Ochotnicze Straże Pożarne (OSP) odgrywają kluczową rolę w systemie bezpieczeństwa Polski, będąc integralną częścią Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG) lub działając poza nim. Ich dyspozycyjność i gotowość operacyjna są fundamentem skutecznego reagowania na różnorodne zagrożenia - od pożarów i wypadków, po klęski żywiołowe i sytuacje kryzysowe. W ostatnich latach kwestie związane z funkcjonowaniem OSP, w tym ich profilowaniem, dysponowaniem do zdarzeń oraz finansowaniem, stały się przedmiotem szczegółowych analiz i proponowanych zmian legislacyjnych.
Profilowanie Jednostek OSP: Nowe Zadania na Czas Kryzysu i Wojny
W obliczu zmieniającej się sytuacji geopolitycznej i rosnących wymagań w zakresie ochrony ludności i obrony cywilnej, Ochotnicze Straże Pożarne mogą wkrótce otrzymać nowe, wyspecjalizowane zadania. Trwają intensywne przygotowania do tzw. profilowania jednostek OSP, które - zgodnie z zapowiedziami - może rozpocząć się jeszcze w tym roku. Celem jest wzmocnienie systemu reagowania kryzysowego i lepsze przygotowanie służb oraz społeczności lokalnych na sytuacje nadzwyczajne.
Czym jest profilowanie OSP?
Profilowanie jednostek oznacza przypisywanie konkretnych zadań wybranym OSP na wypadek sytuacji kryzysowych lub działań wojennych. W wielkim uproszczeniu jest to specjalizacja danej jednostki OSP. W praktyce każda jednostka ma otrzymać określony zakres odpowiedzialności, dostosowany do potrzeb regionu. Docelowo ma powstać sieć jednostek odpowiadających za konkretne obszary działań ratowniczych i logistycznych, co ma doprowadzić do powstania systemu jednostek o różnych zadaniach. Wśród planowanych zadań wymienia się m.in. wsparcie w poszukiwaniu osób zaginionych. Zgodnie z założeniami do każdej jednostki ma zostać przypisany jeden główny profil działania.
Dopasowanie do lokalnych potrzeb
Twórcy projektu zakładają, że specjalizacja OSP nie będzie jednakowa w całym kraju. Profile mają powstawać na podstawie przewidywanego zapotrzebowania w konkretnej gminie lub powiecie. Oznacza to, że zakres zadań jednostek będzie zależał od lokalnych warunków, infrastruktury i zagrożeń. Strategia profilowania OSP ma być częścią szerszej strategii rozwoju jednostek ochrony przeciwpożarowej, a dokument regulujący te zmiany ma zostać przygotowany na przełomie marca i kwietnia.
Zasady Dysponowania Jednostek OSP do Zdarzeń
Dysponowanie jednostek Ochotniczych Straży Pożarnych do zdarzeń jest procesem złożonym, regulowanym przez szereg przepisów i wewnętrznych procedur. Ostateczna decyzja o zadysponowaniu należy do dyżurnych Stanowisk Kierowania Komendantów Powiatowych/Miejskich Państwowej Straży Pożarnej (SKKP/KM PSP), którzy podejmują ją w oparciu o treść zgłoszenia, obowiązującą procedurę dysponowania oraz aktualną sytuację pożarową, dostępne siły i środki (SiS), planowanie zabezpieczenia rejonu oraz żądania Kierującego Działaniem Ratowniczym (KDR).
Procedury i wytyczne
Podstawę prawną dysponowania regulują m.in. Ustawa o PSP oraz Rozporządzenie o KSRG. Istnieją również "Ramowe wytyczne KG PSP do opracowania zasad dysponowania sił jednostek ochrony przeciwpożarowej oraz zasad doraźnego zabezpieczenia operacyjnego terenu powiatu po zadysponowaniu zasobów ratowniczych". Na ich podstawie, każdy komendant powiatowy tworzy własne procedury dysponowania, które są zatwierdzane przez komendanta wojewódzkiego. Oznacza to, że każda komenda może mieć odmienne, ale mieszczące się w wytycznych zasady dysponowania. W zasadach tych powinno się uwzględniać jednostkę z terenu miejscowości, na której powstało zdarzenie. Jeśli jej potencjał sprzętu, wyposażenia i wyszkolenia nie gwarantuje samodzielnej likwidacji zdarzenia, jednostkę tę należy traktować jako siły dodatkowe. Istnieje także zalecenie, aby do zdarzeń, gdzie występuje zagrożenie życia, dysponować minimum 6 ratowników PSP, czyli jeden lub dwa zastępy PSP.
