Zgodnie z obowiązującą ustawą z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych, w myśl jej art. 15 ust. 1, strażak ratownik OSP, który uczestniczył w działaniu ratowniczym, akcji ratowniczej, szkoleniu lub ćwiczeniu, otrzymuje, niezależnie od otrzymywanego wynagrodzenia, ekwiwalent pieniężny.
Ustawa z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej w art. 2 pkt 2 definiuje pojęcie działań ratowniczych. Przez działania ratownicze rozumie się każdą czynność podjętą w celu ochrony życia, zdrowia, mienia lub środowiska, a także likwidację przyczyn powstania pożaru, wystąpienia klęski żywiołowej lub innego miejscowego zagrożenia.
Ekwiwalent przysługuje z budżetu gminy, na obszarze której zlokalizowane jest OSP. Natomiast jego wysokoś jest określana w uchwale rady gminy. Dotyczy to każdego strażaka OSP biorącego udział w działaniach ratowniczych.
Ewolucja przepisów dotyczących ekwiwalentu pieniężnego dla strażaków OSP
Prawo do ekwiwalentu pieniężnego dla strażaków ochotników przeszło istotną ewolucję na przestrzeni ostatnich ponad trzydziestu lat. Po raz pierwszy zostało ono wprowadzone 26 września 1991 r. na mocy ustawy z 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej. Zgodnie z ówczesnym art. 28, członkowi ochotniczej straży pożarnej, który uczestniczył w działaniu ratowniczym lub szkoleniu pożarniczym organizowanym przez Państwową Straż Pożarną, przysługiwał ekwiwalent pieniężny. W takim kształcie - niemal niezmienionym - regulacja obowiązywała aż do końca 2021 r.
Od 1 stycznia 2022 r., wraz z wejściem w życie ustawy z 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych, zaczęły obowiązywać nowe regulacje zawarte w art. 15 tej ustawy. Zgodnie z nimi ekwiwalent przysługuje za udział w działaniu ratowniczym, akcji ratowniczej, szkoleniu lub ćwiczeniu - niezależnie od ewentualnego wynagrodzenia otrzymywanego przez strażaka z innych źródeł. W ten sposób ustawodawca rozszerzył katalog aktywności.
Kolejne rozszerzenie miało miejsce 8 września 2023 r., kiedy to wprowadzono możliwość fakultatywnego przyznawania ekwiwalentu również kandydatom na strażaka ratownika OSP - za udział w szkoleniu. Jednocześnie do ustawy dodano art. 15a, który umożliwił radom gmin przyznawanie ekwiwalentu pieniężnego za inne działania niż udział w działaniach ratowniczych, akcjach ratowniczych, szkoleniach lub ćwiczeniach.
Ostatnią istotną zmianę przyniosła nowelizacja z 5 grudnia 2024 r., dzięki której zmodyfikowana została treść art. 3 ustawy z 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych.
Zdezaktualizowana linia rozstrzygnięć wojewodów
Na gruncie wcześniejszego stanu prawnego (przed 5 grudnia ub. roku) ukształtowała się jednolita linia rozstrzygnięć nadzorczych wojewodów dotyczących stosowania art. 15a ustawy o OSP. Przepis ten stanowił, że rada gminy może, w drodze uchwały, przyznać strażakom ratownikom OSP ekwiwalent pieniężny za wykonywanie zadań innych niż wymienione w art. 15. Możliwe było zatem przyznawanie ekwiwalentu za czynności wykraczające poza udział w działaniu ratowniczym, akcji ratowniczej, szkoleniu, ćwiczeniu oraz zabezpieczaniu obszaru chronionego właściwej jednostki ratowniczo-gaśniczej Państwowej Straży Pożarnej. W rozstrzygnięciach nadzorczych wojewodów wskazywano, że zakres pojęcia „innych zadań” nie mógł wykraczać poza katalog zadań określony w art. 3 ustawy. Ta teza była wielokrotnie powtarzana w innych rozstrzygnięciach nadzorczych.
