Ospa wietrzna jest jedną z najczęstszych chorób zakaźnych wieku dziecięcego, wywoływaną przez wirusa ospy wietrznej i półpaśca (VZV). Charakteryzuje się wysoką zakaźnością i rozprzestrzenia się drogą kropelkową, przez bezpośredni kontakt z osobą chorą, a także przez łożysko. Możliwe jest również zakażenie poprzez kontakt z przedmiotami zanieczyszczonymi wydzieliną z górnych dróg oddechowych osoby chorej.
W Polsce rocznie rejestruje się około 150-220 tysięcy zachorowań, z czego większość stanowią dzieci do 10. roku życia. Mimo że w większości przypadków ospa wietrzna przebiega u dzieci łagodnie, zdarzają się jednak groźne powikłania, prowadzące do hospitalizacji, a nawet zgonów.
Szczepienie przeciwko ospie wietrznej - dlaczego warto?
Szczepionka przeciwko ospie wietrznej to skuteczna metoda profilaktyki tej choroby. Zawiera ona żywy, osłabiony (atenuowany) szczep wirusa, który wywołuje niegroźną, bezobjawową postać ospy, prowadzącą do nabycia odporności na całe życie. Skuteczność dwóch dawek szczepionki w zapobieganiu zachorowaniom na ospę wietrzną szacuje się na około 95%. Na polskim rynku dostępne są dwie szczepionki: Varilrix i Varivax, obie zawierające ten sam szczep wirusa OKA.
Zalecenia dotyczące szczepienia
- Szczepienie przeciwko ospie wietrznej zaleca się wszystkim dzieciom i dorosłym, którzy jeszcze nie chorowali na ospę i nigdy wcześniej nie byli zaszczepieni.
- Minimalny wiek, w którym można zaszczepić dziecko, to 9 miesięcy, jednak optymalny czas podania przypada po 12. miesiącu życia.
- W celu uzyskania trwałej odporności należy podać dwie dawki szczepionki. Minimalny odstęp między dawkami musi wynosić co najmniej 6 tygodni (najlepiej 3 miesiące).
Kto jest objęty bezpłatnym szczepieniem?
W Polsce szczepienie na ospę jest dobrowolne i płatne dla ogółu populacji. Jednakże, istnieją grupy ryzyka, dla których szczepienie jest obowiązkowe i w pełni refundowane przez NFZ. Należą do nich:
- Dzieci do ukończenia 12. roku życia z upośledzeniem odporności (np. białaczką, HIV).
- Dzieci do 12. roku życia przebywające w domach dziecka, placówkach wychowawczych lub zakładach pielęgnacyjno-opiekuńczych.
Przeciwwskazania do szczepienia
Istnieją pewne grupy osób, dla których szczepienie przeciwko ospie wietrznej jest przeciwwskazane:
- Kobiety w ciąży.
- Osoby z ciężkimi i ostrymi chorobami gorączkowymi.
- Pacjenci leczeni salicylanami (ryzyko wystąpienia zespołu Reye'a).
- Pacjenci z chłoniakami i innymi nowotworami z zajęciem szpiku i układu chłonnego.
- Osoby z obniżoną odpornością.
Wyjaśnienie szczepionki przeciwko ospie wietrznej
Ospa wietrzna po szczepieniu - "choroba z przełamania odporności"
Mimo wysokiej skuteczności, zachorowania na ospę wietrzną u osób zaszczepionych są możliwe, choć należą do rzadkich przypadków (około 3-5% zaszczepionych osób). Taka postać choroby, nazywana czasem „ospą poronną” lub „chorobą z przełamania odporności”, zwykle przebiega znacznie łagodniej niż u osób niezaszczepionych.
Charakterystyka ospy po szczepieniu
- Łagodny przebieg: Zachorowanie występuje zwykle po ponad 42 dniach od szczepienia i charakteryzuje się niewielką liczbą wykwitów (poniżej 50), niską gorączką i szybkim wyzdrowieniem.
- Nietypowa morfologia wysypki: Osutka w przebiegu poronnej ospy wietrznej może mieć charakter plamisto-grudkowy, bez wystąpienia typowych pęcherzyków.
- Odporność: Przechorowanie każdej postaci ospy wietrznej, w tym postaci bezobjawowej i poronnej, zapewnia naturalną odporność.
Pewne rozpoznanie ospy wietrznej, zwłaszcza w przypadkach o nietypowym obrazie klinicznym, jest możliwe po izolacji wirusa VZV z wykwitów metodą PCR. Jednakże, nie jest to rutynowo wykonywane, ponieważ podobne objawy mogą mieć inne przyczyny, takie jak zakażenia enterowirusowe, rumień zakaźny czy uczulenia.
Długotrwałość odporności po szczepieniu
Obecnie dysponujemy kilkunastoletnimi obserwacjami z wielu krajów oraz ponad 20-letnimi danymi z Japonii i Korei. Jak dotąd nie wykazano, aby z biegiem lat odporność nabyta dzięki szczepieniu spadała, ani żeby zachorowania na ospę wietrzną "przesunęły się" na późniejszy wiek. Nie obserwuje się również zwiększenia zachorowalności na półpasiec u osób szczepionych.
