Doposażenie jednostek Ochotniczych Straży Pożarnych: Kluczowy postulat dla bezpieczeństwa

Ochotnicze Straże Pożarne (OSP) odgrywają bezcenną rolę w zapewnianiu bezpieczeństwa na terenach wiejskich i miejskich. To często pierwsi ratownicy na miejscu pożaru, wypadku czy powodzi, działający z poświęceniem dla dobra wspólnego. Aby druhowie mogli skutecznie nieść pomoc, ich jednostki muszą dysponować odpowiednim wyposażeniem - od wozów strażackich i motopomp po specjalistyczny sprzęt ratowniczy i środki ochrony osobistej. Modernizacja remizy, zakup nowej drabiny czy organizacja szkoleń dla strażaków wymagają znacznych nakładów finansowych, na które małe, wiejskie OSP często nie stać z własnej kieszeni. Na szczęście istnieje wiele źródeł finansowania, z których OSP mogą pozyskać dotacje i dofinansowania na swoją działalność. Finansowanie Ochotniczych Straży Pożarnych pochodzi z wielu źródeł - od środków publicznych po darowizny społeczności.

Specyficzne programy wsparcia: Przykład OSP-2026 w województwie mazowieckim

W ramach konkretnych inicjatyw wspierających doposażenie jednostek OSP, od 17 listopada do 5 grudnia 2025 roku gminy z województwa mazowieckiego mogą składać wnioski o dofinansowanie w ramach zadania OSP-2026. Program ten pozwala na doposażenie jednostek ochotniczych straży pożarnych, w tym na zakup:

• Nowego ciężkiego lub nowego średniego samochodu ratowniczo-gaśniczego ze sprzętem ratowniczo-gaśniczym zamontowanym na stałe, z wysokością przyznanej kwoty dofinansowania do 150 tys. zł.
• Nowego lekkiego samochodu ratowniczo-gaśniczego, z wysokością przyznanej kwoty dofinansowania do 100 tys. zł.
• Nowego sprzętu specjalistycznego i/lub środków ochrony indywidualnej strażaka i/lub środków łączności i/lub wyposażenia niezbędnego do utrzymania umundurowania bojowego, z wysokością przyznanej kwoty dofinansowania dla gminy do 50 tys. zł (bez względu na ilość wskazanych jednostek OSP).

Dotacje będą udzielane i rozliczane w trybie i na zasadach określonych w obowiązujących przepisach, w tym ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 roku o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz. U. z 2020 r. poz. 1057, z późn. zm.), ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 roku o finansach publicznych (Dz. U. z 2021 r. poz. 305) oraz ustawy z dnia 2 marca 2020 roku o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. poz. 1842, z późn. zm.).

Główne źródła finansowania Ochotniczych Straży Pożarnych

Środki z budżetu państwa (Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji oraz PSP)

Największym mecenasem jednostek OSP jest państwo, a dokładnie Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji (MSWiA) wraz z Komendą Główną Państwowej Straży Pożarnej (PSP). Na podstawie ustawy o OSP z 2021 roku, OSP mogą otrzymywać środki z budżetu państwa na realizację swoich zadań ratowniczych. Co roku Komenda Główna PSP (w uzgodnieniu z MSWiA) ogłasza tryb i zasady dofinansowania dla jednostek OSP.

• Dotacje dla jednostek włączonych do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG) - są to środki na zapewnienie gotowości bojowej tych jednostek.
• Dotacje dla pozostałych jednostek OSP (poza KSRG) - MSWiA wspiera również OSP nienależące do systemu KSRG, choć tu alokacje bywają mniejsze. Środki przeznaczone są na „przygotowanie jednostek OSP do działań ratowniczo-gaśniczych”.

W praktyce, każda OSP - zarówno w KSRG, jak i poza nim - na początku roku otrzymuje od właściwej Komendy Powiatowej PSP informacje o możliwości złożenia wniosku o dotację MSWiA. Wniosek zazwyczaj składa się poprzez komendanta gminnego OSP lub bezpośrednio do komendy powiatowej PSP. Należy w nim określić potrzeby jednostki według katalogu kwalifikującego się sprzętu i je uzasadnić. Następnie Komenda Główna PSP dzieli środki według ustalonych kryteriów, takich jak liczba wyjazdów jednostki, zagrożenia w rejonie czy braki wyposażenia. Po przyznaniu dotacji, pieniądze są przekazywane na konto OSP na podstawie umowy podpisanej między Komendantem Głównym PSP a daną OSP, reprezentowaną przez zarząd jednostki. Kluczową rolę w podziale dotacji na daną OSP będą mieli komendanci powiatowi PSP, choć są ograniczeni np. normatywami sprzętowymi czy dostępnością środków.