W związku ze zmianą art. 3 ustawy o OSP, linia rozstrzygnięć uległa dezaktualizacji i nie ma zastosowania w praktyce.
Katalog zadań OSP - od zamkniętego do otwartego
Od 5 grudnia art. 3 ustawy o OSP ma postać: „Do zadań ochotniczych straży pożarnych należy w szczególności podejmowanie działań w celu ochrony życia, zdrowia, mienia lub środowiska przez:
- prowadzenie działań ratowniczych, udział w działaniach ratowniczych oraz akcjach ratowniczych, a także udział w działaniach prowadzonych przez inne służby, inspekcje i straże,
- udział w działaniach ratowniczych i akcjach ratowniczych poza granicami kraju na podstawie umów międzynarodowych,
- udział w alarmowaniu i ostrzeganiu ludności o zagrożeniach,
- udział w ochronie ludności i obronie cywilnej,
- zapobieganie powstawaniu i rozprzestrzenianiu się pożaru, klęski żywiołowej lub innego miejscowego zagrożenia,
- wykonywanie pierwszej pomocy oraz kwalifikowanej pierwszej pomocy,
- organizowanie ćwiczeń oraz udział w szkoleniach, ćwiczeniach i zawodach sportowo-pożarniczych organizowanych przez Państwową Straż Pożarną, gminę lub inne uprawnione podmioty,
- zabezpieczanie obszaru chronionego właściwej jednostki ratowniczo-gaśniczej Państwowej Straży Pożarnej, określonego w powiatowym (miejskim) planie ratowniczym,
- propagowanie zasad i dobrych praktyk w zakresie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów,
- organizowanie przedsięwzięć służących krzewieniu sportu i kultury fizycznej,
- organizowanie przedsięwzięć oświatowo-kulturalnych propagujących wiedzę i umiejętności w zakresie ochrony przeciwpożarowej,
- upowszechnianie i wspieranie współdziałania między lokalnymi partnerami społecznymi i gospodarczymi z zakresu ochrony przeciwpożarowej,
- propagowanie zasad udzielania pierwszej pomocy,
- wspieranie gminy w realizacji pomocy na rzecz społeczności lokalnej,
- integrowanie społeczności lokalnej,
- udział we współpracy międzynarodowej gminy.
W przepisie dokonano zmiany poprzez dodanie wyrażenia „w szczególności”. Bez niego w rozstrzygnięciach wojewodów jednolicie i słusznie uznawano, że w art. 3 znajduje się zamknięty katalog zadań OSP. Dodanie tego wyrażenia oznacza, że OSP mogą wykonywać także inne zadania niż wskazane w punktach 1-15.
Ekwiwalent za „inne zadania”
Zgodnie z art. 15a, rada gminy może, w drodze uchwały, przyznać strażakom ratownikom OSP ekwiwalent pieniężny za wykonywanie zadań innych niż określone w art. 15. Przepis ten ma charakter negatywnego wyliczenia - wskazuje, że ekwiwalent może być przyznawany za zadania inne niż wymienione w art. 15, lecz nie precyzuje, o jakie konkretnie czynności chodzi.
Stan ten uległ zmianie 5 grudnia 2024 r. Na mocy nowelizacji katalog zadań OSP, określony w art. 3, zyskał charakter otwarty. W konsekwencji rada gminy, ustalająca ekwiwalent na podstawie art. 15a, nie jest już związana zadaniami określonymi w art. 3. Oznacza to, że świadczenie to może być przyznawane nie tylko za działania inne niż wymienione w art. 15, lecz także za czynności niewskazane w art. 3 pkt 1-15.
W aktualnym stanie prawnym rada gminy dysponuje zatem bardzo szeroką - w praktyce niemal nieograniczoną - swobodą w określaniu, za jakie działania strażacy ratownicy OSP mogą otrzymywać ekwiwalent pieniężny, pod warunkiem, że nie są to działania objęte art. 15 ustawy o OSP.
