lub wystawowych: jednokondygnacyjnych, zawierających strefę pożarową zakwalifikowaną do kategorii zagrożenia ludzi ZL I o powierzchni powyżej 8000 m²; wielokondygnacyjnych, zawierających strefę pożarową zakwalifikowaną do kategorii zagrożenia ludzi ZL I o powierzchni powyżej 5000 m²;
• salach widowiskowych i sportowych o liczbie miejsc powyżej 1500;
• kinach i teatrach o liczbie miejsc powyżej 600;
• szpitalach i sanatoriach o liczbie łóżek powyżej 200 w budynku, z wyłączeniem pomieszczeń intensywnej opieki medycznej, sal operacyjnych oraz sal z chorymi;
• budynkach użyteczności publicznej wysokich i wysokościowych;
• budynkach zamieszkania zbiorowego wysokich i wysokościowych lub o liczbie miejsc noclegowych powyżej 200;
• stacjach metra i stacjach kolei podziemnych;
• dworcach i portach przeznaczonych do jednoczesnego przebywania powyżej 500 osób.

Budowa i działanie DSO

Elementy wchodzące w skład DSO to:

• Centrala i moduły funkcjonalne: Centrala DSO (CDSO) steruje całym systemem. W jej skład wchodzą: wzmacniacze mocy, generator komunikatów, mikrofon alarmowy, panel obsługi oraz interfejs do centrali sygnalizacji pożaru. Centrala może ponadto zawierać korektor częstotliwości i kompensator szumów z otoczenia.
• Moduł zasilania: CDSO jest zasilana z zasilacza, który może znajdować się wewnątrz obudowy centrali, w oddzielnej obudowie lub w obudowie centrali sygnalizacji pożaru. DSO musi mieć własny obwód elektryczny z oddzielnym, oznaczonym zabezpieczeniem.
• Wzmacniacze: Odpowiadają za jakość przekazywanych komunikatów ostrzegawczych.
• Akumulatory: Zapewniają zasilanie DSO w sytuacji pożarowej.
• Mikrofon i panel obsługi: Mikrofon strażaka służy do nadawania komunikatów alarmowych. Panel obsługi umożliwia nadawanie gotowych komunikatów.
• Głośniki DSO: Służą do przekazywania dźwięku na chronionym obszarze. Dzielą się na typ A (do stosowania wewnątrz obiektów) i typ B (na zewnątrz).

Zjawiska akustyczne związane z pracą DSO

W przypadku pożaru ludzie potrzebują jasnych informacji i konkretnych wskazówek, jak postępować. Adekwatne informacje przekazywane w komunikatach decydują o prawidłowym zachowaniu osób, do których są one kierowane. Ważne jest zarządzanie takimi zjawiskami jak:

• Tło akustyczne: Hałas z otoczenia występujący przy włączonym mikrofonie strażaka. Poziom sygnału szumu tła przy mikrofonie nie może być większy niż 70 decybeli.
• Pogłos: Zjawisko stopniowego zanikania energii dźwięku po ucichnięciu źródła, związane z występowaniem dużej liczby fal odbitych od powierzchni pomieszczenia.
• Odbicie/echo: Fala akustyczna odbita od przeszkody i docierająca do obserwatora po zaniku wrażenia słuchowego fali docierającej bezpośrednio.
• Sprzężenie zwrotne: Zjawisko wycia/dzwonienia, pojawiające się, gdy sygnał emitowany z głośników zostaje odebrany przez mikrofon i ponownie wzmacniany.

Sposobami na ograniczenie tych zjawisk są: użycie mikrofonu dobrej jakości, ograniczenie liczby jednocześnie nadających mikrofonów, odizolowanie od źródeł dźwięku (wyciszenie) pomieszczenia, w którym znajduje się mikrofon.

Obowiązki i zakazy w zakresie ochrony przeciwpożarowej

Odpowiedzialność za spełnienie obowiązków z zakresu bezpieczeństwa pożarowego i ochrony przeciwpożarowej spoczywa na właścicielu, zarządcy bądź na użytkowniku danego budynku. Do podstawowych obowiązków z zakresu ochrony ppoż. należy umieszczanie w widocznych miejscach instrukcji postępowania na wypadek pożaru z wykazem telefonów alarmowych oraz oznakowanie zgodnie z Polskimi Normami istotnych miejsc i urządzeń (m.in. gaśnic, wyjść ewakuacyjnych).

Przepisy wskazują również czynności zabronione w ochronie ppoż. Niedopuszczalne jest m.in.:

• używanie ognia i palenie tytoniu w strefach zagrożenia wybuchem i w miejscach występowania materiałów niebezpiecznych pożarowo;
• blokowanie drzwi i bram ppoż. w sposób, który uniemożliwia ich samoczynne zamknięcie w razie pożaru;
• uniemożliwianie lub ograniczanie dostępu do gaśnic i innych urządzeń przeciwpożarowych, wyjść ewakuacyjnych, źródeł wody do celów przeciwpożarowych czy też urządzeń uruchamiających instalacje gaśnicze i sterujące takimi instalacjami.

Kwalifikacje do sporządzania instrukcji bezpieczeństwa pożarowego

W zależności od przeznaczenia obiektu budowlanego oraz jego wielkości sporządza się odpowiednie instrukcje postępowania podczas pożaru oraz instrukcje, w jaki sposób budynek należy zabezpieczyć na wypadek jego wystąpienia. Sporządzenie instrukcji bezpieczeństwa pożarowego (instrukcji ppoż.) należy do czynności z zakresu ochrony przeciwpożarowej, które, zgodnie z art. 4 ust 2 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej - (Dz. U. z 2002 r. Nr 147, poz. 1229, z późn. zm.), mogą być wykonywane wyłącznie przez osoby posiadające odpowiednie kwalifikacje.

Opracowanie instrukcji bezpieczeństwa pożarowego nie wykracza poza zakres obowiązków właściciela budynku, obiektu budowlanego lub terenu wynikających z art. 4 ust 1 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej. Przedmiotowe instrukcje ppoż. mogą opracowywać osoby posiadające co najmniej kwalifikacje, o których mowa w art. 4 ust. 2b ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r.

tags: #czy #sug #to #hydrant