Z dotacji MSWiA/PSP można finansować bardzo różnorodny sprzęt: od umundurowania bojowego (hełmy, buty, ubrania specjalne), przez sprzęt łączności (radia, syreny), ratownictwa technicznego (np. zestawy hydrauliczne do wypadków) i medycznego (torby R1, defibrylatory), po drobne wyposażenie typu węże, prądownice, pompy, drabiny itp. W 2024 roku na liście sprzętów dofinansowywanych znalazły się nawet elementy do zawodów sportowo-pożarniczych czy wyposażenie Młodzieżowych Drużyn Pożarniczych.

Zakup samochodów ratowniczo-gaśniczych jest finansowany ze specjalnie montowanych źródeł, w których udział bierze również MSWiA. Corocznie zatwierdzana jest lista OSP, które otrzymają dofinansowanie do zakupu nowego wozu. Pieniądze na ten cel pochodzą z: dotacji MSWiA (przez PSP), środków z firm ubezpieczeniowych (fundusz prewencyjny ubezpieczeń od ognia), Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska oraz wkładu samorządu. Przykładowo, zakup średniego wozu za ok. 900 tys. zł może być sfinansowany w ten sposób: 400 tys. PSP/MSWiA, 200 tys. NFOŚiGW, 250 tys. od gminy, 50 tys. z funduszu ubezpieczeniowego.

Aby skorzystać z dotacji z MSWiA/PSP, OSP musi mieć uregulowaną sytuację prawną (aktualny wpis w KRS, ważny statut) i konto bankowe, a także dobrze rozliczać wcześniej otrzymane środki. Środki te przekazywane są do OSP za pośrednictwem Państwowej Straży Pożarnej. To do jej powiatowych komend wnioski składają poszczególne ochotnicze straże pożarne. Podział środków również nie odbywa się na zasadach konkursowych. Badane są przede wszystkim dyspozycyjność/mobilność jednostek, realne zapotrzebowanie lokalne, wytyczne w zakresie normatywów, klasyfikacja budżetowa (inwestycyjne vs. bieżące) oraz zapewnienie montażu finansowego największych inwestycji w danym regionie (przede wszystkim zakupy pojazdów).

Narodowy i Wojewódzkie Fundusze Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (NFOŚiGW/WFOŚiGW)

Drugim istotnym wsparciem są środki z Narodowego oraz Wojewódzkich Funduszy Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (NFOŚiGW / WFOŚiGW). Fundusze te wspierają strażaków, ponieważ działalność OSP ma bezpośredni związek z ochroną środowiska (gaszenie pożarów lasów, usuwanie skutków klęsk żywiołowych, likwidacja skażeń).

• „Mały Strażak” - to popularny program dofinansowania zakupu sprzętu i wyposażenia dla OSP, realizowany przez wojewódzkie fundusze przy wsparciu NFOŚiGW. Jest dedykowany głównie mniejszym potrzebom - pozwala zakupić sprzęt ratowniczy, ubrania specjalne, wyposażenie osobiste strażaka, drobne narzędzia (piły, agregaty), a nawet sprzęt do ćwiczeń czy zawody sportowo-pożarnicze. Program zwykle pokrywa do 50% kosztów kwalifikowanych, przy czym jest ustalony limit dotacji na jednostkę. Resztę kwoty musi zapewnić OSP lub gmina jako wkład własny.
• Zakup samochodów ratowniczo-gaśniczych - NFOŚiGW wraz z funduszami wojewódzkimi od lat uczestniczy w finansowaniu nowych wozów dla OSP. Dotacja środowiskowa najczęściej pokrywa część kosztu (np. do 300 tys. zł przy zakupie średniego samochodu). Często warunkiem jest wycofanie starego, mocno wyeksploatowanego wozu.
• Inne projekty - zdarzały się konkursy na doposażenie OSP w sprzęt przeciwpowodziowy (pompy szlamowe, worki przeciwpowodziowe) czy szkolenia z zakresu ekologicznych zagrożeń.

