Tuszyn to miasto położone w centralnej Polsce, w województwie łódzkim, w powiecie łódzkim wschodnim, w gminie Tuszyn. Jest oddalone od południowych granic Łodzi o 15 kilometrów i dogodnie zlokalizowane przy autostradzie A1 oraz drodze DK 91.
Legenda i wczesne wzmianki o Tuszynie
Choć pierwsza udokumentowana wzmianka o Tuszynie pochodzi z XIII wieku, dokładna etymologia nazwy pozostaje nieznana. Z powstaniem miasta Tuszyn wiąże się legenda sięgająca czasów króla Władysława Jagiełły, kiedy to okoliczne bory i puszcze obfitowały w liczną zwierzynę łowną, a tereny centralnej Polski były świadkami przemarszów rycerstwa na wojny z wrogami Rzeczypospolitej, głównie z Krzyżakami. Na miejscu dzisiejszego miasta znajdowała się karczma z zajazdem, która przyjmowała w swoje podwoje królów i książąt z całą dworską świtą, zwłaszcza w okresie polowań.
Właśnie podczas jednego z takich polowań, odbywającego się z udziałem Króla Władysława, zaginął królewski syn. Długotrwałe poszukiwania zakończył jeden z rycerzy, który po odnalezieniu chłopca z wielką radością wykrzyknął: „Królu - tu syn!”. Na pamiątkę tego wydarzenia król postanowił założyć miasto i nadać mu nazwę Tusyn, które z czasem przekształciło się w dzisiejszy Tuszyn.
Lokacja miasta i rozwój średniowieczny
Najstarsza historyczna wzmianka o Tuszynie datowana jest na XIII wiek. Konrad, książę Mazowsza i Kujaw, przekazał swoje prawa do położonych wśród puszczy wsi Czarnocin, Rudnik i Tuszyn biskupowi pruskiemu Christianowi, prowadzącemu działalność misyjną wśród Prusów. Akt został spisany w mieście Bresno, a nazwa os. Tuschino odnosi się do jednej z trzech darowanych wsi. Kazimierz Sprawiedliwy, syn Bolesława Krzywoustego, książę łęczycko-kujawski, przebywając w Tuszynie, potwierdził klasztorowi w Sulejowie przywilejem monarszym posiadanie wsi Straszków, ofiarowanej Klasztorowi Cystersów w roku 1232. Pierwsza wzmianka o istnieniu kościoła i parafii wskazuje, że kościół tuszyński stał we wsi prawdopodobnie jako mały drewniany budynek.
Źródła historyczne donoszą, że w 1416 roku, dokładnie 16 sierpnia, w Wiślicy, król Władysław Jagiełło nadał rycerzowi polskiemu Debeonowi (Dobko, przezwany Kobyłą) z Żar prawo lokacyjne na założenie miasta Tuszyna obok wsi Tuszyn. Miasto lokowano na prawie magdeburskim, zapewniając mu niezawisłość wójta i mieszczan od jurysdykcji zwierzchniej władzy wojewody, kasztelana czy starosty. Nowych osadników zwolniono na mocy przywileju królewskiego od wszelkich ciężarów i podatków na lat szesnaście, a karczujących dąbrowy - na lat dziesięć. Król Władysław Jagiełło nadał Dobkowi, obok przywileju lokacyjnego, przywilej handlowy zezwalający na targi i jarmarki. Dobek najprawdopodobniej za zasługi w walce z Krzyżakami otrzymał w dzierżawę królewszczyznę tuszyńską z prawem lokacji nowego miasta. Osada zaczęła się rozwijać, miała wielu rzemieślników, a wkrótce Tuszyn stał się pierwszym miastem po Piotrkowie. Przywileje Tuszyna były ponawiane przez kolejnych władców i w tamtejszym ratuszu pieczołowicie je przechowywano do roku 1832.
