Pożary, wypadki, udzielanie pierwszej pomocy - to tylko niektóre z sytuacji, w których wsparcie musi nadejść bardzo szybko. W dużych miastach działają jednostki Państwowej Straży Pożarnej (PSP), ale w mniejszych miejscowościach to właśnie inne osoby czuwają nad bezpieczeństwem mieszkańców. Mowa oczywiście o Strażakach Ochotnikach, którzy zwykle jako pierwsi docierają na miejsce zdarzenia. Bez nich nie można mówić o bezpieczeństwie poza granicami miast. Dlatego właśnie dziś przybliżymy ważną rolę oraz początki Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP) w Polsce.
Historia Ochotniczych Straży Pożarnych w Polsce
Początki walki z ogniem
Pożary od zawsze były zagrożeniem dla ludzi. Dawniej ryzyko było jeszcze większe, ponieważ większość budynków budowano z drewna czy nawet strzechy. Jak wiadomo, były to materiały, które paliły się w mgnieniu oka. Wystarczyła tak naprawdę mała iskra, aby w jednej chwili dom stanął w płomieniach. I właśnie dlatego już setki lat temu pojawiła się potrzeba istnienia osób, które będą walczyły z ogniem. Na początku do dyspozycji były wiadra, woda i piasek.
Powstanie pierwszych jednostek i rozwój
Pierwsze jednostki strażackie, które dały początek dzisiejszym Ochotniczym Strażom Pożarnym, powstały już w pierwszej połowie XIX wieku we wszystkich trzech zaborach. W Królestwie Polskim pierwsza Ochotnicza Straż Ogniowa została założona w 1864 roku w Kaliszu, natomiast w Galicji jej odpowiednik powstał rok później, w 1865 roku w Krakowie. W 1921 roku powstał Związek Floriański, który był początkiem organizacji strażackiej na skalę ogólnokrajową. Zaangażowanie ochotników i ciągły, stopniowy rozwój jednostek strażackich sprawił, że dzisiejsza OSP jest bardzo ważną strukturą mniejszych społeczności. Remizy strażackie znajdują się w wielu małych miejscowościach, a ci, którzy należą do formacji OSP, niosą pomoc wszystkim mieszkańcom.
Czym jest i jak działa Ochotnicza Straż Pożarna w Polsce?
Charakterystyka i rola OSP
Ochotnicza Straż Pożarna (OSP) jest organizacją pozarządową utworzoną na takich samych zasadach jak stowarzyszenie. Tym, co odróżnia OSP od innych stowarzyszeń, jest "podejmowanie działań w celu ochrony życia, zdrowia, mienia lub środowiska". Głównym zadaniem OSP jest walka z pożarami, innymi miejscowymi zagrożeniami oraz klęskami żywiołowymi. Członkowie OSP to ochotnicy, którzy przechodzą szkolenia, aby móc jeździć do akcji pożarniczo-ratowniczych. Pomagają w gaszeniu pożarów, ratowaniu ludzi i zwalczaniu skutków klęsk żywiołowych. Zgodnie z przepisami, OSP pełni również ważną rolę w ochronie ludności i obronie cywilnej. W Polsce aktualnie funkcjonuje ponad 16 tysięcy jednostek Ochotniczych Straży Pożarnej, do których należy ponad 700 tysięcy strażaków. Jednostki OSP funkcjonują jako stowarzyszenia i ściśle współpracują z Państwową Strażą Pożarną.
Współpraca z PSP i KSRG
Jednostki OSP działają z Państwową Strażą Pożarną (PSP) oraz innymi służbami. Ustawa o ochronie przeciwpożarowej umożliwia włączenie jednostek OSP do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG). Obecnie do KSRG włączonych jest ponad 4500 jednostek OSP. Przed jednostkami KSRG stawiany jest szereg wymagań sprzętowych oraz personalnych, które muszą spełniać. Warto zauważyć, że jednostki, które nie są włączone do systemu, potrafią równie sprawnie działać, zarówno podczas akcji ratowniczo-gaśniczych, jak i służąc lokalnej społeczności. Jednostki OSP uczestniczą w takich samych akcjach jak Państwowa Straż Pożarna. Stanowisko kierowania PSP po otrzymaniu zgłoszenia podejmuje decyzję o alarmowaniu jednostek OSP. Jednostki wyposażone są w syreny alarmowe, a także w systemy powiadamiania.
