Definicja pożaru w prawie polskim i jego istota

Pojęcie pożaru, choć intuicyjnie zrozumiałe, w kontekście prawnym i technicznym cechuje się pewną złożonością. Niniejszy artykuł wyjaśnia, czym jest pożar z perspektywy ogólnej i prawnej, przedstawia jego przyczyny, rodzaje oraz metody gaszenia, a także wskazuje na brak jednolitej, powszechnie obowiązującej definicji w polskim prawie.

Czym jest pożar? Ogólne rozumienie i „trójkąt pożarowy”

Pożar to niekontrolowany proces spalania dóbr materialnych, wymagający zorganizowanej akcji ratowniczej. Można go również zdefiniować jako niekontrolowany proces palenia się, występujący w miejscu do tego nieprzeznaczonym, rozprzestrzeniający się w sposób niekontrolowany, powodujący zagrożenie dla zdrowia i życia ludzi oraz zwierząt, a także straty materialne.

Z fizykochemicznego punktu widzenia, pożar jest procesem gwałtownego utleniania się materiałów palnych, czyli łączenia się materiałów palnych z tlenem. Utlenianie jest zjawiskiem powszechnie występującym w przyrodzie, polegającym na egzotermicznej (z wydzielaniem ciepła) reakcji materiału z tlenem (np. rdzewienie metali, butwienie związków organicznych itp.). Szybkość utleniania wzrasta wraz ze wzrostem temperatury.

Warunkiem zapoczątkowania pożaru (procesu spalania) jest istnienie tak zwanego „trójkąta spalania” lub „trójkąta pożarowego”. Jeśli zabraknie choćby jednego z jego elementów, wówczas pożar nie powstanie, a proces palenia zostanie przerwany. Trójkąt spalania składa się z trzech czynników:

• Materiał palny - substancja zdolna do spalania.
• Utleniacz - najczęściej tlen zawarty w powietrzu, ale także inne materiały utleniające.
• Źródło ognia (źródło zapłonu) - źródło energii cieplnej, np. otwarty płomień, iskra, lub obiekty o temperaturze powyżej 240°C.

Współistnienie tych trzech czynników w jednym miejscu, w jednym czasie i w odpowiednich proporcjach warunkuje zapoczątkowanie i rozwój pożaru. Brak któregokolwiek z tych czynników spowoduje przerwanie procesu palenia, czyli przerwanie łańcuchowej reakcji spalania, co jest równoznaczne z ugaszeniem pożaru. Znajomość tego faktu jest wykorzystywana w czasie gaszenia pożarów.

Brak jednoznacznej definicji prawnej pożaru

Analiza polskich aktów prawnych wskazuje, że nie ma jednej, jednoznacznej definicji pożaru. Różne dziedziny prawa i instytucje interpretują to pojęcie odmiennie. Jak widać, inaczej pożar definiuje prawo karne, inaczej komitety techniczne (np. PKN - definicja pożaru w PN), jeszcze inaczej pożar rozumiany jest przez jednostki ochrony przeciwpożarowej. Ponadto w literaturze fachowej (np. fizykochemia spalania) też są różne definicje pożaru.

W nowym rozporządzeniu Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji w sprawie Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG) brakuje już definicji "pożaru", w przeciwieństwie do jego poprzedniej wersji, gdzie pożarem był ogień, czyli proces spalania płomieniowego. Podobnie, jak z "bezpieczeństwem pożarowym", definicja ta nie została przeniesiona ani do tego rozporządzenia, ani do innych aktów prawnych.

Co istotne, w art. 2 pkt 3) ustawy o ochronie przeciwpożarowej znajduje się definicja innego miejscowego zagrożenia, która brzmi: „rozumie się przez to zdarzenie wynikające z rozwoju cywilizacyjnego i naturalnych praw przyrody niebędące pożarem ani klęską żywiołową, stanowiące zagrożenie dla życia, zdrowia, mienia lub środowiska, któremu zapobieżenie lub którego usunięcie skutków nie wymaga zastosowania nadzwyczajnych środków”. Podkreślenie frazy „niebędące pożarem” w tej definicji, mimo braku jasnej definicji pożaru, wskazuje na to, że pojęcie to jest odrębne od innych zagrożeń.