Praktyczne wyzwania w dysponowaniu
W praktyce, mimo istnienia procedur, pojawiają się sytuacje budzące wątpliwości wśród strażaków ochotników. Przykłady obejmują:
- Dysponowanie jednostek z odległych gmin, podczas gdy bliżej położone jednostki OSP (nawet te z KSRG) pozostają niezadysponowane.
- Kwestie dysponowania do zdarzeń na terenach przygranicznych z innymi powiatami lub województwami, gdzie czas dojazdu może być krótszy dla jednostek spoza "właściwego" terenu. W takich przypadkach komendanci często podpisują umowy o "obszarach pomocy wzajemnej", co pozwala na elastyczne dysponowanie.
- Obawy, że roszczeniowa postawa niektórych jednostek OSP, zgłaszających pretensje do komend, może negatywnie wpływać na przyszłe dysponowanie.
Aspekty prawne dysponowania jednostek spoza KSRG
Ważnym problemem jest status prawny dysponowania jednostek spoza KSRG. Ustawa o PSP nie daje prawnych możliwości dysponowania jednostek nie włączonych do KSRG, z wyjątkiem tych, które mają podpisane porozumienia. Rozporządzenie w sprawie szczegółowych zasad kierowania i współdziałania jednostek ochrony przeciwpożarowej wprowadza tu pewne zamieszanie, skupiając się bardziej na przekazywaniu informacji o zdarzeniach niż na formalnym dysponowaniu. Pojawiają się głosy, że PSP dysponuje wyłącznie SiS KSRG, natomiast pozostałe jednostki ochrony przeciwpożarowej są jedynie powiadamiane o zdarzeniach na ich terenie. Ta subtelna różnica ma znaczenie w kontekście odpowiedzialności i wzajemności działań. OSP są niezależnymi stowarzyszeniami, a nie komórkami organizacyjnymi PSP, co rodzi specyficzne wyzwania w ich integracji z systemem.
Raport NIK: Ocena Funkcjonowania Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego i OSP
Najwyższa Izba Kontroli (NIK) przeprowadziła kompleksową kontrolę funkcjonowania Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG), oceniając go generalnie pozytywnie, ale wskazując również na obszary wymagające poprawy. Kontrola była pierwszą całościową analizą systemu i wynikała z pojawiających się w mediach informacji o problemach oraz potrzeby zbadania organizacji i funkcjonowania jednostek wchodzących w skład KSRG.
Geneza kontroli i ogólne wnioski
NIK podkreśliła, że obowiązujące rozwiązania prawne są spójne, a organizacja systemu oraz wyposażenie i przygotowanie ratowników umożliwiały sprawne prowadzenie działań. W I połowie 2020 r. w KSRG funkcjonowało 5100 jednostek (w tym 501 JRG PSP i 4545 jednostek OSP), dysponując łącznie 134 299 ratownikami. Systematycznie rosnąca liczba zdarzeń wymagała ciągłego rozwoju systemu. W latach 2014-2017 na funkcjonowanie jednostek OSP włączonych do KSRG przeznaczono niemal miliard złotych rocznie, które zostały efektywnie wykorzystane.
Potencjał ludzki i szkolenia
Ratownicy systemu posiadają wymagane wyszkolenie. Strażacy OSP są szkoleni nieodpłatnie przez PSP i szkoły pożarnicze. NIK ustaliła, że w połowie 2020 r. 99,2% jednostek OSP posiadało wymaganą liczbę ratowników po szkoleniu podstawowym, a 93,3% dodatkowo ukończyło szkolenia specjalistyczne.
