Kwestia przekazywania mienia, w tym gruntów i nieruchomości, przez jednostki samorządu terytorialnego na rzecz Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP) jest przedmiotem wielu sporów i szczegółowych interpretacji prawnych. Pomimo ważnej roli, jaką OSP pełnią w systemie bezpieczeństwa publicznego, obowiązujące przepisy ograniczają możliwość nieodpłatnego przekazywania im mienia gminnego w formie darowizny.
Zakaz darowizny nieruchomości gminnych na rzecz OSP
Zgodnie ze stanowiskiem wojewodów i sądów administracyjnych, gmina nie może nieodpłatnie, w formie darowizny, przekazać ochotniczej straży pożarnej swojej nieruchomości, nawet budynku strażnicy. Rada Gminy Pęczniew przekazała w formie darowizny na rzecz OSP w Luboli budynek strażnicy. Zgodnie z uchwałą, nieruchomość miała być wykorzystywana do realizacji zadań związanych z ratownictwem, ochroną ludności, pomocą ofiarom katastrof i klęsk żywiołowych, a także jako magazyn sprzętu i garaż dla urządzeń będących na wyposażeniu jednostki.
W ocenie organu nadzoru, nie ma jednak podstaw prawnych do dokonania takiej darowizny nieruchomości stanowiącej mienie gminne. Jak przypomina wojewoda, zgodnie z ustawą o gospodarce nieruchomościami, darowizna na cele publiczne może zostać dokonana na rzecz dowolnego podmiotu, natomiast darowizna nieruchomości na cele inne niż cel publiczny może zostać dokonana tylko na rzecz Skarbu Państwa lub jednostek samorządu terytorialnego (jst).
Wykładnia "celu publicznego" w Ustawie o gospodarce nieruchomościami
Gmina mogłaby więc przekazać strażnicę tylko na cele publiczne. "Pojęcie celu publicznego, jakim posługuje się ustawa o gospodarce nieruchomościami (...) zostało ściśle określone w zamkniętym katalogu celów" - wskazuje wojewoda. Pojęcie celu publicznego, jakim posługuje się ustawa o gospodarce nieruchomościami, w tym w omawianym art. 13 ust. 2, nie jest dowolne, lecz wyraźnie określone w art. 6 ustawy o gospodarce nieruchomościami poprzez wskazanie katalogu celów publicznych w rozumieniu ustawy o gospodarce nieruchomościami. Jest to katalog konkretny i zamknięty w tym sensie, że jego pkt 10 - "inne cele" - to tylko cele "określone w odrębnych ustawach".
Aby więc mówić o celach publicznych darowizny nieruchomości stanowiącej własność gminy, należy znaleźć cel wprost wyrażony w art. 6 pkt 1-9 albo cel określony jako publiczny w innej ustawie.
Stanowisko sądów administracyjnych
Rada Miejska w [...] w dniu [...] kwietnia 2013 r. podjęła uchwałę nr [...] w sprawie wyrażenia zgody na przekazanie w formie darowizny nieruchomości położonej w obrębie [...] Gmina T. Wojewoda [...] zaskarżył powyższą uchwałę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie zarzucając jej naruszenie art. 6 ust. 7, art. 13 ust. 2 i 2a ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami poprzez uznanie, że wskazane przepisy stanowią podstawę prawną do wyrażenia zgody na darowanie nieruchomości dla Ochotniczej Straży Pożarnej w [...] z przeznaczeniem na cele publiczne - ochronę przeciwpożarową, naruszenie art. 13 ust. 2a ustawy o gospodarce nieruchomościami i uznanie, że celem publicznym w rozumieniu art. 6 ust. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 listopada 2013 r. sprawy stwierdził nieważność zaskarżonej uchwały.
W dniu 26 września 2011 r. Wojewoda rozstrzygnięciem nadzorczym stwierdził nieważność uchwały Rady Powiatu w L. dotyczącej darowizny nieruchomości na rzecz OSP. Organ nadzoru wskazał, że nieruchomość może być przedmiotem darowizny na cele publiczne oraz darowizny dokonanej między Skarbem Państwa a jednostką samorządu terytorialnego, a także między tymi jednostkami. Podkreślił, iż pojęcie celu publicznego, jakim posługuje się ustawa o gospodarce nieruchomościami, nie jest dowolne, lecz ściśle określone w ramach zamkniętego katalogu celów publicznych wymienionych w art. 6 tej ustawy. Stwierdził, że wskazana regulacja prawna nie uprawnia do dokonania przedmiotowej darowizny, albowiem art. 6 ustawy o gospodarce nieruchomościami w całej swojej treści nie wymienia przekazania gruntów czy to nieodpłatnie, czy w formie darowizny na rzecz ochotniczej straży pożarnej - jako celu publicznego w rozumieniu ustawy.