Przyczyny powstawania pożarów

Powstanie pożaru może być następstwem zdarzeń naturalnych lub antropogenicznych (związanych z działalnością człowieka). Produkty spalania zwiększają ryzyko powstawania pożarów w zamkniętych przestrzeniach.

Zagrożenia w obiektach i środowisku naturalnym

Bardzo często zaprószenie ognia jest następstwem m.in. nieodpowiedzialności i bezmyślności ludzi (umyślne podpalenia, wypalanie traw itp.) lub wad urządzeń elektrycznych (np. zwarcia). O takim pożarze mówimy, że ma charakter antropogeniczny, czyli związany z działalnością człowieka.

Jako o zagrożeniu naturalnym, mówimy np. w przypadku samozapłonu oraz wyładowań atmosferycznych (piorunów). Susza znacznie sprzyja występowaniu pożarów, dlatego podczas jej trwania często wydaje się zakaz wstępu do lasów.

Ryzyko wystąpienia pożaru w mieszkaniu lub domu jest bardzo duże ze względu na znajdujące się tam i często wykorzystywane instalacje - elektryczną i gazową. Kuchenka gazowa, piekarnik, płyta grzewcza, kuchenka mikrofalowa, czajnik elektryczny - te wszystkie sprzęty, o ile będą źle eksploatowane lub zostaną uszkodzone, mogą stanowić potencjalne zarzewie (źródło) pożaru.

Szkoła i sklep to miejsca, gdzie niezbędne jest wykorzystanie energii elektrycznej. Ze względu na dużą powierzchnię tych budynków, instalacja elektryczna w nich jest rozległa. Jeżeli nie będzie ona regularnie konserwowana i sprawdzana, to istnieje ryzyko awarii, która może spowodować wybuch pożaru.

Lasy, łąki i parki to miejsca, w których znajduje się duża liczba drzew, krzewów i traw. Otwarty ogień w takich miejscach, np. z nieuważnie zgaszonego papierosa, może szybko doprowadzić do poważnego pożaru.

Klasyfikacja pożarów

Grupy pożarów według Rozporządzenia MSWiA

W Polsce, zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów, wyróżnia się następujące grupy pożarów, zależne od rodzaju palącego się materiału:

• Grupa A: pożary materiałów stałych, zwykle pochodzenia organicznego, które podczas spalania tworzą żarzące się węgle (np. drewno, papier, tkaniny).
• Grupa B: pożary cieczy i materiałów stałych topiących się (np. benzyna, oleje, lakiery, alkohol, tworzywa sztuczne).
• Grupa C: pożary gazów palnych (np. metan, propan-butan, acetylen, wodór).
• Grupa D: pożary metali (np. magnez, sód, potas, uran, proszki metali lekkich).
• Grupa F: pożary tłuszczów i olejów jadalnych w urządzeniach kuchennych (np. frytownice, patelnie).

Klasyfikacja pożarów ze względu na rozmiar

Pożary klasyfikuje się również ze względu na ich rozmiar i skutki:

