Ospa wietrzna (łac. varicella), potocznie nazywana wiatrówką, to jedna z najbardziej zakaźnych chorób wieku dziecięcego. Wywoływana jest przez wirusa Varicella-Zoster (VZV), należącego do rodziny Herpes, tej samej co wirus opryszczki wargowej. Jest to wirus szerzący się drogą powietrzną, kropelkową, przez kontakt bezpośredni oraz pośrednio przez materiał świeżo zanieczyszczony zawartością pęcherzyków od chorej osoby. Ryzyko zachorowania po kontakcie z zakażonym dzieckiem (np. w przedszkolu, szkole) jest bardzo wysokie, sięgając ponad 90% w przypadku bliskiego kontaktu.
Niestety, ospa wietrzna to nie zawsze "niewinna choroba dziecięca". Choć większość dzieci przechodzi ją stosunkowo łagodnie, wirus VZV może prowadzić do poważnych powikłań. W Polsce co roku odnotowuje się około 150-220 tysięcy zachorowań, z czego większość stanowią dzieci do 10 lat, a około 1000-1300 chorych wymaga hospitalizacji z powodu ciężkiego przebiegu.
Objawy i przebieg ospy wietrznej
Okres wylęgania wirusa trwa od 10 do 21 dni, choć zwykle jest to około 14 dni. Oznacza to, że choroba złapana podczas wspólnej zabawy z innymi dziećmi może ujawnić się w trakcie pobytu w letnim kurorcie lub na koloniach, niespodziewanie psując zaplanowane wakacje.
Pierwsze sygnały i rozwój wysypki
Na 1-2 dni przed pojawieniem się charakterystycznych wykwitów (osutki) mogą wystąpić objawy grypopodobne, takie jak:
- podwyższona temperatura lub gorączka (nawet do 40°C),
- gorsze samopoczucie, rozbicie,
- ból głowy i bóle mięśni,
- zapalenie gardła, nieżyt nosa,
- słabszy apetyt.
Następnie pojawiają się pojedyncze swędzące czerwone plamki, które przechodzą w grudki, a te z kolei w pęcherzyki z płynem (w płynie znajduje się wirus). Po 2-3 dniach powstają krostki, które zasychają, a po 3-4 dniach tworzą się strupki. Gdy strupki same odpadną, mogą powstać przebarwienia, które zazwyczaj znikają po niedługim czasie.
Trzeba pamiętać, że osutka pojawia się rzutami, co oznacza, że w jednym miejscu zmiany mogą już przysychać, a w innym może powstawać dopiero czerwona plamka. Wykwity występują początkowo na tułowiu i skórze głowy (także we włosach), a następnie na kończynach. Ospa może być skąpoobjawowa, z kilkunastoma wykwitami, ale może być ich także kilkaset. Rzadko (10-20%) wykwity mogą pojawić się również w jamie ustnej na błonach śluzowych oraz na narządach rodnych, co może utrudniać jedzenie i picie, prowadząc do odwodnienia.
Zazwyczaj od pojawienia się pierwszych wykwitów do przyschnięcia ostatnich zmian mija 7-10 dni. Silny świąd towarzyszący zmianom skórnym jest bardzo uciążliwy dla dziecka.
Kiedy dziecko zaraża?
Ospa wietrzna jest chorobą wysoce zaraźliwą. Dziecko zaczyna zarażać już na 2 dni przed pojawieniem się pierwszych wykwitów i pozostaje zakaźne do momentu przyschnięcia ostatniej zmiany, czyli gdy wszystkie pęcherzyki pokryją się strupkami. Czas trwania zakaźności to zwykle około 7-8 dni. Największa zaraźliwość występuje w pierwszym dniu pojawienia się nowych pęcherzyków.
Diagnoza i leczenie
Właściwie po samych wykwitach można stwierdzić chorobę. Nie ma potrzeby wykonywania dodatkowych badań potwierdzających ospę. Jeśli podejrzewasz u swojego dziecka ospę wietrzną, koniecznie zgłoś to, umawiając je na wizytę lekarską, aby przychodnia mogła zorganizować wizytę w taki sposób, by nie narażać innych dzieci na zakażenie.
