Diabeł Tasmański: Ikona Tasmanii i Wojownik o Przetrwanie

Diabeł tasmański (Sarcophilus harrisii) to torbacz z rodziny niełazów, który jest ikoną Tasmanii. Ten mięsożerny ssak, wielkości średniego psa, zawdzięcza swoją nazwę charakterystycznym odgłosom, jakie wydaje: głośne, chrapliwe krzyki, warczenie i piski, które w nocy mogą brzmieć bardzo niepokojąco. Pierwsi europejscy osadnicy, słysząc te dźwięki w ciemności, uznali je za „diabelskie”, stąd nazwa, która funkcjonuje do dziś.

Występowanie i Środowisko Życia

Obecnie diabeł tasmański występuje wyłącznie na wyspie Tasmania, należącej do Australii. Jego naturalne środowisko to lasy, sawanny i tereny półotwarte Tasmanii, gdzie zamieszkuje niedostępne gęstwiny. Jeszcze kilka tysięcy lat temu zamieszkiwał również kontynent australijski, jednak wyginął tam prawdopodobnie w wyniku działalności człowieka oraz pojawienia się psa dingo. Naukowcy starają się przywrócić ten gatunek na kontynent australijski, czego dowodem jest udana reintrodukcja i narodziny młodych w Nowej Południowej Walii w 2020 roku.

Charakterystyka Fizyczna i Morfologia

Diabeł tasmański przypomina małego niedźwiadka o krępej i umięśnionej budowie ciała. Osiąga długość ciała od około 50 do 80 cm oraz długość ogona do 30 cm. Waga zazwyczaj wynosi 6-8 kg, choć samce są większe od samic i mogą osiągać wagę do 12-14 kg.

• Sierść: Czarna, często z białą wąską pręgą na piersiach lub w okolicy krzyża, a także dwoma białymi plamami na bokach ciała.
• Pysk: Jasnoróżowy.
• Głowa: Nieproporcjonalnie duża w stosunku do reszty ciała, wyposażona w masywne szczęki.
• Zęby: Silne, ostre kły, którymi potrafi przegryźć niemal wszystko. Jego szczęka jest wyposażona w maszynerię ogromnych kłów.
• Uścisk szczęk: Diabeł tasmański dysponuje jednym z najsilniejszych zgryzów w przeliczeniu na masę ciała wśród obecnie żyjących drapieżnych ssaków lądowych, osiągając siłę zgryzu 553 N. Żuchwa rozwiera się na kąt około 80°, co pozwala zwierzęciu osiągać dużą moc do rozrywania mięsa i kruszenia kości, a nawet przegryźć gruby, metalowy przewód. Szczęka i żuchwa diabła tasmańskiego przypomina szczękę hieny.
• Zapach: Gdy diabeł się zestresuje, rozpuszcza wokół siebie okropny odór, który ma na celu odstraszyć potencjalnego wroga.

Tryb Życia i Zachowanie

Gatunek ten jest aktywny nocą, prowadzi samotniczy tryb życia, spędzając dzień w zaroślach lub swojej norze. Dawniej rozważano, czy nocna aktywność diabła tasmańskiego stanowi adaptację pozwalającą unikać drapieżnictwa ze strony ludzi oraz orłów. Podczas polowania kieruje się głównie słuchem i węchem.

Pomimo swojego pulchnego wizerunku, drapieżnik potrafi zaskoczyć swoją szybkością i wytrzymałością. Doskonale wspina się na drzewa i potrafi pływać. Diabły tasmańskie są łagodne, ale wpadają w furię podczas walki o pożywienie i samice. Złapany diabeł gryzie i drapie - jest agresywny. Agresję wykazuje głównie w sytuacjach rywalizacji o pokarm z innymi osobnikami. Czasami swoje posiłki spożywa z innymi diabłami tasmańskimi oraz opróżnia swoje jelita we wspólnym miejscu. W momencie karmienia dochodzi do sporadycznych spotkań, kiedy swąd padliny przyciągnie więcej niż jednego diabła. Zwierzęta te wtedy wymieniają się jazgoczącymi i przenikliwymi wrzaskami. Zasada jest prosta: ten, który jest najbardziej głodny, skrzeczy najgłośniej. Wbrew pozorom diabły nie mają dużych oporów przed dzieleniem się posiłkiem, liczy się jednak upór konkurenta i siła sugestii w postaci jego donośnego wycia.

