Na powodzenie działań ratowniczo-gaśniczych kluczowy wpływ ma skuteczna i dobrze zorganizowana łączność. Pozwala ona na sprawne alarmowanie, wczesne przekazywanie ważnych informacji jadącym do akcji zastępom i sekcjom straży pożarnych, a także służy porozumiewaniu się strażaków pracujących na różnych stanowiskach na terenie akcji.
Znaczenie i Rodzaje Łączności w Działaniach Ratowniczych
Zgodnie z definicją, łączność to zespół przedsięwzięć organizacyjno-technicznych zapewniających szybki przepływ informacji pomiędzy ratownikami. Ze względu na rodzaj środka przekazu informacji łączność można podzielić na:
- radiową,
- przewodową,
- sygnalizacyjną.
Bez właściwie zorganizowanej łączności, która powinna zapewnić alarmowanie, dowodzenie i współdziałanie, dowódca w wielu przypadkach nie byłby w stanie prawidłowo kierować akcją. W obecnych czasach łączność sygnalizacyjna i przewodowa wypierana jest niemal powszechnie przez łączność radiową.
Obok Państwowej Straży Pożarnej działa coraz więcej Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP) wyposażonych w radiotelefony samochodowe i nasobne. Łączność radiowa jest bardzo wygodna: nie wymaga kontaktu wzrokowego ani niewygodnych do rozprowadzania połączeń przewodowych. Możliwość wykorzystania różnych częstotliwości fal radiowych pozwala na organizowanie kilku rodzajów łączności równocześnie.
Zalety i Ograniczenia Łączności Radiowej
Łączność radiowa jest jednak ograniczona w swoich możliwościach zasięgiem nadawania i odbioru. Fale ultrakrótkie (UKF) rozchodzą się prostoliniowo, więc nie omijają przeszkód w ukształtowaniu terenu i nie odbijają się od jonosfery. Dlatego też zasięg fal ultrakrótkich zależy od wysokości umieszczenia anteny nadawczej i odbiorczej. Wprawdzie dla fal ultrakrótkich przeszkodą są także budynki, których nie mogą przeniknąć ani ominąć, ale mogą się od budynków odbić. Wraz z oddalaniem się od anteny nadawczej fale słabną, dlatego zasięg dla fal ultrakrótkich nie przekracza kilkudziesięciu kilometrów. Mają te fale jednak poważną zaletę: są mało wrażliwe na zakłócenia od wyładowań atmosferycznych i urządzeń elektrycznych, co umożliwia odebranie nawet słabych sygnałów.
Organizacja Łączności na Miejscu Działań Ratowniczych
Sprawna wymiana informacji na miejscu akcji możliwa jest tylko wtedy, gdy kierujący działaniami ratowniczymi (KDR) uniknie błędów w organizowaniu łączności. Organizacja łączności jest procesem ciągłym - zaczyna się od momentu wyjazdu z garażu pierwszego zastępu do działań i kończy po opracowaniu informacji ze zdarzenia. KDR musi mieć od samego początku akcji świadomość, że to na nim w głównej mierze spoczywa obowiązek organizacji łączności, a jej właściwe przygotowanie może mieć ogromne znaczenie nie tylko dla skuteczności prowadzenia operacji ratowniczo-gaśniczych, lecz przede wszystkim dla skutecznej ochrony zdrowia i życia ratowanych.
Obowiązujący zbiór zasad, tzw. „Metodyka (...),” szczegółowo opisuje krok po kroku etapy postępowania przy organizacji łączności - od działań interwencyjnych do strategicznych. Jest to kluczowe dla sprawnej wymiany informacji na terenie akcji między kierującym działaniami a dowódcami rot czy zastępów.
Problemy w Organizacji Łączności
Pozyskanie wiadomości o sytuacji na miejscu zdarzenia, działaniach prowadzonych przez poszczególnych ratowników czy wydawanie rozkazów lub poleceń w przypadku działań na niewielkim obszarze, gdy KDR wszystko ma w zasięgu wzroku, często nawet nie wymaga użycia radiotelefonów. Problem pojawia się, gdy do akcji kierowane są kolejne jednostki i obszar działań gwałtownie się rozrasta, a KDR nie zadbał o zorganizowanie łączności już na początku.
Typowymi trudnościami są wówczas:
- praca wszystkich na jednym kanale (najczęściej w sieci powiatowej),
- brak możliwości ustalenia, kto z kim rozmawia, gdyż nie określono stosownych kryptonimów,
- nieumiejętne przekazywanie komunikatów do wszystkich korespondentów danej sieci.