Leczenie objawowe i pielęgnacja
U dzieci poniżej 12 lat, które nie mają niedoborów odporności, a przebieg ospy jest łagodny, stosuje się tylko leczenie objawowe:
- Gorączka i ból: Podawaj paracetamol.
- Świąd: Stosuj dimetynden w żelu (np. Fenistil, Foxill) lub kroplach (np. Fenistil, od 2. m.ż.), a w bardziej nasilonych przypadkach - leki antyhistaminowe na receptę (np. hydroksyzyna).
Ważne zasady pielęgnacji:
- Dbaj o higienę, aby uniknąć nadkażeń bakteryjnych skóry. Codzienna kąpiel lub prysznic w letniej wodzie jest zalecana. Do kąpieli można dodać kilka kryształków nadmanganianu potasu (aby uzyskać jasnoróżowy kolor wody).
- Po kąpieli delikatnie osusz skórę, przykładając ręcznik, a nie pocierając, aby nie uszkodzić wykwitów.
- Czasem zaleca się po kąpieli dodatkowo odkażać zmiany np. przy pomocy sprayu z oktenidyną (Octenisept) lub roztworu wodnego gencjany, które mogą przyspieszyć ich przysychanie.
- Profilaktycznie obcinaj dziecku paznokcie i zakładaj na noc rękawiczki, co zapobiegnie rozdrapywaniu krost.
- Jeśli krosty występują w jamie ustnej, podawaj dziecku tylko płynne bądź półpłynne pokarmy.
- Najważniejsze jest odpoczynek (najlepiej leżenie w łóżku) i odpowiednie nawodnienie.
Czego unikać podczas ospy?
- Nie drapać wykwitów: Może to prowadzić do nadkażeń bakteryjnych oraz powstawania trwałych blizn.
- Nie stosować pudrów i papek: Powodują rozsiewanie zmian, zwiększają ryzyko wtórnego zakażenia bakteryjnego i maskują obraz zmian skórnych.
- Nie podawać ibuprofenu: Leki z grupy NLPZ (np. ibuprofen, kwas acetylosalicylowy) zwiększają ryzyko nadkażeń bakteryjnych, w tym zapalenia powięzi.
Leczenie przeciwwirusowe
Leczenie przeciwwirusowe acyklowirem zalecane jest tylko w razie powikłań, w ciężkim przebiegu ospy oraz u osób z obniżoną odpornością lub z grup ryzyka (np. niemowlęta poniżej 1. roku życia, osoby powyżej 12. roku życia, ciężarne, osoby z immunosupresją). Udowodniono, że acyklowir podany w ciągu 24 godzin od wystąpienia objawów ospy może zmniejszać liczbę wykwitów, nasilenie objawów i skracać czas trwania choroby. Nie udowodniono natomiast korzyści z leczenia acyklowirem u zdrowych, młodszych dzieci, u których ospa zwykle przebiega łagodnie, głównie z obawy przed rozwojem oporności wirusa.
Ospa wietrzna a wakacje i podróże
Ospa wietrzna w wakacje może zepsuć urlop, zmuszając do rezygnacji z zaplanowanej podróży lub izolacji w miejscu wypoczynku. Historia Victoria Richards, której trzyletnia córka zachorowała na ospę wietrzną podczas wyjazdu na Bahamy, jest tragicznym przykładem. Dziewczynka miała ponad 100 swędzących, bolesnych pęcherzyków, także w oczach, jamie ustnej i uszach. Rodzina nie mogła wrócić do domu, ponieważ linie lotnicze odmówiły wejścia na pokład z powodu ryzyka zarażenia innych pasażerów. Po latach dziewczynka nadal ma blizny po tamtym epizodzie.
Kiedy można wyjść na dwór?
Wychodzenie na dwór podczas trwania ospy jest zabronione, a chory powinien być izolowany. Chore dziecko jest rezerwuarem zakażenia dla innych osób. Nigdy nie wiadomo, kogo taki maluch spotka na swojej drodze - może osobę z upośledzoną odpornością lub ciężarną, która wcześniej nie chorowała. Należy unikać wychodzenia z chorym na ospę dzieckiem, a tym bardziej omijać duże skupiska ludzi. O lotach samolotem w ogóle nie ma mowy - zamknięty obieg powietrza na pokładzie mógłby przyczynić się do zakażenia niemal wszystkich wrażliwych pasażerów.