Wprowadzenie schematu dwudawkowego szczepienia w 2006 roku znacznie zwiększyło skuteczność. Nawet 90% osób zaszczepionych w ten sposób w ogóle nie zachoruje na ospę wietrzną, a 90-100% zaszczepionych uniknie ciężkiego przebiegu choroby i powikłań.
Objawy i powikłania ospy wietrznej
Ospa wietrzna jest ostrą chorobą zakaźną, której objawy mogą się różnić w zależności od wieku pacjenta. U dzieci przebieg jest zazwyczaj łagodniejszy, natomiast u dorosłych i młodzieży choroba może mieć znacznie cięższy przebieg. Czas od zakażenia do wystąpienia pierwszych objawów wynosi średnio 14-16 dni.
Typowe objawy ospy wietrznej
- Swędząca wysypka: Najbardziej charakterystyczny objaw, ewoluujący od grudek, przez pęcherzyki, krosty, aż po strupy. Najczęściej pojawia się na tułowiu, kończynach, twarzy, skórze głowy i błonach śluzowych.
- Gorączka lub stan podgorączkowy.
- Złe samopoczucie, osłabienie.
- Bóle głowy i mięśni.
- Brak łaknienia.
- Powiększone węzły chłonne.
Poważne powikłania ospy wietrznej
Mimo że ospa wietrzna jest często postrzegana jako łagodna choroba dziecięca, może prowadzić do poważnych powikłań, szczególnie u dzieci do 1. roku życia, po 12. roku życia, u osób z przewlekłymi chorobami, zaburzeniami odporności czy atopowym zapaleniem skóry. Powikłania te mogą wymagać hospitalizacji, a nawet prowadzić do zgonu. W Polsce rocznie z powodu ospy wietrznej umiera 1-4 osób.
Do najpoważniejszych powikłań należą:
- Zakażenia bakteryjne skóry: Ropnie, ropowica, płonica, pęcherzyca gronkowcowa, mogące prowadzić do sepsy i pozostawienia szpecących blizn.
- Powikłania neurologiczne: Zapalenie móżdżku (zaburzenia równowagi, niezborność ruchowa), zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych i mózgu, drgawki, mogące skutkować zaburzeniami zachowania czy padaczką. Europejska Agencja Leków (EMA) zaleciła aktualizację informacji o produkcie szczepionek przeciwko ospie wietrznej w celu dokładniejszego opisania ryzyka zapalenia mózgu, które obserwowano w kilku przypadkach zakończonych zgonem.
- Zapalenie płuc: Wirusowe ospowe lub bakteryjne.
- Powikłania kardiologiczne: Zapalenie mięśnia serca, wsierdzia.
- Inne rzadkie powikłania: Zapalenie nerek, nerwu wzrokowego, stawów, obniżenie liczby płytek krwi prowadzące do krwawień, zapalenie wątroby.
Po przechorowaniu ospy wirus VZV pozostaje w organizmie w formie utajonej i w przypadku reaktywacji może doprowadzić do powstania półpaśca. Często obserwuje się również spadek odporności pacjenta.
Leczenie ospy wietrznej
Nie ma leków bezpośrednio skierowanych przeciwko wirusowi ospy wietrznej, dlatego leczenie opiera się na łagodzeniu objawów. Kluczowe jest zapewnienie choremu odpoczynku i odpowiedniego nawodnienia organizmu. Nawet w przypadku łagodnego przebiegu zaleca się kontrolę lekarską.
- Leki przeciwgorączkowe: Zamiast niesteroidowych leków przeciwzapalnych (np. ibuprofenu), zaleca się stosowanie paracetamolu (np. Apap, Pedicetamol, Paracetamol Hasco, Panadol).
- Preparaty na skórę: Na zmiany skórne można stosować wodny roztwór fioletu gencjanowego lub preparaty z tlenkiem cynku (np. Pudroderm, Sudocrem, Bepanthen) w celu przyspieszenia gojenia i zmniejszenia świądu.
- Higiena: Ważne jest przycinanie paznokci, aby zmniejszyć ryzyko rozdrapania swędzących miejsc, co może prowadzić do wtórnych zakażeń. Należy również nosić lekkie, przewiewne ubrania z naturalnych tkanin.
Ospa po szczepieniu zwykle wymaga mniej intensywnego leczenia niż u osób niezaszczepionych.
Niebezpieczeństwo "ospa party"
„Ospa party” to spotkania towarzyskie, podczas których zdrowe dzieci celowo są narażane na kontakt z dzieckiem chorym na ospę wietrzną, w przekonaniu, że przejdą chorobę łagodnie i zyskają odporność na całe życie. Jest to niezwykle niebezpieczne zachowanie, stanowczo odradzane przez środowisko medyczne.
- Nieprzewidywalność przebiegu: Nie da się przewidzieć przebiegu choroby u dotychczas zdrowych dzieci. Powikłania po takim zakażeniu mogą być bardzo poważne, w tym zapalenie płuc, mózgu, a nawet śmierć.
- Ryzyko dla przyszłości: Wirus ospy wietrznej pozostaje w organizmie w formie utajonej po przechorowaniu, co może w przyszłości skutkować półpaścem.
- Bezpieczna alternatywa: Szczepionka na ospę wietrzną jest bezpieczną i skuteczną alternatywą, która zapewnia ochronę bez ryzyka ciężkich powikłań. Przeciwciała po szczepieniu i przechorowaniu są identyczne, ale szczepienie nie wiąże się z latencją wirusa w organizmie.