Król Kazimierz Jagiellończyk w Tuszynie
W XV wieku Tuszyn był miejscem wypadowym dla królewskich polowań w okolicznej puszczy. Król Polski Kazimierz IV Jagiellończyk trzykrotnie zawitał w tym celu do Tuszyna: w 1463, 1472 oraz 19 marca 1492 roku, na krótko przed śmiercią. 7 listopada król Kazimierz Jagiellończyk przebywał z królową i całym dworem w Tuszynie, serdecznie podejmowany przez tutejszego wójta Sądzisza. 20 listopada król Kazimierz Jagiellończyk po raz drugi przybywa do Tuszyna. 14 marca król Kazimierz Jagiellończyk przybywa do Tuszyna po raz trzeci. W tym okresie ustanowił Tuszyn starostwem niegrodowym, a starosta był zarządcą dóbr królewskich, czerpiącym zyski i pilnującym bezpieczeństwa.
Zmiany właścicielskie i rozwój gospodarczy (XV-XVI wiek)
W 1497 roku król Polski Jan I Olbracht, przygotowując środki finansowe na wyprawę wojenną przeciw Wołochom, pożyczył 3200 złotych od Aukuta z Paniewa herbu Godzięba, zabezpieczając tę sumę posiadłościami królewskimi w Piotrkowie oraz Tuszynie. Wkrótce Tuszyn utracił swój status posiadłości całkowicie królewskiej. W 1504 roku Jan oraz Jerzy Paniewscy herbu Godzięba stali się właścicielami części królewszczyzn oraz największymi posiadaczami w Tuszynie, gdzie swoje własności miała także świątynia katolicka, a także drobniejsza szlachta i zamożniejsi mieszczanie. W XVI wieku majętności tuszyńskie wielokrotnie zmieniały właściciela. W 1508 roku, za zgodą polskiego króla Zygmunta Starego, Paniewscy zbywają królewszczyznę wojewodzie poznańskiemu Andrzejowi z Szamotuł, który z kolei za 2000 złotych węgierskich i 200 złotych polskich zbywa ją kasztelanowi poznańskiemu Łukaszowi z Górki. Ten zaś 19 czerwca 1514 roku sprzedaje ją Mikołajowi z Lublina, który po śmierci Andrzeja z Szamotuł zostaje wojewodą poznańskim. W tym też roku odkupił w całości królewszczyznę tuszyńską od Andrzeja z Szamotuł, płacąc za nią 2000 zł węgierskich i 200 zł polskich. Przez całe życie charakteryzowała go w sprawach majątkowych niezmierna zachłanność. Zmarł w 1542 roku.
Właścicielem tuszyńskiej królewszczyzny był również Tomasz z Lubrańca, syn Mikołaja, kasztelan brzesko-kujawski do roku 1533, który prowadził spory o ziemię z Kapitułą Krakowską. Z nadania króla Zygmunta Starego królewszczyzna tuszyńska dostała się Janowi Gruszczyńskiemu, kasztelanowi z Inowłodza.
W XVI wieku w Tuszynie rozwijał się przemysł leśny, hodowla pszczół, pasterstwo, młynarstwo. Najważniejszą rolę spełniał wyrób piwa, który stanowił wówczas główne zajęcie ludności. Dużą rolę pełnił również handel. Lustracja podatkowa z 1564 roku wykazała, że miastem zarządzał landwójt, którego zwano wójtem. Ostatni tę funkcję pełnił Maciej Podolski. Na terenie miasta było 106 placów targowych, które płaciły podatek po 1 groszu. Funkcjonowało tu 7 kowali, 13 szewców, 4 krawców, 5 kuśnierzy, 10 piekarzy, 15 piwowarów, 8 kołodziejów, 2 stelmachów oraz 5 rzeźników. Na obrzeżach miasteczka pracowali również rolnicy oraz ogrodnicy. Odbyła się dokładna lustracja królewszczyzny tuszyńskiej, która wykazała 106 placów, 153 domy, a dochód miasta wynosił 116 zł i 8 groszy. Później Tuszyn przeszedł do starostwa piotrkowskiego jako jego organiczna część. Kolejny spis lustracyjny wykazał, iż Tuszyn, oprócz rynku, składał się z ulic: Łęczyckiej, Targowej, Piotrkowskiej, Kościelnej, Sieradzkiej, Browarnej i Tylnej.