Na dwór można wyjść dopiero po zakończeniu choroby, czyli zwykle po około dwóch-trzech tygodniach, gdy wszystkie wykwity przyschną i zamienią się w strupki. Wystawianie krostek ospowych na promienie słoneczne może skutkować pozostawieniem trwałych blizn, dlatego należy unikać słońca w okresie rekonwalescencji.
Powikłania ospy wietrznej
Ospa wietrzna wywołuje poważne powikłania u 2-6% chorych. Do najczęstszych należą:
- Wtórne zakażenia bakteryjne skóry: Spowodowane gronkowcem lub paciorkowcem, mogą prowadzić do ropowicy, róży, a nawet sepsy. Ryzyko zwiększa rozdrapywanie wykwitów, stosowanie leków NLPZ (np. ibuprofenu), pudrów i papek, a także brak higieny.
- Odwodnienie: Szczególnie, gdy wykwity występują w jamie ustnej i dziecko nie chce jeść ani pić.
- Zapalenie płuc: Wirusowe lub bakteryjne.
- Powikłania neurologiczne: Zapalenie móżdżku, mózgu, opon mózgowo-rdzeniowych, porażenie nerwów czaszkowych.
- Inne: Zapalenie mięśnia sercowego, małopłytkowość, zapalenie wątroby, problemy z widzeniem, zapalenie ucha środkowego.
- Śmierć: Zdarza się u noworodków i osób z niedoborami odporności.
Nawet u niemowląt ospa wietrzna może przebiegać znacznie ciężej niż u starszych dzieci, częściej rozwijają się powikłania, np. płucne. Dlatego niemowlęta uznaje się za grupę ryzyka.
Odporność i półpasiec
Po przechorowaniu ospy wietrznej uodparniamy się, jednak wirus pozostaje w organizmie na zawsze. Przechodzi on wstecznie nerwami czuciowymi do zwojów nerwowych przy kręgosłupie i czeka na niższą odporność, aby ujawnić się pod postacią półpaśca - bolesnej choroby, która u osób starszych lub z obniżoną odpornością bywa szczególnie groźna. Ekstremalnie rzadko zdarza się, że człowiek może zachorować na ospę więcej niż raz, gdyż istnieje 5 genotypów wirusa powodującego tę chorobę.
Ospa w ciąży
Zachorowanie na ospę w ciąży jest groźne. Jeśli do 20. tygodnia ciąży, występuje ryzyko obumarcia płodu lub powstania zespołu wad wrodzonych (1-2% dzieci), takich jak wady kończyn, głębokie blizny skórne, wady ośrodkowego układu nerwowego, problemy ze wzrokiem. Jeśli po 20. tygodniu ciąży, dziecko może nie mieć objawów ospy, ale we wczesnym niemowlęctwie może pojawić się u niego półpasiec. Wystąpienie wykwitów w czasie okołoporodowym (5 dni przed porodem - 2 dni po porodzie) może spowodować zachorowanie noworodka na ospę o bardzo ciężkim przebiegu, z zapaleniem płuc i zapaleniem wątroby. Bez włączenia leczenia przeciwwirusowego ryzyko śmierci noworodka jest wysokie (do 30%).
Szczepienia przeciw ospie wietrznej
Najlepszym sposobem na ochronę dziecka przed zachorowaniem na ospę jest szczepienie. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) podkreśla, że kraje, które wprowadziły powszechne szczepienia (m.in. USA, Niemcy, Australia), odnotowały spadek liczby zachorowań o ponad 80% w ciągu kilku lat od rozpoczęcia programu.
