Dotacje celowe dla Ochotniczych Straży Pożarnych na remonty: zasady i możliwości

Ochotnicze Straże Pożarne (OSP) odgrywają kluczową rolę w zapewnianiu bezpieczeństwa lokalnych społeczności. Aby mogły skutecznie nieść pomoc, muszą dysponować odpowiednim sprzętem, wyszkolonymi ludźmi oraz zapleczem infrastrukturalnym, co wymaga znacznych środków finansowych. W niniejszej analizie przedstawiamy zasady i możliwości uzyskania dotacji celowych na remonty obiektów OSP, ze szczególnym uwzględnieniem wsparcia ze strony jednostek samorządu terytorialnego oraz innych źródeł.

Ustawowe podstawy finansowania OSP

Finansowanie Ochotniczych Straży Pożarnych opiera się na wielu filarach, co zostało uregulowane ustawowo. Zgodnie z art. 32 ustawy z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych oraz art. 7 ust. 1 pkt 14 ustawy z 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym, zaspokajanie zbiorowych potrzeb wspólnoty w zakresie ochrony przeciwpożarowej należy do zadań własnych gminy. Zadania własne gminy „konkretyzują podstawowy cel, do realizacji którego została powołana gmina - cel, którym w ujęciu ogólnym jest zaspokajanie potrzeb wspólnoty gminnej”.

Główne filary finansowania OSP

• Budżety jednostek samorządu terytorialnego (JST) - przede wszystkim gmin, które utrzymują OSP, finansując ich bieżącą działalność, wyposażenie, obiekty i inne świadczenia.
• Środki z budżetu państwa - przekazywane Komendantowi Głównemu PSP, stanowiące centralne dotacje dla OSP rozdzielane za pośrednictwem Państwowej Straży Pożarnej. Ich źródłem jest m.in. część składek ubezpieczeniowych od ognia (10%), które trafiają do PSP na cele ochrony przeciwpożarowej.
• Wpływy instytucji ubezpieczeniowych - wspomniane 10% od obowiązkowych ubezpieczeń od ognia, zasilające budżet PSP i pulę dotacyjną dla jednostek ochrony przeciwpożarowej.
• Środki od osób fizycznych i prawnych - darowizny, sponsorzy, składki.
• Środki ze zbiórek publicznych - organizowane przez OSP na określone cele (zakup sprzętu, remont remizy).
• Środki własne OSP - np. dochody z działalności odpłatnej, wynajmu sal, organizacji festynów.

Finansowanie rządowe i unijne

W praktyce, największe ciężary finansowania OSP spoczywają na gminach. Jednocześnie jednak bez wsparcia z budżetu państwa wiele inwestycji przekraczałoby możliwości lokalnych społeczności. Dlatego ważne są rządowe dotacje celowe oraz programy realizowane we współpracy z innymi instytucjami.

Dotacje z budżetu państwa (MSWiA i KG PSP)

Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji, we współpracy z Komendą Główną PSP, co roku uruchamia środki na dofinansowanie jednostek OSP. OSP w KSRG mogą liczyć na wyższe dofinansowania, np. w 2024 r. zaplanowano około 73 mln zł, z czego ok. 26,1 mln na wydatki bieżące (remonty, paliwo, drobny sprzęt), a 46,8 mln zł na wydatki majątkowe (zakup sprzętu, pojazdów itp.). OSP spoza KSRG również otrzymują wsparcie z budżetu państwa (często określane jako dotacja MSWiA dla OSP nienależących do KSRG). Środki te przeznaczane są na „przygotowanie jednostek OSP do działań ratowniczo-gaśniczych” - czyli zapewnienie gotowości bojowej jednostki poza systemem. W praktyce dotacje te finansują m.in. remonty strażnic, drobny sprzęt ratowniczo-gaśniczy, umundurowanie czy wyposażenie łączności.

Istotne jest, że z tej puli nie można finansować dużych inwestycji budowlanych (budowy nowych remiz, rozbudowy czy gruntownej modernizacji) - te muszą być realizowane z innych programów.

Procedura uzyskania dotacji MSWiA co do zasady przebiega poprzez składanie wniosków przez OSP za pośrednictwem komend PSP. Komendant Główny PSP co roku zbiera zapotrzebowania i na tej podstawie dysponuje środki. Wnioski i umowy podpisują w imieniu OSP uprawnieni przedstawiciele zarządu jednostki (zgodnie z KRS). Zakres przedmiotowy dotacji jest co roku określany w wykazach zatwierdzanych przez KG PSP.