XVII wiek: Potop Szwedzki i zniszczenia
Od 1621 roku tenutę tuszyńską posiadał starosta Olbracht Starołęski. W roku 1655 Tuszyn został całkowicie spalony i splądrowany przez wojska szwedzkie podczas potopu. Miasto nie stawiało oporu, gdyż nie było przygotowane do funkcji obronnych. Szwedzi bezkarnie grasowali w Tuszynie kilka dni, rabowali żywność i co cenniejsze przedmioty, a na koniec spalili i zrównali z ziemią prawie całe miasteczko. Lustracja miasta podaje, że częste w minionych latach pożary i spustoszenia poczynione przez wojska szwedzkie doprowadziły mieszkańców do zupełnej nędzy. Wcześniej, po jednym z pożarów, król Zygmunt August zwolnił mieszczan od wszelkich ciężarów i podatków na lat dwanaście.
XVIII i XIX wiek: Odrodzenie, rozwój rzemiosła i utrata praw miejskich
Po okresie zniszczeń, 21 maja Jan III Sobieski potwierdził prawa miasta i uwolnił mieszczan od niektórych opłat, a na prośbę Przemysława Bykowskiego dodał dwa nowe targi. W tym czasie przybyli nowi osadnicy pochodzenia żydowskiego, a w środku rynku znajdował się kościółek św. Andrzeja. 2 stycznia król August II w Warszawie potwierdził nadanie przywilejów Tuszynowi oraz dodał jeszcze dwa kolejne targi.
Franciszek Skarbek pozyskał w roku 1723 poprzez ożenek starostwo tuszyńskie. Został kasztelanem łęczyckim, a od roku 1736 wojewodą łęczyckim. Istniał cech szewski, w którym starszym piastował Antoni Boka. W 1738 roku wybuchł w mieście ogromny pożar. Przystąpiono do budowy nowego kościoła z drewna na kamiennej podmurówce, a w styczniu został założony Cech Piwowarów, którego erygowanie potwierdził król Stanisław August Poniatowski.
W 1775 roku Tuszyn liczył 450 osób, z czego 364 chrześcijan i 86 Żydów. Zaledwie trzy osoby potrafiły pisać: pisarz, radny i landwójt. Komisja Dobrego Porządku przeprowadziła inwentaryzację miasta, wykazując 111 drewnianych zamieszkałych domów, 8 pustych oraz 47 niezabudowanych parcel przy rynku i 9 ulicach. Ludność trudniła się przeważnie uprawą roli, pszczelarstwem, ogrodnictwem, hodowlą bydła. Rzemiosłem i handlem zajmowało się 19 osób, w tym 16 Żydów. Wyrabiano najprzeróżniejsze przedmioty drewniane, a bednarze tuszyńscy słynęli w całej okolicy z wyrobu doskonałych beczek.
Wskutek II rozbioru Polski Tuszyn wszedł w 1793 roku w skład Prus. W 1827 roku w mieście było 169 domów z 1230 mieszkańcami, a w 1857 roku - 181 domów z 1835 mieszkańcami. W latach 50. XIX wieku Tuszyn utracił jednak znaczenie wskutek dynamicznego rozwoju niedalekiej Łodzi. W 1860 roku miasto liczyło 1860 mieszkańców, w tym 61% katolików i 37% Żydów. W 1863 roku w walkach powstania styczniowego wziął udział oddział zorganizowany przez tuszyńskiego ławnika, Tomasza Zdzienickiego. Jako karę, po jego zdławieniu, włączono Tuszyn do spisu 300 miast i miasteczek zdegradowanych nakazem carskim z 19 maja 1870 roku do roli osad lub wsi.
Pod koniec XIX wieku Tuszyn, opisany przez Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, był osadą miejską leżącą w powiecie łódzkim w gminie Górki w parafii Tuszyn. Według spisu powszechnego z tego czasu, w miasteczku było 230 domów, w których mieszkało 3282 mieszkańców. Ulice miejskie były wówczas niebrukowane, a budynki przeważnie drewniane. Wiek XIX to okres dalszego rozwoju funkcji handlowej miasta. Odbywało się tu 12 targów rocznie, na które zjeżdżali kupcy z odległych stron. Napływ do miasta kolonistów niemieckich przyczynił się do rozwoju rzemiosła. W 1883 roku zanotowano 115 rzemieślników i przemysłowców, a garncarstwo, wykorzystujące lokalne złoża gliny, odgrywało dużą rolę.
