Ospa wietrzna (łac. varicella) jest ostrą chorobą zakaźną wywołaną przez wirus ospy wietrznej i półpaśca (Varicella zoster virus, VZV). Jest to jedna z najbardziej zaraźliwych chorób zakaźnych. W Polsce jest to choroba częsta; rocznie rejestruje się około 150-220 tysięcy zachorowań, z czego większość stanowią dzieci do 10. roku życia, a najwyższa zapadalność dotyczy najmłodszych dzieci (0-4. rok życia).
Czym jest ospa wietrzna i dlaczego jest groźna?
Głównym źródłem zakażenia jest bezpośredni kontakt z chorą osobą lub droga kropelkowa. Wirus rozprzestrzenia się również przez kontakt z wydzielinami z dróg oddechowych chorej osoby, a także przez kontakt z przedmiotami zanieczyszczonymi takimi wydzielinami. Okres wylęgania się choroby trwa około 14-16 dni. Osoba chora może zarażać 1-2 dni przed i do 6 dni po pojawieniu się wysypki, praktycznie do przyschnięcia wszystkich pęcherzyków.
Do głównych objawów choroby należą swędząca wysypka grudkowo-pęcherzykowa na tułowiu, twarzy, owłosionej skórze głowy, kończynach i błonach śluzowych. Pojawienie się charakterystycznej wysypki zwykle jest poprzedzone kilkudniowym okresem objawów zwiastunowych, takich jak bóle głowy, gorączka/stan podgorączkowy, złe samopoczucie czy utrata apetytu. W większości przypadków ospa wietrzna ma łagodny przebieg, a wysypka ustępuje w ciągu 1-2 tygodni.
Chociaż w większości przypadków ospa wietrzna przebiega łagodnie, to jest chorobą nieprzewidywalną i u 2-6% chorych mogą wystąpić groźne powikłania. Nie jesteśmy w stanie przewidzieć, które dzieci przechorują ospę wietrzną łagodnie, a u których dojdzie do rozwoju ciężkich powikłań. Większość tych powikłań występuje u dzieci wcześniej zdrowych, bez innych chorób przewlekłych.
Do najczęstszych powikłań należą: zakażenia bakteryjne skóry, które mogą powodować powstanie szpecących blizn, objawy neurologiczne (zapalenie móżdżku, mózgu, czy opon mózgowo-rdzeniowych) oraz ostra małopłytkowość. Ospa wietrzna może być powikłana rozwojem zapalenia móżdżku, mózgu lub opon mózgowo-rdzeniowych i prowadzić do trwałych zaburzeń neurologicznych. U dorosłych osób przebieg ospy wietrznej jest często znacznie cięższy niż u dzieci. Dorośli są około 10-20 razy bardziej narażeni na cięższy przebieg i poważne powikłania. Infekcja może skutkować m.in. zapaleniem mózgu czy zapaleniem płuc. U kobiet w ciąży zakażenie wirusem ospy wietrznej grozi poważnymi komplikacjami, w tym poronieniem i wadami płodu. Średnio z powodu tej choroby zakaźnej hospitalizuje się około 1500 pacjentów rocznie.
Szczepionka przeciw ospie wietrznej: Charakterystyka i mechanizm działania
Szczepionka przeciw ospie wietrznej należy do tak zwanych szczepionek żywych. Zawiera żywy, osłabiony (atenuowany) szczep wirusa ospy wietrznej i półpaśca. Na rynku polskim obecnie dostępne są dwie szczepionki przeciwko ospie wietrznej: Varilrix i Varivax.
W procesie produkcji wirusa pozbawia się zjadliwości, dzięki czemu preparat wywołuje bezobjawową lub bardzo łagodną infekcję. W ten sposób organizm „uczy się” rozpoznawania i zwalczania choroby bez narażania się na ciężki przebieg i/lub powikłania ospy wietrznej.
Schemat szczepienia i zalecenia
W ramach podstawowego schematu szczepień przeciwko ospie wietrznej podaje się 2 dawki szczepionki. Szczepionka może być stosowana już od 9. miesiąca życia, a także u starszych dzieci i dorosłych. Immunizacja jest zasadna wyłącznie u osób, które nigdy nie chorowały na ospę wietrzną.
- U najmłodszych pacjentów (w wieku 9-11 miesięcy) trzeba zachować minimum 3 miesiące odstępu pomiędzy zastrzykami.
- U pozostałych, tj. od ukończenia 12. miesiąca życia, odstęp między dawkami wynosi 6 tygodni.
Po podaniu pierwszej dawki szczepionki Varilrix, jej działanie rozpoczyna się po około 6 tygodniach. Każdorazowo przed szczepieniem odbywa się specjalistyczna kwalifikacja medyczna, podczas której oceniane jest bezpieczeństwo podania preparatu u konkretnego pacjenta i decyduje się, jak podać preparat: podskórnie czy domięśniowo (możliwe są oba sposoby).