Praktyczne przykłady „innych zadań”
Ustawodawca nie sprecyzował, co należy rozumieć przez „inne zadania”, o których mowa w art. 15a ustawy o OSP. W praktyce wiele gmin - zarówno w przeszłości, jak i obecnie - podejmuje próby ustalenia ekwiwalentu za różnorodne aktywności. Jednym z najbardziej znanych i dyskutowanych przykładów jest udział w zawodach sportowo-pożarniczych. W obecnym stanie prawnym nie ma przeszkód do ustalenia i wypłacania ekwiwalentu za udział w tego rodzaju wydarzeniach.
Analiza rozstrzygnięć nadzorczych wojewodów pozwala wskazać, za jakie czynności rady gmin próbowały dotychczas przyznać ekwiwalent. Przykładowo:
- wyjazdy gospodarcze, w tym neutralizacja owadów błonkoskrzydłych,
- wykonywanie zadań związanych z zabezpieczeniem imprez organizowanych lub współorganizowanych przez gminę oraz jej jednostki organizacyjne,
- zabezpieczanie imprez i uroczystości organizowanych przez gminę lub odbywających się na jej terenie,
- działania prewencyjne na rzecz bezpieczeństwa powszechnego, publicznego oraz ochrony przeciwpowodziowej,
- inne działania realizowane na rzecz gminy lub na jej terenie.
Na gruncie poprzedniego stanu prawnego wojewodowie niejednokrotnie unieważniali uchwały rad gmin, które przewidywały przyznanie ekwiwalentu za tego rodzaju aktywności, uznając je za wykraczające poza ówczesny, zamknięty katalog zadań określony w art. 3 ustawy o OSP.
W obowiązującym stanie prawnym nie istnieją już formalne przeszkody do przyznawania i wypłacania ekwiwalentu za takie działania. Rady gmin zyskały tym samym realną możliwość elastycznego kształtowania zakresu aktywności strażaków ratowników OSP, które mogą być objęte gratyfikacją pieniężną.
W uchwałach, które przeszły już kontrolę legalności, ekwiwalent został przyznany m.in. za:
- organizowanie przedsięwzięć sportowo-rekreacyjnych i oświatowo-kulturalnych,
- udział w posiedzeniach gminnego zespołu zarządzania kryzysowego,
- działania integrujące społeczność lokalną,
- promowanie pierwszej pomocy,
- udział we współpracy międzynarodowej gminy.
Wysokość ekwiwalentu
Wysokość ekwiwalentu pieniężnego ustala, nie rzadziej niż raz na dwa lata, właściwa rada gminy w drodze uchwały. Nie może on przekraczać 1/175 przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego brutto ogłaszanego przez Prezesa GUS w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski” na podstawie art. 20 pkt 2 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, obowiązującego w dniu ustalenia wysokości ekwiwalentu.
Ekwiwalent pieniężny nalicza się za każdą rozpoczętą godzinę, liczoną od momentu zgłoszenia wyjazdu z jednostki ochotniczej straży pożarnej lub od chwili gotowości do wyjazdu w celu realizacji zadań, o których mowa w art. 3 pkt 7 ustawy o OSP - niezależnie od liczby wyjazdów w danej godzinie. W przypadku kandydata na strażaka ratownika OSP ekwiwalent przysługuje za każdą rozpoczętą godzinę szkolenia. Świadczenie wypłacane jest z budżetu gminy.
Zgodnie z komunikatem Prezesa GUS z 9 maja 2025 r., przeciętne wynagrodzenie w pierwszym kwartale 2025 r. wyniosło 8962,28 zł. Oznacza to, że maksymalna stawka ekwiwalentu, zgodnie z art. 15 ust. 4 ustawy o OSP, nie może przekraczać 51,21 zł za godzinę.
W aktualnym stanie prawnym obligatoryjne jest ustalenie i wypłacanie ekwiwalentu przez gminę za udział w działaniu ratowniczym, akcji ratowniczej, szkoleniu lub ćwiczeniu.