Wyposażenie i dyspozycyjność
Jednostki KSRG charakteryzowała wysoka dyspozycyjność: 100% dla jednostek zawodowych (PSP, WOP, ZSP) i 96,2% dla jednostek OSP. Ponad 90% interwencji ratowniczych, w których pierwsza JRG dotarła na miejsce zdarzenia, nastąpiło w czasie krótszym niż 15 minut. NIK pozytywnie oceniła wyposażenie jednostek KSRG w pojazdy ratowniczo-gaśnicze i specjalne (prawie 15 tysięcy pojazdów, z czego 11 143 należały do OSP). Zauważono jednak, że 2,8% jednostek OSP nie posiadało pełnego wyposażenia w sprzęt ratowniczy, a podstawowe braki dotyczyły normatywu hydraulicznych narzędzi ratowniczych, pomp do wody zanieczyszczonej oraz ubrań specjalnych.
Zidentyfikowane problemy i rekomendacje NIK
Mimo pozytywnej oceny, NIK zdiagnozowała kluczowe problemy:
- Brak uprawnień władczych Komendanta Głównego PSP: Organizator KSRG nie ma formalnych uprawnień władczych wobec OSP i innych jednostek włączonych do systemu, co wynika jedynie z ich deklaracji gotowości. NIK zaleca uregulowanie funkcjonowania KSRG ustawą, co zwiększyłoby możliwości organizacyjne i ujednoliciło standardy.
- Brak zasad wyłączania jednostek z KSRG: Rozporządzenie nie określa procedur wyłączania jednostek z systemu, poza przypadkiem zakończenia obowiązywania porozumienia. Rekomendowano wprowadzenie przejrzystych przepisów w tym zakresie.
- Wiek sprzętu OSP: Problem starzejącego się sprzętu, zwłaszcza pojazdów, co generuje wysokie koszty utrzymania dla gmin.
- Brak ogólnokrajowego cyfrowego systemu łączności: Obecny system analogowy ogranicza wymianę informacji między służbami, wpływając negatywnie na efektywność działań.
- Zmiany społeczno-demograficzne: Migracja ludności i zmieniający się rynek pracy negatywnie wpływają na pokoleniową zastępowalność ratowników OSP, utrudniając godzenie działalności zawodowej z ochotniczą służbą.
- Niedofinansowanie OSP spoza KSRG: Środki publiczne przekazane jednostkom spoza systemu nie pomogły znacząco w zwiększeniu ich zdolności do podejmowania działań ratowniczych. Większość tych jednostek nie uczestniczyła w akcjach lub robiła to sporadycznie, a także nie była poddawana systematycznym inspekcjom gotowości operacyjnej.
- Nieprawidłowości w finansowaniu przez gminy: NIK wykryła nieprawidłowości w wypłacie ekwiwalentów (w 75% gmin), braki w monitorowaniu badań lekarskich (50% gmin) oraz błędy w zakresie udzielonych dotacji (42% gmin). W niektórych przypadkach gminy finansowały OSP, których członkowie odmawiali udziału w badaniach i szkoleniach.
NIK zwróciła się do Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji o podjęcie działań legislacyjnych w celu uzupełnienia rozporządzenia o zasady wyłączania jednostek z KSRG, uregulowanie funkcjonowania systemu ustawą oraz zwiększenie wsparcia finansowego dla OSP, w tym na modernizację parku pojazdów i uruchomienie systemu łączności cyfrowej. Zalecono również prace koncepcyjno-analityczne nad kompleksowymi rozwiązaniami prawnymi, w tym wprowadzeniem rozwiązań motywacyjnych dla pracodawców zatrudniających strażaków OSP.
Nowe Regulacje MSWiA i Wyzwania dla KSRG
W odpowiedzi na zidentyfikowane potrzeby i rekomendacje NIK, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji (MSWiA) zaproponowało nowe regulacje określające zasady włączania jednostek do KSRG, które mają zastąpić dotychczasowe rozporządzenie z 2014 roku. Projekt rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji w sprawie włączania jednostek ochrony przeciwpożarowej do krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego ma wejść w życie z dniem 1 lipca 2026 r.