Dieta i Rola w Ekosystemie

Diabeł tasmański jest padlinożercą i drapieżnikiem. Jego dieta jest bardzo zróżnicowana i zależy od dostępności pożywienia. Składa się głównie z padliny (martwych zwierząt), małych ssaków, ptaków, gadów, a także owadów, kijanek, płazów bezogonowych i ryb. Potrafi upolować większego ssaka, np. jagnię, atakując zwykle od tyłu i uśmiercając ofiarę jednym szarpnięciem kłów. Chociaż diabeł tasmański potrafi przegryźć metalowy zatrzask, używa swych silnych szczęk i żuchwy raczej w celu wydostania się z niewoli, niż włamania się w celu dobrania się do jedzenia. Dorosły osobnik może w pół godziny przyjąć ilość pożywienia równą prawie połowy wagi swego ciała.

Diabeł tasmański pełni rolę „czyściciela środowiska”. Usuwając padlinę, ogranicza rozprzestrzenianie się chorób, zapobiega namnażaniu się bakterii i utrzymuje równowagę w ekosystemie. Jego zniknięcie mogłoby wpłynąć negatywnie na cały łańcuch pokarmowy na Tasmanii. Jest to ważny drapieżnik, który pomaga kontrolować szkodniki, takie jak lisy i zdziczałe koty, oraz reguluje populację rdzennych roślinożerców, np. oposów i kangurów.

Rozmnażanie i Cykl Życiowy

Diabły tasmańskie są monogamiczne, ale samiec rozmnaża się z kilkoma samicami podczas jednego sezonu. Ssaki łączą się w pary w marcu w kryjówkach. Samce zawzięcie walczą o względy samicy, a po wygranej łapią wybrankę za kark i zaciągają do swojej nory, pilnując jej do zakończenia rui, czyli przez około tydzień. W tym czasie oboje głodują, a jeżeli samica spróbuje ucieczki, samiec dogoni ją i zaciągnie z powrotem do nory.

Ciąża samic trwa zazwyczaj około 21 dni. Podczas porodu na świat przychodzi zazwyczaj od 20 do 30 młodych, które ważą od 0,18 g do 0,24 g. Młode mają już bardzo dobrze rozwinięte kończyny przednie i ukształtowane paznokcie. Torba samicy diabła tasmańskiego, tak samo jak w przypadku wombata, otwiera się w kierunku tyłu, co bardzo utrudnia samicy kontakt z potomstwem. Pomimo dużej liczebności rodzącego się miotu, matka ma tylko cztery sutki, wobec czego może wyżywić w torbie jedynie cztery szczenięta. Niemowlaki konkurują ze sobą, aby dostać się do torby lęgowej matki i przyczepić się do sutków na najbliższe 100 dni. Kiedy mały ssak odnajdzie sutek, powiększa się on, zakleszczając się mocno wewnątrz noworodka, co chroni go przed wypadnięciem z torby. Niestety, aż 60% szczeniąt nie dożyje wieku dorosłego, a średnio przeżywa więcej samic niż samców.

Rozwój Młodych

• Po 15 dniach od narodzin, u młodych można zauważyć małżowiny uszne.
• Po 16 dniach ujawniają się powieki, a po 17 dniach wąsy, jednak oczy otwierają się dopiero między 87 a 93 dniem.
• Futro zaczyna pokrywać ich skórę po 49 dniach i w pełni rozwija się po 90 dniach.
• Młode opuszczają torbę samicy po 105 dniach, ważąc wtedy około 200 g.
• Po odstawieniu szczeniaki przebywają na zewnątrz torby, ale pozostają w norze przez następne trzy miesiące, wychodząc na zewnątrz między październikiem a grudniem, nim usamodzielnią się w styczniu.