Zakup nowego samochodu ratowniczo-gaśniczego to jedno z najkosztowniejszych przedsięwzięć dla OSP. W Polsce wypracowano model montażu finansowego z wielu źródeł, w tym dotacji z budżetu państwa przekazanych przez KG PSP (środki MSWiA), środków samorządowych, funduszy z firm ubezpieczeniowych (via KG PSP), środków z Narodowego lub Wojewódzkich Funduszy Ochrony Środowiska (NFOŚiGW/WFOŚiGW) oraz wkładu własnego OSP i lokalnych darczyńców.

Programy specjalne i fundusze celowe

Oprócz stałych, corocznych dotacji, rząd uruchamia niekiedy programy celowe:

• „Bitwa o remizy” (2023/2024) - program profrekwencyjny, w ramach którego gminy z najwyższą frekwencją wyborczą mogły otrzymać 1 mln zł dotacji na termomodernizację, remont i doposażenie remizy strażackiej.
• Programy modernizacji służb mundurowych - obejmujące m.in. PSP, z których pośrednio korzystają także OSP (zwłaszcza te w KSRG).
• Rządowy Fundusz Polski Ład: Program Inwestycji Strategicznych - wiele gmin wykorzystało go do inwestycji związanych z ochroną przeciwpożarową, np. budowy lub modernizacje remiz OSP, a także zakupy samochodów ratowniczych.
• COVID-19 - dotacje celowe (2020-2021) - dodatkowe środki dla OSP zaangażowanych w walkę z pandemią (5 tys. zł na jednostkę).
• Fundusz Młodzieżowy / wsparcie dla MDP (od 2022 r.) - dofinansowanie do 5 tys. zł na jednostkę OSP z MDP, z przeznaczeniem na umundurowanie i wyposażenie dla młodzieży oraz organizację ich działalności.

Środki z Unii Europejskiej

Fundusze Unii Europejskiej wspierają bezpieczeństwo i infrastrukturę publiczną. Chociaż nie ma unijnych programów dedykowanych wyłącznie dla OSP, jednostki te korzystają z wielu programów (bezpośrednio lub poprzez samorządy):

• Regionalne Programy Operacyjne (RPO) - zarządzane na poziomie województw, w poprzedniej perspektywie (2014-2020) wiele RPO miało działania związane z poprawą bezpieczeństwa, np. doposażenie OSP w sprzęt ratowniczy. OSP zazwyczaj są partnerami takich projektów, a wnioskodawcą jest gmina, powiat lub urząd marszałkowski.
• Program Rozwoju Obszarów Wiejskich (PROW) - istniała możliwość finansowania inwestycji w małej skali na wsi. Działanie „Podstawowe usługi i odnowa wsi” pozwalało gminom uzyskać dotacje na budowę lub remonty obiektów użyteczności publicznej, w tym remiz OSP. OSP jako stowarzyszenia mogły także uczestniczyć w projektach Lokalnych Grup Działania (LEADER), składając wnioski o granty na lokalne inicjatywy, np. doposażenie świetlicy OSP.

Finansowanie działalności OSP przez gminę - kluczowe aspekty

Zarówno na gruncie ustawy z 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej, jak i obowiązującej od niedawna ustawy z 17 grudnia 2021 r. o OSP, pojawiają się wątpliwości na temat tego, w jakim zakresie gmina może wspierać strażaków ochotników. Niestety, precyzyjność prawa pozostawia wiele do życzenia.

Zadania własne gminy w zakresie ochrony przeciwpożarowej

Sprawy „porządku publicznego i bezpieczeństwa obywateli oraz ochrony przeciwpożarowej i przeciwpowodziowej, w tym wyposażenia i utrzymania gminnego magazynu przeciwpowodziowego” są wymienione wprost wśród zadań gminy w art. 7 ust. 1 pkt 14 ustawy z 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym. Wyliczenie to ma charakter przykładowy, lecz wyznacza kierunek interpretacyjny.

Dotacje na remont obiektu OSP a tytuł prawny do nieruchomości

Pojawia się wątpliwość, czy możliwe jest udzielenie dotacji przez gminę na remont obiektu, do którego gmina nie ma tytułu prawnego, a stanowi on własność OSP. Regionalna Izba Obrachunkowa w Olsztynie (wyjaśnienia z 10 lipca 2017 r. oraz z 4 kwietnia 2018 r.) dopuściła możliwość sfinansowania z budżetu gminy m.in. wymiany drzwi garażowych w budynku remizy stanowiącej własność OSP - ponieważ mieści się to w pojęciu utrzymania ochotniczej straży pożarnej w rozumieniu art. 32 ust. 2 u.o.p. Wydatki te powinny być związane z utrzymaniem gotowości bojowej OSP.