Aby skorzystać z funduszy ochrony środowiska, należy śledzić komunikaty właściwego WFOŚiGW. Nabory mają krótki czas trwania, a wnioski często składa się elektronicznie. Warto mieć przygotowany wkład własny, w czym duża jest rola gminy. Kluczowe w analizie możliwości dotacyjnych są regionalne zasady przygotowane przez zarządy WFOŚiGW. W jednych województwach dofinansowanie wyniesie 50%, a w innych 100%; rokrocznie te zasady będą inne. Podobnie różnią się sposoby aplikacji, wysokość dotacji i kryteria wyboru. Co istotne, zakupy inwestycyjne (przede wszystkim samochody) są uzgadniane wspólnie z właściwym terytorialnie komendantem wojewódzkim PSP oraz samorządem gminnym.

Fundusz Sprawiedliwości

Fundusz Sprawiedliwości, będący w dyspozycji Ministerstwa Sprawiedliwości, to kolejne nietypowe źródło wsparcia dla OSP. Fundusz ten z założenia służy pomocy ofiarom przestępstw, ale w ramach tej pomocy uznano, że dobrze wyposażone służby ratownicze również przyczyniają się do ratowania życia i zdrowia.

Ministerstwo Sprawiedliwości podpisywało umowy z wybranymi gminami (najczęściej na poziomie powiatów) i przekazywało środki na zakup wyposażenia dla OSP z tych terenów. W praktyce druhowie odbierali np. nowe zestawy ratownictwa medycznego, defibrylatory AED, pilarki, rozpieracze hydrauliczne, zestawy do oznakowania miejsca wypadku, a bywało że i drobne samochody ratownicze (quady, łodzie) - wszystko sfinansowane w 99% z Funduszu Sprawiedliwości. Wkład własny gmin bywał symboliczny. W roku 2023 ze środków Funduszu Sprawiedliwości do jednostek OSP w całym kraju trafiło kilkadziesiąt milionów złotych.

Program ten ma charakter uznaniowy. Warto śledzić komunikaty władz wojewódzkich i strony Ministerstwa Sprawiedliwości oraz utrzymywać kontakt z wójtem/burmistrzem i powiatem. Priorytetem Funduszu są rzeczy bezpośrednio związane z ratowaniem życia - torby medyczne, zestawy PSP R1, nożyce do cięcia pasów, sprzęt do udzielania pierwszej pomocy, narzędzia hydrauliczne do uwalniania ofiar wypadków.

Samorząd terytorialny (gminy i powiaty)

Samorząd terytorialny jest naturalnym sprzymierzeńcem OSP, gdyż ustawa o samorządzie gminnym nakłada na gminy obowiązek ochrony przeciwpożarowej i porządku publicznego na swoim terenie. Samorząd gminny jest najważniejszym źródłem finansowania działalności OSP, co wynika zarówno z ustawy o ochotniczych strażach pożarnych, jak i ustawy o samorządzie gminnym.

W praktyce każda gmina finansuje bieżące funkcjonowanie swoich OSP - zapewnia środki na paliwo, ubezpieczenia, drobne remonty remizy czy badania lekarskie druhów. Na poziomie gminy często stosuje się specjalne uchwały określające „warunki i tryb finansowania zadania własnego w zakresie ochrony przeciwpożarowej”. Dzięki temu OSP jako stowarzyszenia mogą występować np. raz w roku z wnioskiem o dotację na określone zadanie. Wielkość wsparcia teoretycznie zależy od „posiadanych sił i środków”, czyli w praktyce - od zamożności gminy oraz relacji między urzędem gminy a OSP. Gmina zobligowana jest do finansowania bezpośrednio ze swojego budżetu tzw. „świadczeń dla członków OSP”.

W celu przekazania dotacji dla OSP Gmina nie jest zobligowana do organizacji jakiegokolwiek konkursu ofert. Większe kwoty często są przekazywane nie jako dotacja dla OSP, ale jako zakup inwestycyjny gminy (samorząd kupuje wóz i przekazuje jednostce). Ważne jest, żeby OSP utrzymywały dobrą komunikację z samorządem, przedstawiając listę priorytetów. Ten enumeratywnie wymieniony katalog kosztów faktycznie poszerzony może być o wszelkie wydatki mieszczące się w art. 7 ust. 1 pkt 14 ustawy o samorządzie gminnym tj. w zapewnieniu „porządku publicznego i bezpieczeństwa obywateli oraz ochrony przeciwpożarowej i przeciwpowodziowej, w tym wyposażenia (…)”.

