Zespół klasztorny opactwa cysterskiego w Sulejowie, położony w Podklasztorzu, jest jednym z najlepiej zachowanych zespołów cysterskich w Polsce i cennym zabytkiem architektury romańskiej. Jego fundacja, przypisywana księciu Kazimierzowi II Sprawiedliwemu, miała miejsce pod koniec XII wieku, kiedy to sprowadzono zakonników z opactwa Morimond w Burgundii.
Kościół św. Tomasza Kantuaryjskiego
Najważniejszym obiektem zespołu jest orientowana trójnawowa bazylika z transeptem, której konsekracja miała miejsce w 1232 roku. Architektura wnętrza stanowi połączenie stylów romańskiego i gotyckiego - system konstrukcyjny jest gotycki, natomiast detale architektoniczne zachowały charakter romański.
- Fasada: Front kościoła zdobi romański portal z trzema kolumnami z każdej strony oraz ośmiodzielna rozeta.
- Wyposażenie: Wnętrze zdobią barokowe ołtarze, rokokowa ambona oraz XVII-wieczne organy. W kaplicy południowej zachowała się romańska piscina.
Zabudowania klasztorne i fortyfikacje
Jedyną dobrze zachowaną częścią klasztoru jest skrzydło wschodnie, w którym znajduje się późnoromański kapitularz. Jego sklepienie krzyżowo-żebrowe wspiera się na jednej kamiennej kolumnie. Obecnie w tych wnętrzach mieści się muzeum prezentujące historię opactwa.
W XIV-XVII wieku wokół klasztoru wzniesiono rozbudowane mury obronne, które miały chronić posiadłość. Do dziś zachowało się sześć baszt, w tym:
| Nazwa baszty | Charakterystyka |
|---|---|
| Baszta Mauretańska | Najstarsza, półkolista, gotycka z końca XV wieku. |
| Baszta Krakowska | Wysoka na 34 metry, z XVI wieku, nadbudowana w XVIII w. |
| Baszta Rycerska | Renesansowa, czworoboczna, z XVI wieku. |
Trudna historia i pożary
Opactwo wielokrotnie zmagało się z niszczycielskimi żywiołami oraz konfliktami zbrojnymi. W 1656 roku, podczas potopu szwedzkiego, spalono przyklasztorną osadę. W 1790 roku klasztor dotknął wielki pożar, a w 1847 roku kolejny ogień uszkodził kościół i zabudowania, co doprowadziło do rozbiórki pałacu opackiego. Kolejne pożary odnotowano w latach 1923 oraz w czasach późniejszych. Mimo zniszczeń, dzięki pracom konserwatorskim prowadzonym w różnych okresach, obiekt przetrwał jako ważny punkt na mapie historycznej Polski.