Region Gąszczyk, charakteryzujący się bogatą bioróżnorodnością, stanowi wyjątkowe miejsce dla obserwacji ptaków przez cały rok. Na jego niewielkim obszarze spotykamy gatunki leśne, naskalne oraz te związane z rozlewiskiem, co przekłada się na obfitość zarówno flory, jak i fauny. Wśród wielu skrzydlatych mieszkańców, szczególną uwagę przykuwają raniuszek i remiz, znani ze swoich niezwykłych umiejętności budowlanych.
Raniuszek: Ptasi Kłębuszek Waty z Długim Ogonem
Raniuszek (Aegithalos caudatus) to mały ptak, który często bywa mylony z "kłębuszkiem waty na drzewie" z powodu swojego puszystego wyglądu i stosunkowo długiego ogona. Długość ciała tego ptaka wynosi około 14 cm, z czego znaczna część przypada na ogon.
Występowanie i Podgatunki Raniuszka
Raniuszek występuje na niemal całej Europie, a także w Rosji, Chinach, Mongolii (aż po Kamczatkę) i Japonii oraz w Azji Mniejszej. W Polsce najczęściej spotyka się dwa podgatunki: raniuszka białogłowego (Aegithalos caudatus caudatus) i raniuszka czarnobrewego (A. c. europaeus). Podgatunki te oraz ich mieszańce są powszechne w kraju.
- Raniuszek białogłowy charakteryzuje się brakiem nalotu na bokach brzucha, natomiast boki głowy i szyja są białe, co odróżnia go od podgatunku czarnobrewego.
- Raniuszek czarnobrewy posiada nalot na bokach brzucha. Jest obserwowany głównie w zachodniej części kraju, często tworząc pary mieszane z raniuszkiem białogłowym.
Niezwykłe Gniazdo Raniuszka
Raniuszek buduje gniazdo, które jest pod wieloma względami niezwykłe. Jest to duża, zamknięta konstrukcja z małym otworem wejściowym, co zapewnia pisklętom bezpieczeństwo i ciepło. Ten mały ptaszek wije swoje kunsztowne gniazdo z włókien roślinnych, porostów, mchów i pajęczyn pająków. Kokony i pajęczyna są kluczowe, aby wszystko razem związać, a do jego budowy używane są również kawałki kory brzozowej. W niektórych gniazdach naliczono nawet do 2000 piórek, które ptaki cierpliwie zbierają, pokonując niekiedy spore odległości. Na skraju lasu, pośród gęstych krzewów, raniuszki często gniazdują.
Lokalizacja Gniazd
Gniazda raniuszków znajdowane są zarówno nisko nad ziemią, jak i wysoko w koronach drzew. Najczęściej położone są do 2 metrów wysokości, ale w pierwotnych lasach Puszczy Białowieskiej raniuszki gniazdują głównie w koronach drzew, aż do 35 metrów. Wybór rośliny, na której osadzone będzie gniazdo, nie nastręcza im trudności - mogą to być drzewa iglaste, liściaste, krzewy czy pnącza. Zdarza się nawet, że gniazdo jest osadzone w odstającej korze drewnianej podpory ambony myśliwskiej. Wygląd gniazda zależy od roślinności, w której się znajduje.
Raniuszek (Aegithalos caudatus) buduje gniazdo
Rozród i Opieka nad Potomstwem
Okres lęgowy raniuszków jest morderczo pracowity. Budowę gniazda rozpoczynają w drugiej połowie marca, choć obserwowano je już w lutym, przy zalegającej pokrywie śnieżnej! Samica składa przeciętnie 10 jaj (zakres 8-12) w okresie od końca marca do kwietnia. Okres inkubacji jaj trwa 14 dni. W tym czasie dorosłe ptaki są bardzo skryte i ciche, szczególnie w pobliżu gniazda.
Kiedy pojawią się pisklęta, dorośli raniuszki muszą zaspokoić hiperapetyt mnogiej gromadki. Żerują głównie na gałęziach, pniach i liściach, bardzo rzadko schodząc w warstwę runa. Ich dietę stanowią głównie gąsienice motyli, pająki i pluskwiaki. Po opuszczeniu gniazda pisklęta pozostają pod opieką rodziców aż do usamodzielnienia się. Niestety, jedynie co piąta para odnosi sukces lęgowy, co jest powszechne u wielu badanych populacji.
Zagrożenia i Drapieżniki
Raniuszki padają ofiarą wielu drapieżników. Na kowaliki, które są ich sąsiadami w lesie, poluje krogulec - drapieżnik niezwykle sprytny, doganiający swoje ofiary nawet pośród drzew. Inne drapieżniki to łasicowate (kuny, łasice) oraz gryzonie (wiewiórki, myszy). Obserwacje oskubów sójki na wychodniach skalnych, czy oskubów z kowalika na pniakach, świadczą o obecności jastrzębia gołębiarza i krogulca w tym rejonie.
Remiz: Mistrz Gniazd Plecionych
Na rozlewisku i nad samą Wartą, gdzie licznie rosną wierzby, swoje gniazda zakłada remiz (Remiz pendulinus). Spokojny i niedostępny teren z wierzbami to idealne miejsce dla tego ptaka. Remiz buduje swoje kunsztowne gniazdo na cienkich i zwisających gałązkach wierzb. Jest on uważany za mistrza budownictwa spośród ptaków, wije piękne gniazda z osobliwym wejściowym "gankiem", co jest jego wizytówką.
Życie Raniuszków poza Okresem Lęgowym
Koniec lata to dla raniuszków nie tylko czas beztroski, ale także czas przygotowań do najsurowszej z pór roku - zimy. Ptaki te nie zawsze migrują do cieplejszych rejonów; część populacji pozostaje w bliskości swych stanowisk lęgowych, choć niektóre osobniki przylatują z północno-wschodnich regionów Europy, np. z Łotwy czy Rosji.
Zimą raniuszki tworzą stada liczące od 3 do 20-30 osobników. Niekiedy nocują razem na gałęziach, "niczym kury na grzędzie". W tym okresie ich dieta zmienia się, szukają nowych źródeł pokarmu, włączając w to pokarm roślinny. Z początkiem wiosny, wraz z pojawieniem się pierwszych przebiśniegów, stada rozpadają się, a ptaki wracają do rozrodu.