Ekwiwalent dla kierowcy OSP po 65. roku życia
Po spełnieniu określonych warunków, strażakowi ratownikowi OSP pełniącemu funkcję kierowcy, który ukończył 65 lat, przysługuje ekwiwalent pieniężny za udział w działaniu ratowniczym, akcji ratowniczej, szkoleniu lub ćwiczeniu. Potwierdza to Regionalna Izba Obrachunkowa w Kielcach.
Członek Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP) w jednej ze świętokrzyskich gmin, który skończył 65 lat, a w dalszym ciągu jest strażakiem z aktualnymi uprawnieniami do prowadzenia pojazdów uprzywilejowanych i posiada aktualne badania lekarskie, może liczyć na taki dodatek.
Wskazano, że obecnie obowiązujące przepisy ustawy z 17 grudnia 2021 r. w art. 8 określają obligatoryjne warunki, jakie musi spełniać strażak OSP, aby uzyskać status strażaka ratownika OSP. Katalog tych warunków ma charakter zamknięty. Pierwszym zasadniczym kryterium jest wiek: udział w działaniach ratowniczych możliwy jest po ukończeniu 18. roku życia i przed ukończeniem 65. Jedyny wyjątek to sytuacja opisana w art. 9 ust. 1 ustawy, która dopuszcza pełnienie funkcji kierowcy przez strażaków ratowników OSP po ukończeniu przez nich 65 lat, pod warunkiem posiadania aktualnych badań lekarskich dopuszczających do prowadzenia pojazdów uprzywilejowanych. Takie osoby, zgodnie z art. 9 ust. 1a, mogą brać bezpośredni udział w działaniach ratowniczych i akcjach ratowniczych.
Podkreślono, że do pełnienia funkcji kierowcy pojazdu uprzywilejowanego może zostać dopuszczony wyłącznie strażak ratownik OSP - nie zaś strażak OSP.
Zbieg prawa do ekwiwalentu i wynagrodzenia
W przypadku członka OSP, który jest zatrudniony przez wójta jako kierowca-konserwator, należy rozważyć kwestię wypłaty ekwiwalentu za udział w działaniach ratowniczych. Zgodnie z art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej, członek ochotniczej straży pożarnej, który uczestniczył w działaniu ratowniczym lub szkoleniu pożarniczym organizowanym przez Państwową Straż Pożarną lub gminę, otrzymuje ekwiwalent pieniężny.
Ekwiwalent stanowi równoważnik wkładu wniesionego przez strażaka OSP, w postaci czasu, wysiłku i zdrowia, a nie równoważnik utraconego wynagrodzenia.
Artykuł 28 ust. 3 ustawy o ochronie przeciwpożarowej ustanawia wyjątek od tej zasady, stanowiąc, że ekwiwalent nie przysługuje członkowi ochotniczej straży pożarnej za czas nieobecności w pracy, za który zachował wynagrodzenie. Celem tego przepisu jest ograniczenie wypłaty ekwiwalentu w sytuacji zbiegu prawa do ekwiwalentu z gminy i prawa do wynagrodzenia od pracodawcy.
W sytuacji, gdy członek OSP jest zatrudniony jako kierowca-konserwator w gminie i bierze udział w działaniu ratowniczym w godzinach pracy, dochodzi do sytuacji szczególnej, w której osoba ta otrzymałaby „podwójne wynagrodzenie”. W takim przypadku, zgodnie z art. 28 ust. 1 ustawy o ochronie przeciwpożarowej, ekwiwalent nie powinien być wypłacany.
Jeżeli jednak udział w działaniach ratowniczych przekracza liczbę godzin, którą strażak jest zobowiązany wypracować w ramach zatrudnienia, ekwiwalent należy mu się za te godziny, o ile przekraczają one wymiar zatrudnienia określony w umowie. Zasady tych rozliczeń należy stosować bez względu na formę zatrudnienia kierowcy-konserwatora w gminie.