Łączność ze Stanowiskiem Kierowania (SK)
Sprawna wymiana informacji między kierującym działaniami ratowniczymi a stanowiskiem kierowania jest niezbędna. Właściwie zorganizowana łączność pozwala na przekazywanie meldunków z miejsca akcji i uzyskanie dodatkowej wiedzy z dostępnych baz danych, a także umożliwia dysponowanie kolejnymi siłami i środkami. Istotne jest, aby łączność między KDR i stanowiskiem kierowania pozwalała na efektywną wymianę informacji, kiedy liczba przekazywanych danych gwałtownie rośnie.
Ponadto w tym samym momencie na terenie powiatu mogą być prowadzone różne działania ratownicze, wobec czego kanał powiatowy staje się niewydolny. Dyżurny stanowiska kierowania nie ma możliwości prostego rozdzielenia komunikacji, a wszystkie istotne i nieistotne dla danego zdarzenia wiadomości są przekazywane przez jedną sieć i odbierane przez wszystkich jej użytkowników. Przedstawione uwagi i spostrzeżenia wynikają przede wszystkim z obserwacji ćwiczeń.
Należy mieć świadomość, że łączność radiowa nie jest jedynym możliwym technicznym środkiem porozumiewania się podczas działań, choć niewątpliwie ma kluczowe znaczenie. Powszechnie dostępne usługi sieci telefonii komórkowej, stacjonarnej, Internetu czy telefonii satelitarnej również pozwalają na przekazywanie informacji, co może być na co dzień wykorzystywane.
Sieci Radiowe i Kanały w Państwowej Straży Pożarnej i OSP
Państwowa Straż Pożarna (PSP) dla potrzeb realizacji łączności radiowej UKF wykorzystuje częstotliwości z pasma pierwszego zakresu 160MHz, będącego w dyspozycji resortu spraw wewnętrznych. Pasmo to zostało podzielone na kanały radiowe z odstępem między nimi 12,5kHz.
Kanały Powiatowe i Ratowniczo-Gaśnicze
Każdemu powiatowi w kraju został przydzielony jeden kanał, który tworzy sieć powiatową (PR). Mając na uwadze, że działania ratowniczo-gaśnicze mogą być prowadzone w odległości kilkuset metrów od KP/KM PSP, jak również w promieniu kilku, kilkunastu czy nawet kilkudziesięciu kilometrów, zaleca się wykorzystywanie do pracy w sieci powiatowej radiotelefonów stacjonarnych i przewoźnych. „Zasady organizacji łączności (...)” nie zakazują stosowania urządzeń nasobnych, ale praca na nich powinna zostać wcześniej poprzedzona stosowną analizą, z której musi jasno wynikać, czy parametry techniczne urządzeń przenośnych pozwolą na przekazanie informacji w całości ze wzajemnym zrozumieniem się stron.
Każdy powiat ma ponadto do wykorzystania osiem kanałów ratowniczo-gaśniczych (KRG), służących do korespondencji na miejscu prowadzenia działań pomiędzy KDR a podległymi mu bezpośrednio ratownikami. Są to te same częstotliwości (kanały) w całym kraju.
Ewolucja Zasad Organizacji Łączności i Najczęstsze Problemy
Nadal najpowszechniejszym problemem jest niewłaściwe wykorzystywanie sieci powiatowej i sieci ratowniczo-gaśniczej. Bardzo często w chwili przyjazdu na miejsce akcji pierwszych jednostek, KDR całą korespondencję, zarówno ze stanowiskiem kierowania, jak i z ratownikami, prowadzi na kanale powiatowym. Umiejscowienie zbyt wielu korespondentów w jednej sieci prowadzi do złamania przyjętych zasad w zakresie organizacji łączności, a przede wszystkim do dublowania informacji przekazywanych do SK KP/KM PSP, w pierwszej kolejności przez roty, następnie przez dowódcę. Nieprawidłowość ta zazwyczaj zostaje zniwelowana dopiero po powołaniu sztabu i podziale terenu akcji na odcinki bojowe. Wtedy też dokonuje się stosownych zmian i rozpoczyna porządkowanie zastanych nieprawidłowości organizacji łączności.
Aktualizacja „Zasad organizacji łączności (...)” z 2016 r.
Wychodząc naprzeciw tym problemom, w 2016 r. komendant główny PSP dokonał aktualizacji „Zasad organizacji łączności (...)” i wskazał komendantom wojewódzkim PSP, by w uzgodnieniu z komendantami powiatowymi/miejskimi PSP ustalili kolejność przydziału kanałów ratowniczo-gaśniczych podczas prowadzenia działań ratowniczych na terenie powiatu.