Argumenty Wojewody i Sądu
W ramach katalogu celów publicznych wymienionych w art. 6 pkt 1-9 ustawy o gospodarce nieruchomościami, ustawodawca nie wskazał w żadnym z tych punktów jako celu publicznego czynności polegającej na przekazaniu w formie darowizny nieruchomości na rzecz ochotniczej straży pożarnej. W szczególności, czynności tej nie uznano za cel publiczny wskazany w art. 6 pkt 7 ww. ustawy. Wymaga podkreślenia, że w przepisie tym ustawodawca określił jako cel publiczny wyłącznie samą "budowę i utrzymywanie obiektów oraz urządzeń" niezbędnych na potrzeby obronności państwa i ochrony granicy państwowej, oraz do zapewnienia bezpieczeństwa publicznego, w tym budowę i utrzymywanie aresztów śledczych, zakładów karnych oraz zakładów dla nieletnich.
Użytkowanie wieczyste 2025 – opłaty, prawa, aktualizacja i jak się bronić | PRAWNIK OD NIERUCHOMOŚCI
Ponadto należy zauważyć, że cele związane z ochroną przeciwpożarową świadczoną przez ochotnicze straże pożarne nie mogą być utożsamiane z zapewnieniem bezpieczeństwa publicznego, o jakim mowa w omawianym przepisie. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 24 sierpnia 2004 r. w sprawie określenia rodzajów nieruchomości uznanych za niezbędne na cele obronności i bezpieczeństwa państwa uznaje wyłącznie nieruchomości przeznaczone dla potrzeb Państwowej Straży Pożarnej. Nie ujęto natomiast w tym rozporządzeniu nieruchomości wykorzystywanych przez inne jednostki ochrony przeciwpożarowej, o których mowa w art. 15 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej, a zatem i przez ochotnicze straże pożarne. Dlatego też nie można mówić, iż "niezbędnymi" dla zapewnienia bezpieczeństwa państwa (a więc i bezpieczeństwa publicznego) są nieruchomości wykorzystywane przez ochotnicze straże pożarne.
W ocenie Sądu do realizowania ochrony przeciwpożarowej przez ochotnicze straże pożarne nie jest "niezbędne" posiadanie prawa własności do nieruchomości. Cel ten może być bowiem osiągnięty poprzez np. prawo użytkowania wieczystego gruntu czy dzierżawę gruntu. Z powyższych względów nie można zatem uznać przekazania nieruchomości na rzecz OSP w [...] za czynność realizującą cel publiczny z art. 6 pkt 7 ustawy o gospodarce nieruchomościami. Czynność ta z oczywistych względów nie realizuje również celów publicznych określonych w art. 6 pkt 1-6 i 8-9b, a także nie została ona uznana za cel publiczny przez żaden przepis ustawy o ochronie przeciwpożarowej, w ramach odesłania zawartego w art. 6 pkt 10.
Argumenty strony skarżącej (gminy/powiatu)
Rada Powiatu w L. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy, w której domagała się uchylenia zaskarżonego rozstrzygnięcia. W uzasadnieniu pisma skarżąca wskazała, iż dokonanie przez powiat darowizny przedmiotowej nieruchomości na rzecz OSP w L. jest dopuszczalne w świetle przepisów prawa, albowiem darowizna ta realizuje cel publiczny z art. 6 pkt 7 ustawy o gospodarce nieruchomościami, a którym jest zapewnienie bezpieczeństwa publicznego poprzez budowę na spornej nieruchomości nowej strażnicy. Zdaniem skarżącej, realizacją celu publicznego jest budowa i utrzymywanie jakichkolwiek obiektów oraz urządzeń niezbędnych do zapewnienia bezpieczeństwa publicznego.
Odnosząc się do treści przywołanego przez organ nadzoru rozporządzenia Rady Ministrów z 24 sierpnia 2004 r. w sprawie określenia rodzajów nieruchomości uznawanych za niezbędne na cele obronności i bezpieczeństwa państwa, skarżąca wskazała, że cel publiczny, którym jest budowa obiektów oraz urządzeń niezbędnych do zapewnienia bezpieczeństwa publicznego, nie jest tożsamy z celem obronności i bezpieczeństwa państwa oraz, że z tego powodu nieruchomości wykorzystywane na cele realizowane przez ochotnicze straże pożarne w zakresie ich zadań odnoszących się do bezpieczeństwa publicznego nie mogą być odnajdywane we wskazanym rozporządzeniu. Ustawowo wyznaczony zakres zadań ochotniczej straży pożarnej, zdaniem skarżącej, jednoznacznie wskazuje na realizowanie przez nią zadań z zakresu bezpieczeństwa publicznego, co uzasadnia możliwość dokonania przez powiat darowizny na rzecz OSP.
W odpowiedzi na skargę organ nadzoru wniósł o jej oddalenie i wskazał, że ochotnicza straż pożarna działa jako stowarzyszenie i że w związku z tym swoje zadania statutowe może ona wykonywać nie będąc podmiotem praw rzeczowych do gruntu, w szczególności prawa własności.
Przekazywanie ruchomości (np. pojazdów) na rzecz OSP
Jednostka ochotniczej straży pożarnej wystąpiła z prośbą do wójta o przekazanie jej jednego z wysłużonych pojazdów (typu bus). Strażacy planują jego adaptację na potrzeby ochrony przeciwpożarowej. Pytanie brzmi, czy wójt może podarować busa, czy dopuszczalne jest tylko jego użyczenie?
