W Polsce system świadczeń emerytalnych dla strażaków jest zróżnicowany, obejmując zarówno członków Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP), jak i funkcjonariuszy Państwowej Straży Pożarnej (PSP). Poniższy artykuł przedstawia szczegółowe informacje dotyczące warunków nabywania uprawnień, sposobu naliczania świadczeń oraz aktualnych regulacji prawnych.
Świadczenie Ratownicze dla Członków Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP)
Podstawa prawna i wysokość świadczenia
Ustawa z dnia 17 grudnia 2021 roku o ochotniczych strażach pożarnych dała możliwość uzyskania specjalnego świadczenia w formie dodatku do emerytury w wysokości 200 zł. Burmistrz Józef Kaczmarek w Uniejowie nawiązał do spotkania z prezesami jednostek OSP z terenu gminy, w sprawie możliwości uzyskania stałego, comiesięcznego dodatku do emerytury, przysługującego byłym i obecnym druhnom oraz druhom ochotnikom. W wyniku poinformowania mieszkańców o tej możliwości, wnioski złożyło już ponad 150-ciu emerytowanych strażaków OSP.
Warunki uzyskania świadczenia
Prawo do tego świadczenia przysługuje strażakowi ratownikowi OSP, który czynnie uczestniczył jako członek OSP w działaniach ratowniczych lub akcjach ratowniczych (wymagany bezpośredni udział co najmniej raz w roku). Okres ten musi wynosić co najmniej 25 lat w przypadku mężczyzn oraz 20 lat w przypadku kobiet. Przy naliczaniu okresu czynnego uczestnictwa w działaniach ratowniczych nie jest wymagane zachowanie ciągłości wysługi lat w OSP.
Procedura składania wniosku i weryfikacji
Świadczenie ratownicze przyznaje się na wniosek zainteresowanego, złożony do komendanta powiatowego PSP - tj. organu przyznającego, właściwego dla siedziby jednostki OSP, do której należał strażak ratownik OSP. Gotowe wnioski oraz pomoc w ich uzupełnieniu można otrzymać u p. Konrada Bączyka, pracownika Urzędu Miasta w Uniejowie. Poprzez udokumentowanie udziału w przynajmniej jednych działaniach ratowniczych lub akcjach ratowniczych rozumie się ewidencję prowadzoną przez właściwą Komendę Powiatową PSP.
W przypadku, gdy ewidencja udziału strażaków OSP w działaniach ratowniczych nie obejmuje wskazanego przez wnioskodawcę okresu, jest on zobowiązany uzyskać potwierdzenie w formie oświadczeń trzech świadków. Wymaga się, aby jeden ze świadków był osobą zaufania publicznego w okresie przez siebie poświadczanym (np. komendant gminny, burmistrz, urzędnik gminy, etc.). Wniosek wraz z oświadczeniami świadków jest weryfikowany przez Burmistrza Miasta Uniejów. Po pozytywnym zweryfikowaniu wnioskodawca składa zebrane dokumenty w Komendzie Powiatowej Państwowej Straży Pożarnej w Poddębicach. Komendant Powiatowy PSP wydaje decyzję o przyznaniu lub odmowie przyznania świadczenia.
System Emerytalny dla Funkcjonariuszy Państwowej Straży Pożarnej (PSP)
Strażak Państwowej Straży Pożarnej nie przechodzi na emeryturę w tym samym systemie co większość pracowników cywilnych. Za świadczenia mundurowe odpowiada Zakład Emerytalno-Rentowy MSWiA, a zasady dla funkcjonariuszy różnią się od tych znanych z ZUS. Dla strażaków PSP najważniejszy jest podział na dwie grupy, które mają różne uprawnienia w zależności od daty rozpoczęcia służby.
Podstawowe różnice w zależności od daty rozpoczęcia służby
PSP przed 2013 rokiem
Osoby, które zaczęły służbę przed 2013 r., mogą nabyć prawo do emerytury po 15 latach służby. Ich świadczenie startuje z poziomu 40 proc. podstawy, a każdy kolejny rok podnosi je o 2,6 proc.
Dodatkowo, od 1 stycznia 2025 r. wszyscy strażacy przyjęci do służby przed 1 stycznia 2013 r., mający co najmniej 25 lat służby, będą mogli na zasadzie wyboru skorzystać z opcji obowiązującej dla przyjętych do służby 1 stycznia 2013 r. i później. Mowa o zasadzie: emerytura w wymiarze 60% podstawy wymiaru za 25 lat służby plus po 3% za każdy dalszy rok służby, gdzie podstawa wymiaru emerytury wynosi średnie uposażenie z wybranych 10 lat służby. Jest to „drugie prawo wyboru”, opisane w art. 18h ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, zgodnie z tytułem rozdziału 1b ustawy „Prawo wyboru emerytury” (wersja ustawy obowiązująca od 1 stycznia 2025 r.).