Zmiana ta spowodowała, że dowódca po przybyciu na miejsce działań do prowadzenia korespondencji na miejscu akcji używa kanału ratowniczo-gaśniczego (KRG) ustalonego wcześniej pomiędzy komendantem wojewódzkim PSP a komendantem powiatowym/miejskim PSP. W przypadku zajętości tego kanału dowódca uzgadnia z SK KP/KM PSP kolejny kanał ratowniczo-gaśniczy do prowadzenia korespondencji. Ta zmiana zapewne budzi największe kontrowersje wśród większości dowódców.
Została ona wymuszona przede wszystkim analizami ze zdarzeń, z których wynika jednoznacznie, że jeśli w danej jednostce nie został wyrobiony nawyk pracy w relacjach: dowódca <-> stanowisko kierowania (w sieci powiatowej) oraz dowódca <-> ratownicy (na kanale ratowniczo-gaśniczym) i wszyscy pracują na jednym kanale radiowym, to nie ma co się łudzić, że w przypadku wprowadzenia do działań kilku zastępów łączność będzie funkcjonowała prawidłowo. Jeżeli nie zatroszczymy się o taki podział jeszcze przed wyjazdem z garażu, podczas działań element ten zejdzie po prostu na dalszy plan. Pytanie o przyczynę takiego rozwiązania zadają zwłaszcza dowódcy pełniący służbę w małych powiatach. Twierdzą, że tam nikt nikogo nie zakłóca i nikt nikomu nie przeszkadza. I być może rzeczywiście zazwyczaj tak jest, ale przy zadysponowaniu do działań większej liczby zastępów sytuacja ta ulegnie zmianie. Sieć stanie się niewydolna, a KDR zacznie posiłkować się telefonem komórkowym.
Łączność poza Teren Własnego Powiatu
Inną zmianą, jaką przyniosła aktualizacja „Zasad organizacji łączności (...)”, jest uregulowanie kwestii organizacji łączności w przypadku dysponowania pojazdów poza teren własnego powiatu. Polega ona na prowadzeniu nasłuchu/korespondencji w sieci KSW (krajowa sieć współdziałania i alarmowania) od razu po wyjeździe z jednostki, a nie, jak to miało miejsce wcześniej, po przekroczeniu granicy powiatu. Zmiana została wprowadzona ze względu na fakt, iż jednostki dysponowane z jednego powiatu do drugiego często nie zdawały sobie sprawy, czy granicę administracyjną przekroczyły. Zdarzały się przypadki, że pracowały cały czas w sieci powiatowej własnej lub powiatu, do którego się udawały.
Taka sytuacja zazwyczaj powodowała, że obydwa SK KM/KP PSP szukały SIS w trzech sieciach: KSW, PR jednego powiatu lub PR drugiego powiatu. Teraz zapis jest jednoznaczny, a pojazdy dysponowane poza teren własnego powiatu mają zawsze prowadzić nasłuch/korespondencję w krajowej sieci współdziałania i alarmowania KSW.
Zakaz Komunikacji Głosowej w Sieciach Alarmowania PA1 i PA2
Ostatnią znaczącą zmianą w „Zasadach organizacji łączności (...)”, w szczególności w kontekście działań prowadzonych przez Ochotnicze Straże Pożarne, jest wprowadzenie jednoznacznego zakazu prowadzenia komunikacji głosowej ze stanowiskiem kierowania oraz sąsiednimi jednostkami straży pożarnej w sieci alarmowania PA1 i PA2. Należy w tym miejscu przypomnieć, że sieci alarmowania PA1 i PA2 nie służą do prowadzenia komunikacji głosowej i wymiany informacji.
Kryptonimy - Klucz do Sprawnej Identyfikacji
Niezbędnym elementem łączności radiowej są kryptonimy. Zasady ich tworzenia i stosowania zostały szczegółowo przedstawione w „Instrukcji (...)”, jednak często pojawiają się pytania dotyczące nadawania i używania kryptonimów podczas akcji, w których uczestniczą nie tylko siły i środki z danego powiatu lub województwa, lecz także inne podmioty i służby ratownicze. Należy przede wszystkim pamiętać o podstawowej funkcji kryptonimu, czyli zapewnieniu jednoznacznej identyfikacji zarówno nadawcy, jak i odbiorcy korespondencji. Dlatego tak ważne jest, aby wszyscy uczestnicy działań wiedzieli, jaki został przyjęty schemat nadawania i stosowania kryptonimów. Warto także odnotować fakt, że gdy korespondencja odbywa się w ramach jednego odcinka bojowego lub grupy ratowniczej w sieci KRG, dopuszcza się wykorzystywanie jako kryptonimów np. numerów funkcyjnych.