XX wiek: Odzyskanie praw miejskich i rozwój współczesny
W 1912 roku Stanisław Muznerowski wydał monografię historyczną poświęconą miastu pt. „Tuszyn w Ziemi Piotrkowskiej”. Podczas okupacji niemieckiej w 1915 roku Tuszyn uzyskał połączenie kolejką dojazdową (tramwajem podmiejskim) z Łodzią przez Rzgów. Początkowo (z powodu wojny) z trakcją parową, od 1927 roku z trakcją elektryczną. W 1921 roku samorząd poczynił starania o utworzenie w Tuszynie sanatorium przeciwgruźliczego, które ostatecznie oddano do użytku w 1928 roku i funkcjonuje do dziś. Tuszyn odzyskał prawa miejskie 13 lipca 1924 roku. Ze względu na dogodne połączenie tramwajowe, w końcu lat 20. XX wieku zaczęła żywiej rozwijać się letniskowa i wypoczynkowa funkcja miasta.
Specjalistyczny Szpital Gruźliczy i Chorób Płuc w Tuszynie jest jednym z większych tego typu placówek w Polsce, a specyficzny mikroklimat terenów, na których jest położony, ma znaczący wpływ na jego efektywność leczenia. Również w 1928 roku rozpoczęło działalność miasto-las, wybudowane według projektu inż. Andrzeja Kortasiriskiego. Sanatoria i prywatne domy letniskowe położone wśród naturalnego lasu sosnowego stanowiły przez cały okres międzywojenny zaplecze wypoczynkowe dla prężnie rozwijającej się Łodzi.
Filmowa encyklopedia Łodzi i okolic - Tramwaje podmiejskie 1901-2001
Tuszyn w czasie II wojny światowej i po niej
W czasie II wojny światowej miasto dostało się pod niemiecką okupację. Lata okupacji hitlerowskiej zmieniły strukturę demograficzną miasta, a ludność pochodzenia żydowskiego została wywieziona do getta w Piotrkowie Trybunalskim. 15 listopada 1951 roku pod Tuszynem doszło do katastrofy lotniczej samolotu Polskich Linii Lotniczych LOT - Lisunow Li-2, lecącego z Łodzi do Krakowa, w której zginęło 16 osób. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa piotrkowskiego. W 1978 roku zlikwidowane zostało połączenie tramwajowe miasta z Łodzią. Przez wiele lat w Tuszynie istniał zakład filmów lalkowych Studia Małych Form Filmowych Se-ma-for (zlikwidowany w końcu lat 90. XX wieku), gdzie powstały zdjęcia do słynnych lalkowych seriali, takich jak „Miś Uszatek”, „Przygody Misia Colargola” czy „Mały pingwin Pik-Pok”.
Historia Ochotniczej Straży Pożarnej w Tuszynie
Dokument z 1870 roku potwierdza, że w Tuszynie istniała remiza strażacka. 125 lat temu, w 1884 roku, mieszkańcy ówczesnego Tuszyna postanowili reaktywować działalność Straży Ogniowej. Książka pióra ks. Stanisława Muznerowskiego pt. "Instytucje społeczne" podaje, że reaktywowana Straż Ogniowa liczyła 130 członków czynnych. Nie długo jednak istniała, gdyż jako niezlegalizowaną rozwiązał ją naczelnik powiatu łódzkiego.
Po kilku latach działalność Straży Ogniowej została ponownie powołana do życia przez pełniącego w Tuszynie zaszczytne obowiązki lekarza, dr. Stanisława Skalskiego, co nastąpiło w 1902 roku. Prezesem nowo powstałej Straży został sędzia Czesław Westerski, a naczelnikiem jednostki Władysław Zwierzyński. Od tego momentu nastąpił dynamiczny rozwój jednostki Straży Ogniowej, która dysponowała sikawką ręczną, drabiną oraz innym drobnym sprzętem do zwalczania pożarów.
Współczesne atrakcje Tuszyna
Miasto jest położone w bezpośrednim sąsiedztwie dużych kompleksów leśnych. Na terenie Tuszyna znajduje się ośrodek wypoczynkowy „Młynek” o charakterze kąpieliska i kempingu, a także Miejskie Centrum Sportu i Wypoczynku, działające całorocznie, oferujące bazę noclegową i wyposażone w basen. Przez Tuszyn przebiega pieszy szlak turystyczny Szlak Okrężny Wokół Łodzi.