Dokumentowanie i Proces Powstania Ochotniczej Straży Pożarnej

Ustalenie dokładnej daty powstania i zgromadzenie dokumentacji świadczącej o założeniu Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP) to często jedno z najbardziej wymagających zadań dla kronikarzy i zarządów jednostek. Wiele OSP, zwłaszcza tych z długą historią, mierzy się z problemem braku kompletnych dokumentów lub ich zaginięcia. Równie istotne jest zrozumienie formalnych kroków, które towarzyszą zakładaniu nowych jednostek OSP w dzisiejszych czasach.

Wyzwania w Ustalaniu Daty Powstania Historycznych OSP

Wielu kronikarzy OSP staje przed poważnym dylematem, próbując ustalić dokładną datę założenia straży w swojej miejscowości. Często jedynym źródłem informacji są przekazy ustne, które wskazują na ogólne okresy, np. „lata 20-e XX wieku”, jednak nie stanowią one konkretnego wyznacznika daty.

Poważnym problemem jest również brak dokumentacji, szczególnie tej sprzed II wojny światowej. Istnieją przypadki, gdzie archiwa zawierające kluczowe dokumenty, np. w Poznaniu, spłonęły w czasie wojny, co uniemożliwia bezpośrednie dotarcie do akt założycielskich. Taka sytuacja zmusza do poszukiwania alternatywnych źródeł i kreatywnych metod rekonstrukcji historii jednostki.

Metody Poszukiwania Dokumentów Potwierdzających Powstanie OSP

Dotarcie do dokumentów datujących powstanie OSP wymaga często detektywistycznej pracy i przeszukiwania wielu różnorodnych źródeł. Poniżej przedstawiono sprawdzone metody.

Archiwa Państwowe i Lokalne

Jednym z najpewniejszych źródeł są archiwa państwowe danego rejonu, które zazwyczaj udostępniają swoje zasoby. W nich można odnaleźć kluczowe dokumenty, takie jak kserokopie wpisów do rejestru stowarzyszeń. Przykładowo, jednej z OSP udało się dotrzeć do archiwum państwowego w Poznaniu i potwierdzić rejestrację jednostki w 1936 roku. Z doświadczenia wynika, że archiwum udostępniają dokumenty bez problemu. W archiwach można również natrafić na:

• zeskanowane pisma o zatwierdzenie sztandaru,
• rozkłady składek ogniowych,
• kopie lokalnych gazet z opisami potężnych pożarów lub wzmiankami o zawodach sikawek. Przykładowo, były to artykuły z „Gazety Kieleckiej” opisujące pożary w Pilicy, czy wzmianki o zawodach sikawek w 1952 roku.

Doświadczenie wskazuje, że w ówczesnych Starostwach również znajdowało się dużo zapisków dotyczących lokalnych organizacji.

Kroniki Kościelne i Parafialne

Kroniki kościelne i parafialne mogą stanowić cenne źródło informacji. Często zawierają wzmianki o ważnych wydarzeniach lokalnych, takich jak poświęcenie sztandaru OSP czy opisy pożarów i osób, które jako pierwsze przystąpiły do gaszenia. Jeden z proboszczów przekazał informacje, że w kronice parafialnej jest wzmianka o założeniu Straży Pożarnej w danej miejscowości w 1884 roku. W takich sytuacjach, gdy pojawia się rozbieżność w datowaniu (np. zarząd uważa, że „tamta straż była niemiecka, a nasza powstała w 1947”), warto dążyć do zmiany daty powstania, zwłaszcza jeśli odnaleziono dokumenty potwierdzające istnienie jednostki sprzed domniemanej daty. Uwierzytelniony tekst księdza na temat roku powstania, np. w formie oficjalnego pisma, może być przyczynkiem do zmiany daty powstania OSP.