Na szczeblu wojewódzkim stosuje się następujące kryptonimy (na przykładzie woj. ).
Każda komenda PSP (główna, wojewódzka, miejska/powiatowa) ma swój wyznaczony kanał radiowy (np. B021T dla KM PSP Wrocław), na którym pracują wszystkie zastępy prowadzące działania na terenie miasta i powiatu podległego pod daną komendę. Swoje wewnętrzne kanały mają także poszczególne Jednostki Ratowniczo - Gaśnicze (JRG).
Wymagania Techniczne dla Radiotelefonów
Wymagania techniczno-funkcjonalne dla radiotelefonów zostały określone w załącznikach od 1 do 3 „Instrukcji w sprawie organizacji łączności w sieciach radiowych UKF Państwowej Straży Pożarnej” i stanowią minimalne wymagania resortu spraw wewnętrznych i administracji (uzgodnione pomiędzy służbami) dla radiotelefonów stacjonarnych, przewoźnych i nasobnych. Zgodnie z „Instrukcją (...)” adekwatnie do potrzeb OSP, jak i podmiotów współdziałających pracujących w sieciach radiowych PSP dopuszcza się zmianę parametrów funkcjonalno-użytkowych dla radiotelefonów.
I tak na przykład, liczba programowanych kanałów radiowych opisanych w parametrach funkcjonalno-użytkowych dla radiotelefonów nasobnych w PSP wynosi 250. Mając na uwadze, że poszczególne jednostki OSP nie są w stanie skonsumować takiej wartości, dopuszcza się zakupy radiotelefonów np. 32-kanałowych. Niedopuszczalne są zmiany parametrów technicznych, środowiskowych i klimatycznych. Stosowne pismo dotyczące jednolitej interpretacji zasad i norm dotyczących łączności radiowej oraz konieczności ich respektowania przez wszystkich użytkowników zostało wystosowane przez zastępcę komendanta głównego PSP st. bryg.
Rekomendowane Modele Radiotelefonów
Zaleca się wyposażanie jednostek w radiotelefony dwusystemowe (analog/DMR) dla jednostek Państwowej Straży Pożarnej i Ochotniczych Straży Pożarnych, które spełniają wymagania „Instrukcji organizacji łączności radiowej”. Są to modele, które spełniają określone w instrukcji normy i parametry techniczne.
Zasady Prowadzenia Korespondencji Radiowej
Posługiwanie się urządzeniami łączności radiowej UKF wymaga stosowania się do jednolitych przepisów obowiązujących wszystkie jednostki, w tym Ochotnicze Straże Pożarne, które otrzymały zezwolenie na użytkowanie sprzętu radiowego pracującego w paśmie częstotliwości Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji.
Ochotnicza Straż Pożarna, która używa radiotelefonu, powinna:
- znać przepisy i zasady prowadzenia korespondencji radiowej,
- mieć ważne zezwolenie,
- znać zasady obsługi urządzenia radiowego,
- dysponować aktualnymi danymi radiowymi.
Dane radiowe - są to dokumenty umożliwiające prowadzenie łączności z określonymi korespondentami danej sieci. W dokumentach tych zawarte powinny być podstawowe elementy, takie jak:
- wytyczne określające sposób organizacji łączności radiowej,
- obowiązujące sygnały radiowe,
- numer kanału pracy (częstotliwość),
- kryptonim stacji głównej oraz kryptonimy korespondentów danej sieci radiowej.
Dane radiowe są dokumentami poufnymi zastrzeżonymi "do użytku służbowego". Sieć radiową tworzą co najmniej trzy stacje pracujące na wspólnych danych radiowych. Kierunek radiowy to sposób organizacji łączności pomiędzy dwoma stacjami, które pracują na wspólnych danych radiowych.
Dla zachowania sprawności systemu łączności, który powinien ułatwiać prowadzenie działań ratowniczo-gaśniczych, niezbędne jest przestrzeganie zasad prowadzenia korespondencji. Najważniejsze z nich to:
- podczas prowadzenia korespondencji należy kierować się zasadą: "minimum czasu nadawania - maksimum treści",
- wymieniając korespondencję w warunkach słabej słyszalności, trzeba najważniejsze hasła powtarzać dwa razy, a nawet stosować zgłoskowanie,
- w czasie prowadzenia korespondencji stosuje się formę zwracania do korespondentów: "Ty",
- nie należy, nawet w przypadku przekazywania informacji o charakterze jawnym, używać stopni służbowych i nazwisk osób funkcyjnych. Do określenia osób służą specjalne kody,
- podstawowym rodzajem pracy w sieciach radiowych jest prowadzenie nasłuchu.