Dostępne szczepionki i schemat szczepienia
W Polsce dostępna jest jedna szczepionka (Varilrix), która zawiera żywe, choć osłabione (atenuowane) i zmodyfikowane wirusy. Szczepionka podawana jest w 2-dawkowym schemacie, w odstępie minimum 6 tygodni, optymalnie 3 miesięcy. Zaleca się szczepienie po roku życia, najlepiej przed pójściem do żłobka lub przedszkola, kiedy występuje największe ryzyko zachorowania. Górnej granicy wieku nie ma.
Skuteczność i długoterminowa ochrona
Skuteczność po pierwszej dawce wynosi 65-67%, natomiast po drugiej - ponad 95%. Nie ma dowodów na to, że szczepionka chroni tylko na 10 lat; obserwacje z ponad 30 lat (Japonia, Korea, USA) wskazują na długoterminowe utrzymywanie się odporności, bez wzrostu zachorowalności na półpasiec u zaszczepionych.
Zaszczepiony może zachorować na ospę (ok. 5% przypadków po dwóch dawkach), jednak przebieg w takim wypadku jest łagodny, często bez gorączki i z niewielką liczbą wykwitów plamisto-grudkowych, najczęściej z pominięciem etapu pęcherzyków z płynem.
Szczepienie po kontakcie z chorym
Jeżeli dziecko nie było szczepione przeciw ospie i miało kontakt z chorym, warto w ciągu 72 godzin (a maksymalnie do 5 dni) podać mu jedną dawkę szczepionki. Może to złagodzić przebieg choroby, a nawet uchronić pociechę przed zachorowaniem. W przypadku osób, które nie mogą być zaszczepione (niedobory odporności, ciężarne, dzieci poniżej 9. miesiąca życia), możliwe jest podanie immunoglobuliny (gotowych przeciwciał) do 96 godzin po ekspozycji.
Co warto wiedzieć o szczepieniach przeciwko ospie wietrznej? - Parenting.pl
Bezpłatne i zalecane szczepienia
Szczepionka przeciw ospie wietrznej jest w Polsce zalecana, ale nie obowiązkowa dla wszystkich. Jest bezpłatna dla pewnej grupy dzieci:
- W wieku 12-36 miesięcy, które przebywają w żłobkach/klubikach dziecięcych (wymagane zaświadczenie z placówki).
- Poniżej 12. roku życia, przed leczeniem immunosupresyjnym lub chemioterapią.
- Poniżej 12. roku życia, z otoczenia osób z niedoborami odporności.
- Przebywających w interwencyjnych ośrodkach preadopcyjnych.
Dla pozostałych osób szczepionka jest płatna. Cena waha się między 139,95 a 325,00 zł za dawkę. Niska liczba zaszczepionych dzieci w Polsce jest jednym z powodów rosnącej liczby zachorowań, co potwierdzają dane Państwowego Zakładu Higieny - od początku 2022 roku do połowy czerwca zgłoszono blisko 140 tysięcy zachorowań, co jest znacznym wzrostem w porównaniu do poprzedniego roku.
Szczepienie a ciąża i karmienie piersią
Ponieważ szczepionka jest żywa, podawanie jej w ciąży jest przeciwwskazane. Zaleca się, aby przez miesiąc po szczepieniu kobieta nie zachodziła w ciążę. Szczepienie w okresie karmienia piersią jest możliwe.
Można szczepić dziecko, gdy mama jest w kolejnej ciąży. Ryzyko przeniesienia wirusa pochodzącego ze szczepionki na inne osoby jest wyłącznie teoretyczne. Zakażenie dzikim wirusem u dziecka byłoby dla ciężarnych lub osób z immunosupresją w otoczeniu dużo groźniejsze. Należy jednak pamiętać, aby w razie wystąpienia wysypki pęcherzykowej po szczepieniu dziecko izolować.
"Ospa party" - dlaczego to zły pomysł?
Celowe zarażanie dziecka jakimkolwiek drobnoustrojem, tzw. "ospa party", jest absolutnie złym pomysłem i narażaniem dziecka na chorobę. Przykładem tragicznego finału takiej praktyki jest śmierć 1,5-rocznego dziecka w wyniku powikłań ospy w jednym ze szpitali. Istnieją lepsze i bezpieczniejsze sposoby na uodpornienie dziecka, przede wszystkim szczepienia.