PSP po 2012 roku
Inaczej wygląda to u funkcjonariuszy przyjętych po 2012 roku. W tej grupie trzeba przepracować co najmniej 25 lat, by uzyskać emeryturę w wysokości 60 proc. uposażenia. Każdy następny rok służby zwiększa świadczenie o 3 proc. podstawy wymiaru.
Czynniki wpływające na wysokość emerytury PSP
Staż służby i podstawa wymiaru
Na końcową kwotę emerytury nie wpływa jednak sam staż służby. Znaczenie mają też stopień, zajmowane stanowisko, dodatki i nagrody roczne. Dlatego dwóch strażaków z podobnym przebiegiem służby może dostać wyraźnie inne świadczenie. W przypadku funkcjonariusza, który został przyjęty do służby po raz pierwszy po dniu 1 stycznia 1999 r., podstawę wymiaru emerytury stanowi średnie uposażenie z okresu kolejnych 10 lat kalendarzowych wybranych przez funkcjonariusza. Podstawę wymiaru emerytury stanowi uposażenie należne funkcjonariuszowi na ostatnio zajmowanym stanowisku (art. 5 ustawy).
Dodatkowo, emeryturę podwyższa się m.in. o 2% podstawy wymiaru za każdy rok służby pełnionej bezpośrednio w charakterze nurków i płetwonurków oraz w zwalczaniu fizycznym terroryzmu, a także 0,5% podstawy za każdy rok służby pełnionej w warunkach szczególnie zagrażających życiu i zdrowiu. Warto także zwrócić uwagę na podwyższenie o 15 proc. ze względu na uzyskanie inwalidztwa w trakcie pełnienia służby.
Wpływ daty odejścia ze służby (waloryzacja)
Istotny okazuje się także moment odejścia ze służby. Osoby, które kończyły służbę przed 1 marca 2023 r., nie dostały waloryzacji uposażeń o 7,8 proc., co miało bezpośredni wpływ na podstawę, od której liczono emeryturę. Część byłych funkcjonariuszy przekonywała, że przez taki termin odejścia będzie otrzymywać niższe świadczenie przez całe życie. MSWiA odpowiadało, że informacje o zmianach były znane wcześniej, a komendanci mieli umożliwiać wycofanie złożonych raportów o odejściu.
Przed decyzją o zakończeniu służby warto więc sprawdzić kilka elementów:
- data rozpoczęcia służby i wynikający z niej tryb emerytalny,
- pełny staż służby oraz wpływ kolejnych lat na wysokość świadczenia,
- planowany termin odejścia w kontekście waloryzacji uposażenia,
- świadczenia motywacyjne i dodatki, które mogą poprawić bilans,
- czy opłaca się jeszcze zostać w PSP, czy lepiej odejść i szukać pracy w innej służbie.
Prawo wyboru dla strażaków z okresami pracy cywilnej (1999-2003)
Kwestia wyboru zasad obliczania wysokości przysługującej emerytury dotyczy strażaków przyjętych do służby w okresie od 2 stycznia 1999 r. do 30 września 2003 r., jednocześnie mających za sobą co najmniej 25 lat służby oraz jakikolwiek okres pracy cywilnej (opłacania składek) przed podjęciem służby. Chodzi zatem o osoby, które będą zwalniane ze służby po 1 stycznia 2024 r. (szacuje się, że w całym 2024 r. dotyczyć to będzie ponad 760 strażaków, a do 2028 r. liczba ta wzrośnie do ponad 3400 funkcjonariuszy).
Każdy strażak musi sam podjąć decyzję, którą opcję wybrać. Oświadczenie o sposobie ustalenia emerytury składa się do organu emerytalnego najpóźniej w dniu złożenia wniosku o ustalenie prawa do zaopatrzenia emerytalnego. Należy podjąć decyzję w sposób rozważny i świadomy, biorąc pod uwagę swoją wysługę emerytalną, wymiar okresów składkowych, a także przewidywaną wysokość emerytury z FUS. Prawo wyboru opisane jest w art. 15 ust. 3 ustawy emerytalnej.