Nadawanie ma miejsce w przypadku:
- potrzeby wywołania korespondenta i przekazania informacji,
- zgłoszenia się na wywołanie korespondenta w celu odebrania informacji.
Procedury Korespondencji Radiowej
Aby wywołać korespondenta, należy nadać:
- kryptonim korespondenta - 1 raz
- zwrot "TU" - 1 raz
- kryptonim własny - 1 raz
- zwrot "ODBIÓR" - 1 raz
Zabrzmi to następująco: "459-45" tu "459-11" odbiór. Jeśli korespondent nie zgłosi się, treść wywołania należy powtórzyć, jednak nie więcej niż dwa razy. Ponowne wywoływanie powinno się rozpocząć po upływie kilku minut. W przypadku braku odbioru przy ponownym wywoływaniu, trzeba starać się wywołać korespondenta za pomocą innej stacji. Na przykład: "459-49" tu "459-11" wywołaj dla mnie "459-45" odbiór.
Jeśli nasza stacja jest wywoływana przez inną stację, strażak obsługujący ją zgłasza się następująco: Tu "459-11" odbiór.
W przypadku wywoływania stacji przez kilku korespondentów, zgłoszenie się polega na podaniu:
- zwrotu "TU" - 1 raz
- kryptonimu własnej stacji - 1 raz
- zwrotu "zgłaszam się dla" - 1 raz
- kryptonimu jednej z wywoływanych stacji - 1 raz
Zabrzmi to następująco: Tu "459-11" zgłaszam się dla "459-45" odbiór.
Aby przekazać treść korespondencji, należy podać:
- kryptonim stacji korespondenta - 1 raz
- zwrot "TU" - 1 raz
- kryptonim własnej stacji - 1 raz
- treść korespondencji - 1 raz
- zwrot "odbiór" - 1 raz
Korespondencja będzie miała przykładowo treść: "459-45" tu "459-11" jestem na miejscu akcji, udaję się na rozpoznanie, odbiór.
Potwierdzenie przyjęcia korespondencji polega na nadaniu:
- zwrotu "TU" - 1 raz
- kryptonimu własnej stacji - 1 raz
- zwrotu "zrozumiałem" - 1 raz
- zwrotu "odbiór" - 1 raz
Na przykład: Tu "459-11" zrozumiałem odbiór. W razie niezrozumienia treści informacji należy użyć zwrotów: "powtórz" lub "nie zrozumiałem". Będzie to brzmieć: Tu "459-11" powtórz - odbiór.
Doskonalenie Łączności Radiowej i Perspektywy
W dziedzinie łączności radiowej w ciągu ostatnich lat nastąpiła widoczna i znacząca poprawa. Strażacy posługują się radiotelefonami o coraz lepszych parametrach technicznych, chociaż, jak wynika z pojawiających się w Komendzie Głównej PSP sygnałów i informacji, być może nie zawsze spełniającymi wymagania dla sprzętu łączności UKF pracującego w sieciach radiowych MSWiA. Ciągle też pozostawia wiele do życzenia sposób wykorzystania sprzętu, a przede wszystkim sieci radiowych. Szczególnie kierujący działaniami ratowniczymi powinni być świadomi, jakie informacje i komu muszą być przekazywane i na tej podstawie określać wykorzystywane kanały i sieci radiowe.
Potrzebna jest radykalna zmiana podejścia dowodzących do wykorzystania środków łączności, bez której nie będzie można liczyć na uzdrowienie sytuacji, nawet przy zastosowaniu najnowszych dostępnych technologii. W ramach doskonalenia zawodowego należy wielokrotnie ćwiczyć prowadzenie korespondencji i korzystanie z sieci radiowych, bo jeśli pewne zachowania nie staną się nawykami, to można założyć, że podczas rzeczywistych działań, pod presją realnego zagrożenia, nigdy nie będą stosowane.
Warto też zwrócić uwagę na konieczność odpowiedniego oprogramowania radiotelefonów przewoźnych i nasobnych, przede wszystkim pod kątem „własnej” sieci powiatowej (PR) oraz wszystkich tzw. KRG. Zasadne byłoby również, aby każdy strażak pełniący obowiązki KDR mógł zapoznać się z możliwościami oraz budową samochodów dowodzenia i łączności, aby ewentualnie skorzystać z dobrodziejstw, jakie mogą dać obecnie wykorzystywane technologie.