Powiaty także potrafią wspierać OSP, choć w mniejszym zakresie (z racji ograniczonych kompetencji). Bywa, że starostwo organizuje konkurs ofert dla stowarzyszeń na zadania z zakresu bezpieczeństwa. Nie można też zapominać o funduszu sołeckim w wioskach - jeśli dana wieś ma fundusz sołecki, społeczność może zdecydować o przeznaczeniu części kwoty na doposażenie lokalnej OSP.

Fundusze Unii Europejskiej

OSP mogą także skorzystać - choć raczej pośrednio - z funduszy Unii Europejskiej dostępnych w programach regionalnych i krajowych. W perspektywie 2021-2027 wiele województw przewidziało w swoich programach (Fundusze Europejskie dla regionu) działania związane ze wzmocnieniem systemu ratownictwa.

• Dofinansowanie zakupu samochodów ratowniczo-gaśniczych i sprzętu dla OSP ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego to działanie typowe dla kilku województw.
• Programy transgraniczne (Interreg) - niektóre przygraniczne OSP uczestniczą w projektach wspólnie ze strażakami z krajów ościennych (Czechy, Słowacja, Niemcy, Litwa). W ramach takich projektów można zdobyć środki na wspólne ćwiczenia, szkolenia, a nawet sprzęt jako „elementy poprawy zdolności reagowania”.

Podobnie jak w przypadku funduszy krajowych, tak i przy europejskich rola OSP to często partnerstwo i sygnalizowanie potrzeb. Dobre relacje z gminą zaprocentują tym, że wójt uwzględni remizę OSP w planach dofinansowania.

Sektor prywatny, fundacje i darowizny

Społeczna rola strażaków OSP jest powszechnie doceniana, dlatego również sektor prywatny chętnie ich wspiera. Część funduszy i fundacji kapitałowych dedykuje dla ochotniczych straży pożarnych specjalne konkursy dotacyjne.

• „ORLEN dla Strażaków” - coroczny program Fundacji ORLEN, w którym OSP z całego kraju mogą składać wnioski o dofinansowanie zakupu sprzętu czy umundurowania. Budżet programu sięga kilku milionów złotych rocznie. Pojedyncze jednostki otrzymują zwykle do kilkunastu tysięcy zł. Wnioskowanie odbywa się za pośrednictwem generatora wniosków on-line. Fundacja Orlen może również udzielić OSP darowizny, niezależnie od opisanego programu.
• Fundacja PGNiG czy Fundacja PZU - te duże firmy ubezpieczeniowe i energetyczne także mają programy wsparcia dla służb ratowniczych. PZU prowadziło akcję „Pomoc To Moc”.
• Lokalne firmy i fundusze - np. w regionach górniczych Fundacja KGHM „Polska Miedź” nieraz dofinansowała OSP, podobnie Fundacja LOTOS na Pomorzu czy Fundacja Grupy Azoty w regionach chemicznych.
• Fundusz Składkowy Ubezpieczenia Społecznego Rolników (FSUSR) - rokrocznie fundusz ogłasza konkursy dofinansowujące w formie dotacji różne zakupy lokalnych OSP kwotami rzędu kilku/kilkunastu tysięcy złotych. Wkład własny ustalany jest na poziomie rzędu 1% kosztów kwalifikowanych.

Oprócz programów grantowych, wiele OSP korzysta z bezpośredniego sponsoringu lub darowizn lokalnych biznesów. Z punktu widzenia formalnego, OSP jako stowarzyszenie może przyjąć darowiznę pieniężną lub rzeczową - warto wtedy sporządzić umowę darowizny dla celów transparentności.

Nieodpłatne przekazanie mienia

Ochotnicze Straże Pożarne mogą również starać się o nieodpłatne przekazanie pojazdów i sprzętu nie tylko z Państwowej Straży Pożarnej i innych służb podległych ministrowi właściwemu do spraw wewnętrznych, ale również np. mienia będącego w dyspozycji Ministra Obrony Narodowej. Warto za takimi możliwościami lobbować, poczynając od komend PSP.

tags: #doposazenie #jednostek #osp #postulat #wyborczy