Opcja pierwsza: "zaliczająca pracę cywilną"
W tym przypadku do wysługi emerytalnej zalicza się okres służby plus okresy pracy cywilnej (okresy składkowe) liczone w wymiarze 1,3% za rok pracy. W takim przypadku przysługuje tylko emerytura policyjna z Zakładu Emerytalno-Rentowego MSWiA.
Przykład: Emeryturę za 26 lat służby i 4 lata pracy cywilnej liczymy następująco: 40% za 15 lat służby, za pozostałych 11 lat służby po 2,6% = 28,6%. Za 4 lata pracy cywilnej po 1,3% = 5,2%. Sumując procenty, otrzymamy 40 + 28,6 + 5,2 = 73,8. Oznacza to, że emerytura wynosiła będzie 73,8% podstawy wymiaru, czyli uposażenia należnego na ostatnio zajmowanym stanowisku służbowym.
Opcja druga: "bez zaliczania pracy cywilnej"
Do wysługi emerytalnej liczy się tylko okres służby według zasady 40% za 15 lat służby i 2,6% za każdy rok dalszej służby. Za okres służby przysługiwało będzie prawo do emerytury z ZER MSWiA, natomiast za okres pracy cywilnej (opłacania składek) po spełnieniu określonych warunków, zwłaszcza wieku - 65 lat życia dla mężczyzn i 60 lat życia dla kobiet - prawo do emerytury z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Obie emerytury będą wypłacane łącznie, zgodnie z zasadą, że każdy z systemów emerytalnych realizuje własne zobowiązania. W przypadku niedokonania wyboru wysokość emerytury zostanie ustalona według tej opcji.
Jeżeli funkcjonariusz PSP, urodzony po dniu 31 grudnia 1948 r., został przyjęty do służby po raz pierwszy po dniu 1 stycznia 1999 r. i oprócz okresów służby w PSP, ma również okresy ubezpieczenia społecznego (np. z tytułu pozostawania w stosunku pracy) - może ubiegać się o emeryturę na zasadach określonych w art. 24 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Przyznanie funkcjonariuszowi emerytury na podstawie powołanego wyżej przepisu, możliwe jest pod warunkiem osiągnięcia przez niego wieku emerytalnego, wynoszącego 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn. Nie ma natomiast znaczenia - dla ustalenia prawa do tej emerytury - długość okresu pozostawania w ubezpieczeniu (rok czy 20 lat), jak również tytuł ubezpieczenia (zatrudnienie bądź prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej).
Sposób obliczania wysokości tej emerytury określa art. 26 ustawy z FUS. Zgodnie z tym przepisem - podstawę obliczenia emerytury stanowi suma składek zewidencjonowanych na indywidualnym koncie ubezpieczonego w ZUS, z uwzględnieniem ich waloryzacji oraz zwaloryzowanego kapitału początkowego. Jeżeli funkcjonariusz, przed przyjęciem do służby, przebył przed 1 stycznia 1999 r. cały swój staż ubezpieczeniowy, a po zwolnieniu ze służby nie będzie podlegał ubezpieczeniu emerytalnemu, np. z tytułu pozostawania w stosunku pracy, podstawę obliczenia jego emerytury z FUS stanowić będzie wyłącznie odpowiednio zwaloryzowany kapitał początkowy.
W przypadku, gdy suma emerytury obliczonej na podstawie art. 15a przysługującej łącznie z emeryturą z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych będzie niższa od kwoty najniższej emerytury, emeryturę policyjną podwyższa się w taki sposób, aby suma tych emerytur nie była niższa od kwoty najniższej emerytury (art. 18 ust. 3 ustawy z dnia 18 lutego 1994 r.).
Dodatkowe świadczenia i zachęty dla funkcjonariuszy PSP
Rząd próbował zatrzymać funkcjonariuszy dodatkowymi pieniędzmi. Od 2023 r. działa specjalne świadczenie po 15. roku służby. Zaczyna się od 5 proc. uposażenia i rośnie co roku o 1 proc., aż do 15 proc. po 25 latach służby. To rozwiązanie nie wyklucza się z wcześniejszymi świadczeniami motywacyjnymi. Funkcjonariusze mogą też liczyć na 1,5 tys. zł brutto po 25 latach służby i 2,5 tys. zł brutto po 28,5 roku służby. Choć brak oficjalnych danych dotyczących wysokości emerytur, to w sieci pojawiają się konkretne informacje na temat świadczeń, z których wynika, że strażak może liczyć na emeryturę wynoszącą co najmniej 3-4 tysiące brutto. Funkcjonariusze piastujący wyższe stanowiska, a także pozostający na służbie przez dłuższy czas mogą natomiast pobierać wyższą emeryturę.