Podniesienie standardów i kryteria
Nowe przepisy mają podnieść standardy dla jednostek OSP, zarówno tych już działających w KSRG, jak i tych aspirujących do systemu. Kryteria włączania do KSRG są bardziej rozbudowane niż obecnie i obejmują:
- Większą liczbę kierowców uprawnionych do kierowania pojazdami uprzywilejowanymi.
- Większą liczbę strażaków ratowników przeszkolonych w kwalifikowanej pierwszej pomocy (KPP). Projekt wskazuje, że jednostka OSP włączana do KSRG powinna posiadać 8 osób zdolnych do udzielania kwalifikowanej pierwszej pomocy, choć nie jest to wymóg obligatoryjny.
- Minimalne kryteria wyposażenia i gotowości operacyjnej.
- Możliwość włączania jednostek wyspecjalizowanych (np. chemicznych, wysokościowych), jeśli są przewidziane w powiatowym planie ratowniczym i dysponują odpowiednim wyposażeniem.
Dane z Komendy Głównej PSP na dzień 31 grudnia 2025 r. wskazują, że ponad 98% jednostek spełniało wymagania w zakresie kierujących działaniem ratowniczym na poziomie interwencyjnym, ponad 66% w zakresie ratowników KPP, a ponad 83% w zakresie kierowców pojazdów uprzywilejowanych. Ponad 80% posiadało urządzenia AED. Wzrost wymagań odpowiada na potrzeby rozbudowy systemu ochrony ludności i obrony cywilnej. Jednakże pojawiają się obawy dotyczące finansowania dodatkowych szkoleń i wyposażenia, zwłaszcza że ministerstwo nie wskazuje konkretnych źródeł finansowania. Eksperci zwracają uwagę, że podwyższanie wymogów szkoleniowych bez realnych działań systemowych może generować dodatkowe koszty bez gwarancji jakościowych skutków.
Finansowanie i utrzymanie gotowości
Główny ciężar finansowania OSP ponoszą gminy, które są zobowiązane do pokrywania kosztów wyposażenia, utrzymania, wyszkolenia i zapewnienia gotowości bojowej, w tym umundurowania, ubezpieczenia i badań lekarskich ratowników, a także wypłaty ekwiwalentu za udział w działaniach ratowniczych. Ratownicy ochotnicy, zarówno z jednostek KSRG, jak i spoza systemu, często skarżą się na niedofinansowanie, które przekłada się na braki w sprzęcie, wyposażeniu osobistym, łączności radiowej oraz trudności w zdobywaniu uprawnień, np. prawa jazdy kategorii C. Brak środków finansowych bywa również przyczyną nieuczestniczenia w szkoleniach, ze względu na konieczność brania urlopów.
Znaczenie OSP spoza KSRG
W Polsce istnieje ponad 16,5 tysiąca jednostek OSP, z czego około 5,2 tysiąca włączonych jest do KSRG, a ponad 10 tysięcy działa poza nim. OSP spoza KSRG, mimo że często nie są poddawane systematycznym inspekcjom gotowości operacyjnej i nie zawsze posiadają pełne wyposażenie czy przeszkolonych ratowników, odgrywają ważną rolę w lokalnych społecznościach. Mogą służyć jako wsparcie informacyjne, zaopatrywać mieszkańców w wodę pitną i żywność w sytuacjach kryzysowych, a także wykonywać mniej skomplikowane działania ratownicze, jak usuwanie gniazd os. Ich dyspozycyjność, nawet jeśli dotyczy lżejszego sprzętu lub działań pomocniczych, jest cenna w obliczu anomalii pogodowych, długotrwałych akcji czy w małych komendach, gdzie wszyscy się znają, a dyżurny może polegać na lokalnych liderach.
tags: #dyspozycyjnosc #jednosyek #osp