Istnieje prawna możliwość udzielenia dotacji przez gminę dla jednostki OSP na remont obiektu stanowiącego jej własność. Brak tytułu prawnego gminy do tej nieruchomości nie stanowi przeszkody, ponieważ przepisy ustawy o ochotniczych strażach pożarnych przewidują szerokie możliwości finansowania działalności OSP.

Zakres finansowania OSP przez gminę w świetle prawa i orzecznictwa

Poprzedni stan prawny (ustawa o ochronie przeciwpożarowej)

Ustawa z 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej (art. 32 ust. 2 i 3) stanowiła, że koszty wyposażenia, utrzymania, wyszkolenia i zapewnienia gotowości bojowej OSP ponosi gmina, z zastrzeżeniem art. 35 ust. 1. Gmina miała również obowiązek: 1) bezpłatnego umundurowania członków OSP; 2) ubezpieczenia członków OSP i młodzieżowej drużyny pożarniczej; 3) ponoszenia kosztów okresowych badań lekarskich.

• Mundury galowe: RIO w Opolu (17 września 2015 r.) i RIO w Kielcach (28 lutego 2018 r.) uznały, że zakup mundurów galowych dla OSP mieści się w kategorii zadań własnych gminy, jako „koszt wyposażenia” lub „bezpłatnego umundurowania”, niekoniecznie związany bezpośrednio z działaniami ratowniczymi.
• Zakup samochodu strażackiego: Urszula Winkowska-Zakrzewska uznała, że w ramach zapewnienia gotowości bojowej OSP mieści się zakup samochodu strażackiego, dopuszczając przekazanie części środków z funduszu sołeckiego na ten cel.
• Kontrowersje: RIO w Kielcach (23 lipca 2014 r.) i RIO w Łodzi (25 czerwca 2015 r.) negatywnie oceniły możliwość sfinansowania z budżetu gminy organizacji uroczystości jubileuszu OSP czy zakupu sztandaru, twierdząc, że wydatki te nie mieszczą się w kategorii „kosztów wyposażenia, utrzymania, wyszkolenia i zapewnienia gotowości bojowej OSP”. RIO w Katowicach (8 października 2014 r.) stwierdziła, że zakup naczyń kuchennych w celu doposażenia zaplecza kuchennego OSP nie może być sfinansowany ze środków funduszu sołeckiego, chyba że zaplecze jest wykorzystywane w trakcie działań przeciwpowodziowych i związane z zarządzaniem kryzysowym.

Obecny stan prawny (ustawa o OSP)

Obecnie ochotnicze straże są finansowane na podstawie ustawy z 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych. Zgodnie z art. 10 ust. 1, w ramach realizacji zadania własnego w zakresie ochrony przeciwpożarowej, gmina zapewnia, stosownie do posiadanych sił i środków, ochotniczym strażom pożarnym:

1. obiekty, tereny, pojazdy i sprzęt specjalistyczny, środki ochrony indywidualnej, umundurowanie i środki łączności oraz ich utrzymanie;
2. ubezpieczenie strażaków ratowników OSP i kandydatów na strażaków ratowników OSP oraz członków młodzieżowych drużyn pożarniczych i dziecięcych drużyn pożarniczych;
3. badania lekarskie strażaków ratowników OSP i kandydatów na strażaków ratowników OSP.

Dariusz Kała w komentarzu praktycznym do nowej ustawy napisał, że „Zakres finansowania OSP zasadniczo się nie zmienia, ponieważ art. 10 u.o.s.p. podtrzymuje dotychczasowe kategorie finansowania OSP (...) Redakcja art. 10 u.o.s.p. nie wprowadza żadnej nowej jakości (...)”.

Kwestia trybu udzielania dotacji celowych przez gminę (konkursy vs. bezpośrednie wsparcie)