Na wolności diabły tasmańskie dożywają około pięciu lat, choć dręczący je i dziesiątkujący rak pyska znacząco skraca ten czas. Z reguły żyją 6-8 lat.

Zagrożenia i Ochrona

Diabeł tasmański jest gatunkiem zagrożonym wyginięciem, przypisuje się mu bardzo wysokie ryzyko wymarcia w stanie dzikim w niedalekiej przyszłości. Ma status EN (Endangered) w Czerwonej Księdze Gatunków Zagrożonych.

Choroba Nowotworowa DFTD

Największym zagrożeniem dla gatunku jest choroba nowotworowa znana jako DFTD (Devil Facial Tumour Disease), czyli Rak Pyska Diabła. Jest to rzadki przypadek nowotworu zakaźnego, który przenosi się między osobnikami głównie podczas walk (gryzienia) i wspólnego spożywania pokarmu. Choroba ta została po raz pierwszy opisana w 1996 roku. Objawia się powstawaniem guzów i owrzodzeń w okolicach pyska, które rozprzestrzeniają się na całe ciało i prowadzą do śmierci zwierzęcia, zazwyczaj z głodu, ponieważ guzy uniemożliwiają gryzienie i jedzenie. DFTD doprowadza zakażonego diabła do śmierci w przeciągu zaledwie trzech do sześciu miesięcy.

Naukowcy odkryli, że wszystkie komórki nowotworowe u chorych diabłów są identyczne i same stanowią czynnik zakaźny, a nie pochodzą od komórek własnych zwierząt. To sprawia, że DFTD, podobnie jak CTVT u psów, jest jednym z nielicznych znanych nowotworów zakaźnych. Od lat 90. XX wieku populacja diabła tasmańskiego spadła o ponad 80%. Szacuje się, że na wolności pozostaje przy życiu zaledwie kilkanaście tysięcy diabłów.

Inne Zagrożenia

• Wypadki drogowe: Diabły tasmańskie często padają ofiarą samochodów, zwłaszcza gdy żerują na padlinie rozjechanych zwierząt na drogach. Są aktywne nocą, co utrudnia ich zauważenie. W Parku Narodowym Cradle Mountain aż 50% zgonów diabłów jest spowodowanych zderzeniem z samochodem.
• Historyczne polowania: Miejscowe obyczaje i fałszywe pogłoski o tym, jakoby diabły miały pożerać ludzi oraz atakować zwierzęta hodowlane, sprawiły, że stały się celem myśliwskich polowań, co doprowadziło do prawie całkowitego wymarcia gatunku.

Działania Ochronne

W 1941 roku rząd Australii uznał diabły tasmańskie za gatunek chroniony. Rząd Tasmanii podejmuje programy zmniejszenia szkód wywołanych przez chorobę DFTD, w tym stworzenie grupy zdrowych osobników w niewoli, w izolacji od choroby. Powstały ośrodki hodowli, a w 2020 roku część zwierząt w kontrowersyjnym projekcie wypuszczono nawet w kontynentalnej Australii, gdzie urodziło się siedem małych diabłów, co jest przełomowym wydarzeniem po blisko 3 tysiącach lat ich nieobecności na kontynencie.

Naukowcy z Wellcome Trust Sanger Institute dokonali kompletnego sekwencjonowania genomu diabła i genomu komórek atakującego je nowotworu. Badacze z University of Tasmania opracowują szczepionkę chroniącą diabły tasmańskie przed rakiem i badają wariacje genetyczne, które czyniłyby zwierzęta odporne na raka. Badania wykazały również, że choroba najczęściej atakuje osobniki najbardziej agresywne, które ranią mniej agresywnych pobratymców, stając się roznosicielami zakażenia.