W sytuacji, gdy w gminie zatrudnionych jest dwóch kierowców i jeden z nich bierze udział w działaniu ratowniczym jednocześnie jako kierowca zatrudniony w gminie (w czasie swojej pracy) i jako członek OSP, a drugi tylko jako członek OSP (ale w danym działaniu ratowniczym nie kierujący pojazdem uprzywilejowanym OSP), to pierwszemu z nich ekwiwalent nie przysługuje, drugiemu natomiast przysługuje.
Podatek dochodowy od ekwiwalentu
Przychody członków Ochotniczych Straży Pożarnych, uzyskane z tytułu uczestnictwa w szkoleniach, ćwiczeniach i działaniach ratowniczych, są wolne od podatku PIT. Wynika to z wyjaśnień Ministerstwa Finansów i Gospodarki.
Opodatkowaniu podlega natomiast ekwiwalent wypłacany za realizację innych zadań wynikających z ustawy o OSP, przyznany na podstawie art. 15a. Wskazany katalog przychodów objętych zwolnieniem jest katalogiem zamkniętym i pokrywa się ze zdarzeniami wskazanymi w art. 15 ust. 1 ustawy o OSP.
Podstawową zasadą podatku dochodowego jest zasada powszechności opodatkowania. Zgodnie z orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego RP, ulgi, odliczenia i zwolnienia mają charakter wyjątkowy i powinny być interpretowane ściśle.
Naliczanie ekwiwalentu - praktyczne aspekty
Mimo że nowa ustawa o OSP funkcjonuje już od początku 2022 r., w dalszym ciągu istnieją problemy z liczeniem ekwiwalentu dla strażaków ratowników OSP. Szczególnie istotne są przepisy zgrupowane w art. 15 ustawy.
Wysokość ekwiwalentu pieniężnego ustala, nie rzadziej niż raz na 2 lata, właściwa rada gminy w drodze uchwały. Nie może on przekraczać 1/175 przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego brutto, ogłoszonego przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego przed dniem ustalenia ekwiwalentu. Naliczany jest on za każdą rozpoczętą godzinę od zgłoszenia wyjazdu z jednostki ochotniczej straży pożarnej.
W kontekście powyższych regulacji prawnych, stanowisko Regionalnej Izby Obrachunkowej w Łodzi z 9 czerwca 2022 r. analizowało wątpliwości dotyczące naliczenia ekwiwalentu w przypadku rozpoczęcia przez ratownika udziału w akcji ratowniczej o godzinie 17:50 i jej zakończenia o godzinie 18:20. Gmina uznała, że strażakowi należy się ekwiwalent za 2 godziny udziału w akcji. Natomiast Regionalna Izba Obrachunkowa wskazała, że sformułowanie użyte przez ustawodawcę w art. 15 ust. 2 ustawy o OSP - „za każdą rozpoczętą godzinę od zgłoszenia wyjazdu z jednostki ochotniczej straży pożarnej” - należy rozumieć jako 60 następujących po sobie kolejno minut. Stanowisko RIO ma prawne uzasadnienie w przepisach ustawy i jest zgodne z wykładnią gramatyczną oraz kontekstem systemowym.
Ustawa wyznaczyła górną granicę wysokości ekwiwalentu dla strażaków OSP, ale to radni decydują, ile dokładnie ma on wynosić. Przykładowo, Rada Gminy Suwałki podjęła uchwałę, w której wysokość ekwiwalentu dla strażaka ratownika OSP, który uczestniczy w akcji ratowniczej, ustaliła na maksymalne ustawowo 1/175 przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego brutto. Naliczany miał być za każdą rozpoczętą godzinę od zgłoszenia wyjazdu z jednostki pożarniczej. W przypadku udziału w szkoleniach lub ćwiczeniach radni ustanowili ekwiwalent w wysokości 30% tej maksymalnej stawki.
tags: #ekwiwalent #dla #kierowcy #osp