Często pojawia się problem w interpretacji trybu udzielania dotacji. Na przykład, gdy OSP jest właścicielem samochodu pożarniczego wymagającego napraw i przeróbek, a wójt twierdzi, że dotacja celowa wymaga rozpisania konkursu dla organizacji pozarządowych. Zgodnie z art. 32 ust. 2 ustawy o ochronie przeciwpożarowej, na gminę nakłada się obowiązek ponoszenia kosztów wyposażenia, utrzymania, wyszkolenia i utrzymania gotowości bojowej OSP.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z 9 maja 2013 r. (sygn. akt VIII SA/Wa 1009/12) oraz RIO w Krakowie wskazały na konieczność zawierania umów o dotację między zarządem jednostki samorządu terytorialnego a beneficjentem dotacji (OSP) na podstawie art. 250 ustawy o finansach publicznych. Sąd zgodził się z tezą, że „Dotacjami, o których mowa w art. 32 ust. 3b ustawy o ochronie przeciwpożarowej są dotacje celowe w rozumieniu art. 221 ust. 1 ustawy o finansach publicznych, tj. dotacje udzielane na cele publiczne związane z realizacją zadań danej jednostki samorządowej”. Nie zgodził się natomiast z tą częścią tezy, według której dotacja, o której mowa w art. 32 ust. 3b ustawy o ochronie przeciwpożarowej jest dotacją celową udzielaną na cele publiczne związane z realizacją zadań danej jednostki samorządowej w wąskim rozumieniu. Dotacja może być przeznaczona na finansowanie OSP w zakresie wyznaczonym przez art. 32 ust. 2 ustawy. Wbrew stanowisku sądu należy uznać, że beneficjentem dotacji z art. 32 ust. 3b u.ppoż. jest ochotnicza straż pożarna, jak wynika expressis verbis z tego przepisu i nie ma to żadnego związku z art. 221 ust. 1 ustawy o finansach publicznych w kwestii trybu udzielania dotacji. Zatem gmina, chcąc przyznać OSP dotację na podstawie art. 32 ust. 3b ustawy o ochronie przeciwpożarowej, powinna zaplanować dotację w budżecie, a następnie zawrzeć umowę o dotację.

Należy zatem uznać, że w przypadku dotacji dla OSP na zadania wynikające z przepisów o ochronie przeciwpożarowej, konkurs dla organizacji pozarządowych nie jest obligatoryjny, ponieważ OSP realizują zadania własne gminy w oparciu o specyficzne regulacje prawne.

Utrzymanie obiektów OSP a ich związek z działaniami ratowniczymi (interpretacja RIO Kielce)

Przepisy ustawy o ochotniczych strażach pożarnych nie wskazują, że utrzymanie obiektów i terenów OSP musi mieć bezpośredni związek z realizacją działań ratowniczych. Wynika to z wyjaśnień Regionalnej Izby Obrachunkowej w Kielcach. Środki na wyposażenie remizy gmina może przekazać w formie dotacji.

RIO w Kielcach (wyjaśnienia z 30 marca 2020 r.) wskazała, że finansowanie z budżetu gminy wyposażenia budynku, wykorzystywanego jako remiza dla OSP, może się odbywać na podstawie art. 32 ust. 3b ustawy o ochronie przeciwpożarowej (obecnie art. 10 ust. 1 ustawy o OSP). Przepis ten wskazuje, że JST mogą przekazywać OSP dodatkowe środki pieniężne także w formie dotacji. Na podstawie powyższego przepisu, gmina mogłaby zatem pokryć koszty wyposażenia takiego budynku (tj. sfinansować zakup mebli, oświetlenia, sanitariatów itp.). „Należy zauważyć, że ustawodawca wyszczególnił zakres możliwych wydatków, podając m.in. utrzymanie obiektów, terenów”.

RIO podkreśliła, że problematyki wydatków na utrzymanie obiektów OSP nie można rozpatrywać w oderwaniu od treści art. 44 ustawy o ochronie przeciwpożarowej stanowiącego, że „Właściciel, zarządca lub użytkownik budynku, obiektu lub terenu, w którym funkcjonuje resortowa lub zakładowa straż pożarna albo inna jednostka ochrony przeciwpożarowej, w tym ochotnicza straż pożarna, ponosi wszelkie koszty związane z utrzymaniem tych jednostek”. Przez obowiązek zapewnienia obiektów i terenów, o którym mowa w ww. artykule, należy rozumieć nie tylko ich udostępnienie, ale także utrzymanie w należytym stanie technicznym i funkcjonalnym. W ocenie RIO nie budzi wątpliwości prawnych, że ochotnicza straż pożarna często pełni funkcję organu prowadzącego lub zarządzającego świetlicą wiejską, szczególnie gdy budynek świetlicy jest zlokalizowany wspólnie z remizą OSP. Współpraca OSP z samorządem w zakresie prowadzenia świetlicy pozwala na efektywne wykorzystanie wspólnej infrastruktury, co wydaje się w pełni korespondować z zasadami wydatkowania środków publicznych zgodnie z art. 44 ust. 3 ustawy o finansach publicznych.

tags: #dotacja #celowa #dla #osp #na #remont