Mark Bezos: Lekcja życia od strażaka-ochotnika
Regulacje prawne dotyczące emerytur PSP
Ustawa o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy
Zagadnienia emerytalne funkcjonariuszy służb mundurowych, w tym strażaków Państwowej Straży Pożarnej, reguluje ustawa z dnia 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Straży Marszałkowskiej, Służby Ochrony Państwa, Państwowej Straży Pożarnej, Służby Celno-Skarbowej i Służby Więziennej oraz ich rodzin. Szczegółowych informacji w sprawach emerytalno-rentowych udziela organ emerytalny, tj. Zakład Emerytalno-Rentowy MSWiA.
Okresy równorzędne ze służbą
Jako równorzędne ze służbą w Państwowej Straży Pożarnej traktuje się okresy, o których mowa w art. 13 ust. 1 cyt. ustawy. Natomiast jako równorzędny ze służbą traktuje się również okres służby wojskowej uwzględniany przy ustalaniu prawa do emerytury wojskowej. Do wysługi emerytalnej zalicza się również okresy, o których mowa w art. 16 ust. 2, tj. m.in. okresy zatrudnienia lub służby w organach bezpieczeństwa państwa lub służbie więziennej.
Szczególne podwyższenia emerytury
Do okresów służby, od których uzależnione jest nabycie prawa do emerytury lub dalszych okresów służby, za które wzrasta podstawa wymiaru emerytury, zgodnie z art. 15 ust. 1, zalicza się również okresy, o których mowa w art. 14 ust. 1 cyt. ustawy. Emeryturę podwyższa się m.in. o 2% podstawy wymiaru za każdy rok służby pełnionej bezpośrednio w charakterze nurków i płetwonurków oraz w zwalczaniu fizycznym terroryzmu, a także 0,5% podstawy za każdy rok służby pełnionej w warunkach szczególnie zagrażających życiu i zdrowiu.
Emerytura dla funkcjonariuszy PSP przyjętych po 31 grudnia 2012 r.
Funkcjonariuszowi przyjętemu po raz pierwszy po dniu 31 grudnia 2012 r. do służby w Policji, ABW, AW, SKW, SWW, CBA, SG, BOR, SOP, PSP, Służbie Celnej, Służbie Celno-Skarbowej lub w Służbie Więziennej - emerytura przysługuje na zasadach i w wysokości określonych szczegółowo w rozdziale 1a cytowanej ustawy. Emerytura dla takiego funkcjonariusza wynosi 60% podstawy jej wymiaru za 25 lat służby i wzrasta o 3% za każdy dalszy rok tej służby (art. 18e ust. 1 cyt. ustawy). W myśl art. 18f cyt. ustawy, podstawę wymiaru emerytury stanowi średnie uposażenie funkcjonariusza należne przez okres kolejnych 10 lat kalendarzowych, wybranych przez funkcjonariusza. W przypadku funkcjonariuszy przyjętych po raz pierwszy do służby po dniu 31 grudnia 2012 r. w sposób odmienny od dotychczasowego ustala się podstawę wymiaru emerytury, co szczegółowo określa art. 18f ust. 1-3 ustawy.
Specyfika uprawnień "starych strażaków" (1992)
Oddzielną grupę osób uprawnionych do tzw. „policyjnego” zaopatrzenia emerytalnego stanowią byli funkcjonariusze pożarnictwa, którzy w styczniu 1992 r. złożyli pisemną zgodę na podjęcie służby w PSP, tzw. „starsi strażacy”. Ich uprawnienia emerytalne określa art. 129 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o Państwowej Straży Pożarnej oraz zapisy rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 23 grudnia 1999 r. w sprawie szczegółowych warunków ustalania uposażenia przyjmowanego za podstawę wymiaru świadczeń emerytalnych strażaków, którzy nie zostali powołani lub mianowani na stanowiska służbowe w Państwowej Straży Pożarnej. Zgodnie z powyższymi przepisami osobom tym okres zatrudnienia w jednostkach ochrony przeciwpożarowej lub na stanowiskach, na których wykonywali czynności z zakresu ochrony przeciwpożarowej od dnia 1 lutego 1992 r., nie dłużej niż do 30 czerwca 1999 r., zalicza się do wysługi emerytalnej.