Między innymi z art. 30 ust. ustawy o samorządzie gminnym wynika, że do zadań wójta należy w szczególności gospodarowanie mieniem komunalnym. Z kolei w myśl art. 43 ustawy o samorządzie gminnym, mieniem komunalnym jest własność i inne prawa majątkowe należące do poszczególnych gmin i ich związków oraz mienie innych gminnych osób prawnych, w tym przedsiębiorstw. Ponadto w art. 45 wskazano, że podmioty mienia komunalnego samodzielnie decydują o przeznaczeniu i sposobie wykorzystania składników majątkowych, przy zachowaniu wymogów zawartych w odrębnych przepisach prawa.
W przypadku ruchomości, przepisy mogą być mniej restrykcyjne niż dla nieruchomości, jednak każdorazowo wymagają analizy konkretnych aktów prawnych i uchwał, które regulują gospodarkę mieniem komunalnym w danej jednostce samorządu terytorialnego. Gminy często wykorzystują inne formy wsparcia dla OSP, takie jak użyczenie, dzierżawa czy bezpośrednie finansowanie zakupu sprzętu, aby uniknąć problemów prawnych związanych z darowiznami mienia komunalnego.
Inne formy wsparcia i finansowania OSP
Jednym z najczęściej pojawiających się problemów w funkcjonowaniu OSP jest kwestia własności remiz i gruntów, na których znajdują się remizy. Niejednokrotnie prowadzi to do sporów między samorządami a OSP. Należy wprowadzić otrzymany środek trwały (grunt) do ewidencji środków trwałych we wskazanej wartości w protokole przyjęcia przez OSP. Z uwagi na fakt, że jest to darowizna, powinna być również wykazana w CIT-D.
Ulgi podatkowe dla darczyńców
Darowizny na cele publicznie i społecznie promowane są m.in. poprzez ulgę podatkową, z której korzysta się w deklaracji rocznej. Odliczenia dokonuje się od dochodu podatnika, który zdecydował się w trakcie roku kalendarzowego na dokonanie darowizny na rzecz określonej organizacji realizującej cele pożytku publicznego, o których mowa w art. 3 ust. 2 i 3 ustawy o działalności pożytku publicznego i wolontariacie. Przedsiębiorca rozliczający się na zasadach podatku liniowego (PIT-36L) oraz karty podatkowej nie ma możliwości odliczyć darowizny. Pozostali przedsiębiorcy mogą dokonywać darowizn i odliczać je od dochodu. Firma, która przekaże darowiznę na cele statusowe jednostki, może odliczyć ją sobie od podatku. Takie wydatki jak okna do remizy również mogą zostać zaliczone do darowizny.
Księgowanie środków pozyskanych przez OSP (np. z imprez)
W przypadku zbiórek środków na cele OSP, na przykład z "Zabawy sylwestrowej", należy odpowiednio zaksięgować te pieniądze. Skarbnik księguje je w dokumentach finansowych OSP - po szczegóły odsyła się do dokumentu, jakie każde stowarzyszenie powinno mieć, czyli "Polityki Rachunkowości". Można to ująć jako darowiznę od kilku osób. Dla świętego spokoju można wystawić jeden zbiorczy KP tytułem "zbiórka publiczna na cele statutowe". Jednak należy mieć na uwadze, że na zbiórkę publiczną należy uzyskać stosowną zgodę.
Obowiązek oraz zasady prowadzenia rachunkowości, a także sporządzania rocznych sprawozdań finansowych przez m.in. stowarzyszenia, określone zostały w rozporządzeniu Ministra Finansów z dnia 15 listopada 2001 r. w sprawie szczególnych zasad prowadzenia rachunkowości dla niektórych jednostek niebędących spółkami handlowymi, nieprowadzących działalności gospodarczej (Dz. U. z 2001 r. Nr 137 poz. 1539 z późn. zm.) wydanym na podstawie delegacji ustawowej określonej w art. 82 ust. 1 ustawy z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości (Dz. U. z 2002 r. Nr 76, poz. 694 z późn. zm.). Wszystko powinno być "na cele statutowe" i oczywiście podpięte kwity (faktury, rachunki, dowody wpłaty).
Potrzeby Ochotniczych Straży Pożarnych
Potrzeby OSP są duże, brakuje przede wszystkim sprzętu z zakresu ochrony osobistej strażaka, tj. umundurowania specjalistycznego (wyjazdowego), hełmów, obuwia, rękawic i wielu innych. Potrzebne są również narzędzia i sprzęt warsztatowy, tj. szlifierki, młotki, wiertarki, wkrętarki, spawarki, kompresory, narzędzia pneumatyczne oraz kompletne zestawy narzędzi. Wsparcie finansowe i rzeczowe od społeczności oraz lokalnych przedsiębiorstw jest dla OSP kluczowe w utrzymaniu gotowości bojowej i skutecznym niesieniu pomocy.