Szczepionka przeciw ospie wietrznej może zostać również podana jako szczepienie poekspozycyjne, czyli po kontakcie z osobą zakażoną. Optymalnie powinno być wykonane do 72 godzin od kontaktu, a podana do 3 dni po kontakcie jest skuteczna w około 90%.
Skuteczność i trwałość ochrony
Szczepienie przeciwko ospie wietrznej cechuje się bardzo wysoką skutecznością. Skuteczność szczepionki jest wysoka i przekracza 95% w zapobieganiu chorobie. Jeżeli pod uwagę weźmiemy ochronę przed ciężkim przebiegiem zakażenia, to skuteczność podania 1 dawki lub 2 dawek jest porównywalna i wynosi ok. 98-99%. Ochrona przed rozwojem jakichkolwiek objawów ospy wietrznej jest wysoka i po podaniu 2 dawek wynosi 92% (po 1 dawce wynosi 77-86%). Można stwierdzić, że 90-100% zaszczepionych uniknie ciężkiego przebiegu choroby i powikłań.
Szczepienie zapewnia długoletnią ochronę. Obserwacje wskazują, że ryzyko wystąpienia tzw. zakażenia przełamującego, czyli zachorowania na ospę mimo szczepienia, może nieznacznie wzrastać z upływem czasu. Jednak nawet w przypadku zakażenia przełamującego przebieg choroby jest zazwyczaj znacznie łagodniejszy niż u osób niezaszczepionych.
Jak sama nazwa wskazuje, wirus ospy wietrznej i półpaśca odpowiada nie za jedną, a za dwie choroby, które następują po sobie, najczęściej po upływie wielu lat. Po przechorowaniu ospy wietrznej wirus pozostaje w organizmie w postaci utajonej do końca życia. W sprzyjających okolicznościach, np. przy spadku odporności, może dojść do rozwoju półpaśca. Szczepionka przeciw ospie wietrznej zapobiega infekcji pierwotnej (ospie), dzięki czemu minimalizuje ryzyko reaktywacji drobnoustrojów w organizmie w postaci półpaśca. Obserwacje potwierdzają, że szczepionka Varilrix obniża ryzyko wystąpienia półpaśca - choroba u osób zaszczepionych występuje znacznie rzadziej niż u tych, którzy zbagatelizowali szczepienia.
Bezpieczeństwo i przeciwwskazania
Szczepionki przeciw ospie wietrznej są bezpieczne i dobrze tolerowane. U osób zdrowych szczepionka rzadko wywołuje niepożądane odczyny poszczepienne. Oprócz zaczerwienienia, obrzęku i/lub bólu w miejscu podania szczepionki, może wystąpić stan podgorączkowy lub gorączka. Specyficznym działaniem niepożądanym jest pojawienie się wysypki w postaci pojedynczych zmian skórnych, zwykle między 7-12 dniem po szczepieniu - ustępuje ona samoistnie i nie wymaga leczenia. Rzadko po szczepieniu występuje poronna postać ospy wietrznej. Wymienione skutki uboczne ustępują samoistnie.
Szczepionka Varilrix zawiera osłabione wirusy, jednak mimo wszystko są one żywe. Dlatego nie jest wskazane podawanie preparatu osobom z niedoborami odporności, w trakcie leczenia immunosupresyjnego czy w ciąży. Przeciwwskazaniem do szczepienia są stany obniżenia odporności, chłoniaki i inne nowotwory z zajęciem szpiku czy układu chłonnego. Kobietom, które poddały się immunizacji, odradza się zachodzenia w ciążę przez miesiąc po zaszczepieniu. Należy jednak zaznaczyć, że nie ma niebezpieczeństwa przeniesienia wirusa szczepionkowego na osoby z niedoborami odporności od osoby zaszczepionej.
Kto powinien się szczepić? Refundacja i koszty
Szczepienie jest zalecane wszystkim osobom, które nie chorowały jeszcze na ospę wietrzną. Zgodnie z Programem Szczepień Ochronnych (PSO), szczepienie przeciwko ospie wietrznej należy do szczepień obowiązkowych dla określonych grup ryzyka. Obowiązkowym szczepieniom przeciw ospie wietrznej podlegają dzieci i młodzież do ukończenia 19. roku życia, spełniające określone kryteria, m.in. chore, przed leczeniem immunosupresyjnym, przebywające w domach dziecka/pomocy społecznej. Szczepienie jest również bezpłatne dla dzieci przebywających lub zakwalifikowanych do pobytu w różnych placówkach opieki zbiorowej. U pozostałych osób szczepienie należy do szczepień zalecanych i płatnych.