Inne Źródła Historyczne i Lokalna Wiedza

W poszukiwaniach daty powstania warto również skorzystać z:

• Książek o historii miejscowości lub regionu. Jeden z kronikarzy bazując na „Książce o Historii Pilicy” oraz innych źródłach historycznych dotarł do zapisu o pierwszym pożarze w Pilicy w 1459 roku, a potem do zorganizowania „straży pożarnej” w 1731 roku.
• Wywiadów z byłymi mieszkańcami miejscowości. Pewien zasłużony były mieszkaniec, przebywający na co dzień w Niemczech, odkrył w tamtejszych dokumentach, że straż ogniowa w jego rodzinnej miejscowości powstała w 1899 roku, co było zaskoczeniem, ponieważ wcześniej obchodzono 75-lecie założenia na podstawie innej daty.
• Kronik ościennych jednostek OSP, w których mogą znajdować się wzmianki o wspólnych uroczystościach czy rocznicach, np. „jednostka nasza uczestniczyła w leciu straży xxx”.
• Publikacji takich jak:
  • Władysław Pilawski, Chronologia Powstań OSP Na Ziemiach Polskich w latach 1845-1890, 1998,
  • Józef Ryszard Szaflik, Dzieje Ochotniczych Straży Pożarnych, 2001,
  • ABC Strażaka Ochotnika nr 15 - Dokumentowanie Historii, 2004,
  • Rafał Dmowski i Grzegorz Welik, Vademecum kronikarzy Ochotniczych Straży Pożarnych, 2008,
  • ABC Strażaka Ochotnika nr 12 - historia ochrony przeciwpożarowej do 1918 r. biblioteka MDP.

Szukanie informacji w archiwach jest pracochłonne i może wymagać odwiedzenia również archiwów w sąsiednich województwach.

Interpretacja Dokumentów i Dowodów

Samo odnalezienie historycznych wzmianek czy posiadanie sprzętu nie zawsze jest równoznaczne z formalnym powstaniem Ochotniczej Straży Pożarnej. Należy ostrożnie interpretować zebrane dane.

Rozróżnienie Między Sprzętem a Organizacją

Rok otrzymania sikawki ręcznej (np. od Towarzystwa Ubezpieczeń Wzajemnych, które przekazało sikawki w latach 1870-1910) nie jest jednoznacznym potwierdzeniem powstania OSP. W „dawnych czasach”, nawet w XX wieku, posiadanie sikawki przez wieś, majątek czy parafię mogło oznaczać jedynie istnienie sprzętu do gaszenia i zwoływanie „pospolitego ruszenia” mieszkańców w razie pożaru. Nie świadczyło to o istnieniu zorganizowanej, osobnej jednostki straży pożarnej.

Warto również pamiętać o instytucji przymusowej/obowiązkowej straży pożarnej, do której powoływano mężczyzn zdolnych do służby. Nawet w latach 70. XX wieku niektóre OSP funkcjonowały jako Obowiązkowe Straże Pożarne z powodu niewystarczającej liczby ochotników. W latach 20. XX wieku w Wielkopolsce istniały tylko 2 straże zawodowe, sto kilkadziesiąt ochotniczych i grubo ponad 3000 obowiązkowych. Powstanie jednostki liczy się od utworzenia zarządu, a nie tylko od istnienia ochrony przeciwpożarowej czy remizy. To, że właściciel majątku rolnego wyznaczył osoby do gaszenia pożaru i była jakaś szopa na sprzęt, nie świadczy o istnieniu samej jednostki.