Diabeł Tasmański w Ekosystemie i Konkurencja z Innymi Gatunkami

Po wyginięciu wilka workowatego (tygrysa tasmańskiego) w 1936 roku, diabeł tasmański stał się największym mięsożernym torbaczem i obecnie jest szczytowym drapieżnikiem wyspy, choć pomyślany został raczej jako padlinożerca. Diabeł tasmański należy do rodziny niełazów (Dasyuridae), obejmującej więcej mięsożernych torbaczy, takich jak myszowór czerwonoogonowy, niełaz plamisty (kuna workowata), chutliwiec żółtostopy, kowari pustynny, sorkołaza okularowy czy szczurołaz.

Niełaz plamisty (Dasyurus viverrinus) jest bliskim krewnym diabła tasmańskiego. Potrafi wejść na drzewa, gdzie łapie ptaki, żaby, bezkręgowce, a także poluje na nieduże torbacze, wombata czy młodego królika. Niełaz plamisty jest także nocnym, tasmańskim myśliwym i na wielu płaszczyznach konkurował z diabłem tasmańskim o pokarm. Wydawać by się mogło, że malejąca populacja diabłów tasmańskich spowodowana chorobą DFTD, wpłynie pozytywnie na niełazy plamiste. Jednak badania wskazują, że spadek liczebności diabłów wpływa na niełazy w nieoczekiwany sposób: niełazy słabiej przekazują sobie geny między poszczególnymi grupami i populacjami. Dzieje się tak prawdopodobnie dlatego, że gdy diabłów tasmańskich jest niewiele, ich konkurencja nie musi się tak często przemieszczać, by się na nie nie natknąć, co zmniejsza szanse na spotkanie zwierząt różnych populacji i prowadzi do mniejszej różnorodności genetycznej w populacjach.

Diabeł Tasmański a Człowiek - Mity i Rzeczywistość

Mimo swojej nazwy i agresywnych odgłosów, diabeł tasmański nie stanowi zagrożenia dla ludzi. Jest zwierzęciem płochliwym, prowadzi nocny tryb życia i unika kontaktu z człowiekiem. Diabły tasmańskie można udomowić, jednak zdaniem badaczy nie nadają się na zwierzątka domowe, ponieważ po osiągnięciu dorosłego wieku nie przepadają za głaskaniem ani braniem na ręce. Prędzej mogą ugryźć, nie odróżniają bowiem ludzkiej ręki od posiłku. Mimo że z reguły nie atakują ludzi, potrafią bronić się w poczuciu zagrożenia, choć dopóki mogą, zawsze wybiorą ucieczkę.

Diabeł Tasmański jako Ikona Kultury

Ogromną światową sławę ssakowi zapewniła znana kreskówka Looney Tunes, w której wystąpił Diabeł Tasmański o wdzięcznym imieniu Taz. Jest to brązowy stwór, który kręci się w kółko, przypominając tornado demolujące wszystko na swojej drodze. Niewątpliwie przyczynił się on do spopularyzowania wiedzy na temat tego zwierzęcia, pojawiając się po raz pierwszy w kreskówce z 1954 roku "Co nagle, to po diable", a następnie ponownie w latach dziewięćdziesiątych.

Diabeł tasmański jest wręcz skarbem narodowym Tasmanii, jego wizerunek wykorzystywany jest w logo wielu tasmańskich firm i instytucji rządowych zajmujących się parkami narodowymi. Jest to chyba najbardziej wyróżniający wyspę znak towarowy. Rząd Tasmanii wystąpił z prośbą do wytwórni Warner Bros, która zastrzegła jako swój znak towarowy wizerunek i nazwę „Diabeł tasmański”, by mogli za coroczną opłatą używać go do celów promocyjnych. Tak też się stało i ów torbacz niejako powrócił „zza światów”, stając się ikoną Tasmanii oraz atrakcją turystyczną.

tags: #diabel #tasmanski #strazak