Szczepienie na ospę wietrzną jest refundowane z budżetu państwa wyłącznie dla dzieci do 12. roku życia, które spełniają wspomniane kryteria. Dla pozostałych immunizacja jest nieobowiązkowa i płatna. Koszt jednej dawki szczepionki Varilrix wynosi około 359 zł (cena w TropicalMed, na dzień 19.09.2023 r.), natomiast kwalifikacja medyczna przed każdym zastrzykiem to koszt około 70 zł. Orientacyjny koszt jednej dawki szczepionki na rynku to około 270 zł.
Osoby niespełniające wymagań dotyczących refundacji muszą na własną rękę zakupić preparat (na receptę) i dostarczyć go do wybranego punktu szczepień. Według danych z wyszukiwarki gdziepolek z 19.09.2023 r., preparat Varilrix był dostępny w 15% polskich aptek.
Niebezpieczne mity: "Ospa party"
Od pewnego czasu obserwuje się niebezpieczne zjawisko, jakim jest "ospa party". To spotkania organizowane przez rodziców/opiekunów, podczas których zdrowe dzieci, które nie przechodziły jeszcze ospy wietrznej, mają kontakt z dzieckiem aktualnie zarażonym tym wirusem. W zamyśle celem takiego spotkania jest zarażenie zdrowych dzieci, aby po przejściu choroby ich układ odpornościowy wytworzył trwałą odporność.
Takie nieracjonalne postępowanie naraża dziecko na poważne niebezpieczeństwo i ryzyko powikłań po przechorowaniu. Jak wspomniano, nie jesteśmy w stanie przewidzieć, które dzieci przechorują ospę wietrzną łagodnie, a u których dojdzie do rozwoju ciężkich powikłań, nawet jeśli są to dzieci wcześniej zdrowe, bez innych chorób przewlekłych.
Pytania i odpowiedzi dotyczące szczepienia
Pytanie o stosowanie pochodnych kwasu salicylowego po szczepieniu
Zgodnie z Charakterystyką Produktu Leczniczego (ChPL) szczepionek przeciwko ospie wietrznej, przez 6 tygodni po szczepieniu należy unikać pochodnych kwasu salicylowego. Jest to związane z ryzykiem wystąpienia zespołu Reye'a, które obserwowano po zastosowaniu pochodnych kwasu salicylowego podczas naturalnego zakażenia VZV. Choć ryzyko po szczepieniu jest znacznie niższe, zaleca się ostrożność.
Przypadek zachorowania po szczepieniu poekspozycyjnym
Zgodnie z PSO dziecku w 13. miesiącu życia podano 1 dawkę szczepionki przeciwko odrze, śwince i różyczce (MMR). Po upływie 2 tygodni otrzymało ono także pierwszą dawkę szczepionki przeciwko ospie wietrznej. Po 10 dniach od szczepienia na tułowiu dziecka pojawiło się kilka pęcherzyków. W takim przypadku pęcherzyki, które pojawiły się 10 dni po szczepieniu, mogą być zarówno łagodną reakcją poszczepienną, jak i świadczyć o zachorowaniu na ospę wietrzną, szczególnie jeśli szczepienie było podane po kontakcie z wirusem (poekspozycyjnie). Rozróżnienie tych stanów wymaga konsultacji z lekarzem. Należy jednak podkreślić, że nawet w przypadku zachorowania na ospę wietrzną po szczepieniu, jej przebieg jest zazwyczaj łagodniejszy. Niezależnie od przyczyny wysypki, zgodnie ze schematem szczepienia, drugą dawkę szczepionki należy podać w odpowiednim odstępie czasowym, wskazanym przez lekarza.
Zmiany w epidemiologii półpaśca u osób starszych
Pytanie o obserwację zmian w epidemiologii półpaśca u osób starszych w populacjach objętych powszechnymi szczepieniami przeciwko ospie wietrznej jest istotne. Istnieją badania, które wskazują na możliwe, choć często przejściowe, zmiany w epidemiologii półpaśca, szczególnie wśród osób starszych, po wprowadzeniu powszechnych programów szczepień przeciwko ospie wietrznej u dzieci. Teoretycznie, zmniejszenie krążenia wirusa ospy wietrznej w populacji dziecięcej mogłoby prowadzić do rzadszego "przypominania" układu odpornościowego u osób starszych (poprzez naturalny kontakt z wirusem), co potencjalnie mogłoby zwiększać ryzyko reaktywacji VZV i wystąpienia półpaśca. Jednak długoterminowe obserwacje i wpływ szczepień przeciwko półpaścowi na tę epidemiologię są przedmiotem ciągłych badań i analiz.
tags: #czy #szczepionka #na #ospe #jest #dozywotnia