Znaczenie Dokumentów Rejestracyjnych

Najbardziej wiarygodnym dokumentem świadczącym o powstaniu OSP jest wpis do rejestru stowarzyszeń. Taki dokument jednoznacznie potwierdza formalne zawiązanie jednostki i nadanie jej osobowości prawnej. Ciekawym faktem jest, że w działalności statutowej jednej z OSP zarejestrowanej w 1936 roku, zapisano „ochronę przeciwlotniczą”. Zgodnie z tekstami źródłowymi z lat 30. XX wieku, takimi jak „Strażak Wielkopolski”, rozważano włączenie OSP w system obrony przeciwlotniczej i gazowej (OPLGaz.). Straże pożarne miały stanowić kadrę dla ludności cywilnej, tworząc służby alarmowe, ratownicze, sanitarne i porządkowe, oraz przechodzić kursy ogólno-informacyjne OPLGaz. Przedmiotami wykładanymi na takich kursach były m.in. historia i walka chemiczna, obrona indywidualna i zbiorowa, walka przeciwpożarowa oraz zasady meteorologii. To świadczy o zmieniających się rolach i statutowych zapisach OSP na przestrzeni dziejów.

Formalne Kroki do Założenia Nowej Ochotniczej Straży Pożarnej

Działalność w Ochotniczej Straży Pożarnej to piękna, ale i wymagająca droga, wiążąca się z ratowaniem ludzkiego życia i troską o bezpieczeństwo. Założenie OSP jako stowarzyszenia wymaga spełnienia konkretnych wymogów prawnych. Poniżej przedstawiono kluczowe etapy.

1. Zebranie Grupy Założycielskiej

Aby powołać OSP, potrzebnych jest co najmniej 15 osób zainteresowanych. Skuteczne zebranie i utrzymanie zaangażowania grupy można osiągnąć poprzez:

• Social media - w obecnych czasach to bardzo dobre źródło dotarcia do szerokiego grona potencjalnych członków.
• Spotkania na żywo - organizowanie zgromadzeń, aby przedstawić korzyści płynące z działalności OSP, przede wszystkim zapewnianie bezpieczeństwa i ochronę życia ludzkiego.
• Lokalne ogłoszenia - zachęcanie ludności za pomocą ulotek i plakatów, umieszczanych w często odwiedzanych miejscach.

2. Opracowanie i Przyjęcie Statutu OSP

Statut jest jednym z najważniejszych dokumentów formalnych. Określa on cel działania stowarzyszenia, jego zasady funkcjonowania oraz prawa i obowiązki członków. Powinien zawierać m.in. informacje o członkach stowarzyszenia oraz o władzach jednostki.

3. Wybór Władz Stowarzyszenia

Na zebraniu założycielskim, po przyjęciu statutu, należy wybrać władze stowarzyszenia: zarząd oraz komisję rewizyjną. Zarząd OSP jest odpowiedzialny za kierowanie pracami jednostki, reprezentowanie jej na zewnątrz oraz realizację celów statutowych. W jego skład wchodzą zazwyczaj: prezes, wiceprezes, naczelnik, zastępca naczelnika, skarbnik, sekretarz i gospodarz.

4. Rejestracja w Sądzie Rejonowym (KRS)

Ostatnim formalnym krokiem do założenia OSP jest rejestracja stowarzyszenia w sądzie rejonowym (wydziale gospodarczym KRS). Uzyskanie osobowości prawnej jest niezbędne do pełnoprawnego funkcjonowania jednostki.

5. Włączenie do Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP (ZOSP RP)

Po uzyskaniu osobowości prawnej jednostka OSP może dążyć do włączenia w struktury Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP (ZOSP RP), co niesie ze sobą wiele korzyści. Aby to zrobić, konieczne jest:

• Podjęcie formalnej uchwały Walnego Zebrania Członków OSP o przystąpieniu do ZOSP RP.
• Złożenie dokumentów (uchwały i deklaracji) do właściwej instancji ZOSP RP, zazwyczaj do Zarządu Gminnego ZOSP RP (jeśli działa on w gminie).

Moment powstania jednostki OSP jest bardzo ważny nie tylko dla samych strażaków, ale też i dla ludzi zamieszkujących daną miejscowość, ponieważ przekłada się na realny wpływ na ludzkie życie i bezpieczeństwo.

tags: #dokument #swiadczcy #o #powstaniu #osp #mcze