• Mały - występuje, jeśli w jego wyniku zostały spalone lub zniszczone obiekty lub ich części, ruchomości, składowiska materiałów, maszyn, urządzenia, surowce, paliwa itp. o powierzchni do 70m² lub objętości do 350m³; dotyczy to także lasów, upraw, traw, torfowisk i nieużytków o podobnej powierzchni.
• Średni - występuje, jeśli w jego wyniku zostały spalone lub zniszczone obiekty lub ich części, ruchomości, składowiska materiałów, maszyn, urządzenia, surowce, paliwa itp. o powierzchni od 71m² do 300m² lub objętości od 351m³ do 1500m³; dotyczy to także lasów, upraw, traw, torfowisk i nieużytków o podobnej powierzchni.
• Duży - występuje, jeśli w jego wyniku zostało spalone lub zniszczone obiekty lub ich części, ruchomości, składowiska materiałów, maszyn, urządzenia, surowce, paliwa itp. o powierzchni od 301m² do 1000m² lub objętości od 1501m³ do 5000m³; dotyczy to także lasów, upraw, traw, torfowisk i nieużytków o podobnej powierzchni.
• Bardzo Duży - występuje, jeśli w jego wyniku zostały spalone lub zniszczone obiekty lub ich części, nieruchomości, składowiska materiałów, maszyn, urządzenia, surowce, paliwa itp. o powierzchni powyżej 1000m² lub objętości powyżej 5000m³; dotyczy to także lasów, upraw, traw, torfowisk i nieużytków o podobnej powierzchni.
• Ukryty - pożar, który rozwija się i rozprzestrzenia w pustych przestrzeniach stropów, stropodachów, ścian, podłóg itp. Zagrożenie pożarowe oraz wystąpienie zatruć środkami toksycznymi zwiększają wielokrotnie szeroko stosowane materiały budowlane.

Środki gaśnicze i metody gaszenia

W celu ugaszenia pożaru stosuje się kilka rodzajów środków gaśniczych. Ich wybór zależy od rodzaju spalanego materiału, dlatego należy w pierwszej kolejności rozpoznać, co się pali, czyli zidentyfikować grupę pożaru.

Choć woda należy do najpopularniejszych środków gaśniczych, to niekiedy procesowi spalania ulegają materiały zbudowane z pierwiastków i związków chemicznych z nią reagujących. Próba ugaszenia takiego pożaru wodą spowoduje zwiększenie ognia i skutek odwrotny do zamierzonego. Nie wszystkie pożary można gasić wodą.

Najpopularniejsze środki gaśnicze i ich zastosowanie:

• Woda: Obniża temperaturę i zamienia się w parę wodną, ograniczając dostęp tlenu. Nie wolno gasić nią pożarów cieczy palnych, urządzeń elektrycznych pod napięciem czy metali.
• Piana gaśnicza: Obniża temperaturę i izoluje dostęp tlenu do powierzchni palącego się materiału. Nie wolno gasić nią pożarów urządzeń elektrycznych pod napięciem.
• Proszki gaśnicze: Drobno zmielone związki chemiczne, które izolują dostęp tlenu i hamują reakcje chemiczne. Nie zaleca się ich do gaszenia precyzyjnych urządzeń mechanicznych (mogą spowodować uszkodzenia).
• Piasek: Zapobiega rozbryzgom i odcina dostęp powietrza od palącego się materiału. Nie wolno gasić nim pożarów urządzeń elektrycznych pod napięciem ani cieczy łatwopalnych w dużych ilościach.
• Dwutlenek węgla (CO₂): Obniża temperaturę i nie przejawia właściwości niszczących. Skuteczny w gaszeniu pożarów elektrycznych i wrażliwych urządzeń, ale może być niebezpieczny dla ludzi w zamkniętych pomieszczeniach.

Ściana ogniowa - element ochrony przeciwpożarowej

Ściana ogniowa (zwana inaczej ogniomurem) jest to ściana o wzmocnionej, niepalnej konstrukcji, którą stawia się między budynkami w zabudowie zwartej. Wystaje ona ponad dach i ma na celu zapobieganie szybkiemu rozprzestrzenianiu się ognia na inne budynki. Niepalna konstrukcja między budynkami nie dopuszcza do szybkiego rozprzestrzeniania się pożaru.

Jak zgłosić pożar?

W przypadku zaobserwowania pożaru, należy natychmiast powiadomić odpowiednie służby ratunkowe. Aby połączyć się ze strażą pożarną, możesz wybrać numer 998, który bezpośrednio połączy Cię z dyżurnym, lub ogólny numer alarmowy 112.

tags: #czym #jest #pozar #wedlug #usawy