Szeroki zakres działań OSP
Wyjazdy do przeróżnych akcji to jeszcze nie wszystko! Strażacy z jednostek OSP angażują się w wiele innych działań. Biorą udział w organizacji festynów i pikników strażackich, uczestniczą również w uroczystościach lokalnych, świętach państwowych i religijnych. Co więcej, w swoich jednostkach jednoczą młodzież, która uwielbia Straż Pożarną i chciałaby związać swoją przyszłość z tym zawodem. Ochotnicy dają przykład Młodzieżowym Drużynom Pożarniczym (MDP), szkolą ich i przygotowują do udziału w zawodach sportowo-pożarniczych. Oprócz wspomnianych kwestii OSP przede wszystkim szkoli i uczy. Jednostki mogą organizować nauczanie w szkołach i przedszkolach o bezpieczeństwie pożarowym albo o udzielaniu pierwszej pomocy. Funkcjonują również Dziecięce Drużyny Pożarnicze (DDP) czy też zespoły od konkretnych zadań.
ŻYCIE NA KRAWĘDZI - FILM POKAZUJĄCY PRACĘ STRAŻAKÓW | PROMO OSP | 2022
Organizacja i aspekty prawne Ochotniczej Straży Pożarnej
OSP jako stowarzyszenie
Ochotnicza Straż Pożarna jest organizacją pozarządową utworzoną na zasadach stowarzyszenia. Większość OSP jest zrzeszona w Związku Ochotniczych Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej. Bez ludzi nie ma organizacji pozarządowych; ludzie tworzą te organizacje i ludzie działają w OSP.
Statut i władze OSP
Najważniejszym dokumentem w jednostce jest statut. Bez niego nie da się działać; jest to podstawowy wymagany dokument w każdej jednostce, jej „konstytucja”. Reguluje zasady działania, ułatwia sprawne zarządzanie. Podstawowe informacje konieczne w statucie są takie same dla wszystkich, ale szczegółowe zapisy mogą być różne. W statucie znajdują się między innymi informacje o: celach i sposobach działania, prawach i obowiązkach członków, zasadach wyboru i funkcjonowania władz stowarzyszenia.
W OSP, jak w każdym stowarzyszeniu, władze to: walne zebranie członków, zarząd i komisja rewizyjna. Walne zebranie członków (WZC) jest najwyższą władzą w OSP. Może podejmować decyzje we wszystkich sprawach poddanych pod obrady, zwykle jednak w tych najważniejszych dla sprawnego działania i rozwoju organizacji. Komisja rewizyjna to organ obowiązkowy w ochotniczych strażach pożarnych, którego rolą jest kontrola wewnętrzna działania OSP. To taki wewnętrzny "policjant", ale wspierający, życzliwy, służący radą.
Księgowość i obowiązki
OSP, jak każde stowarzyszenie, ma różne obowiązki do spełnienia, związane z różnymi sferami działania, np. ZUS, jeśli zatrudnia osoby. Ochotnicza Straż Pożarna musi prowadzić księgowość. Może to być pełna księgowość albo prowadzenie księgowości w ramach Uproszczonej Ewidencji Przychodów i Kosztów (UEPiK). Zasady są takie same jak dla pozostałych organizacji pozarządowych.
Zarządzanie zasobami ludzkimi
Są role i zadania określone ustawowo, np. zarząd, naczelnik, ale są i takie tworzone tylko w danej jednostce. Całym tym zasobem (liderzy, zespół, wolontariusze, młodzież, dzieci) trzeba zarządzać. Wolontariuszki i wolontariusze są angażowani w OSP na takich samych zasadach jak w innych stowarzyszeniach.
Przywileje i wynagrodzenie członków OSP
Patrząc na różnorodność działań i to, jak wielkie znaczenie mają strażacy OSP w oczach ludności, można śmiało stwierdzić, że takim człowiekiem warto być. Oprócz tego, że Strażak OSP czynnie uczestniczy w wielu akcjach ratowniczo-gaśniczych, może też korzystać z różnych przywilejów.
Zwolnienia od pracy
Przede wszystkim ochotnik może wziąć zwolnienie od pracy na czas akcji strażackiej. Strażak OSP może skorzystać również ze zwolnienia, które obejmuje odpoczynek po akcji. Taki czas zwolnienia od pracy może ustalić osoba, która kierowała daną akcją. Kolejnym przywilejem jest zwolnienie od pracy w celu udziału w szkoleniach. Taki wymiar zwolnienia nie może jednak przekroczyć 6 dni w danym roku kalendarzowym.
Świadczenie ratownicze
Można także skorzystać ze świadczenia ratowniczego dla strażaków OSP. Taki przywilej przysługuje strażakowi-ratownikowi, jeśli aktywnie uczestniczył jako członek OSP w działaniach lub akcjach ratowniczych - co najmniej raz w roku. Strażak ratownik ma prawo także do kilku innych ważnych świadczeń i przywilejów, zwłaszcza jeśli dozna uszczerbku na zdrowiu lub poniesie szkodę w mieniu podczas służby.
Ekwiwalent pieniężny
Strażak należący do jednostki Ochotniczej Straży Pożarnej nie otrzymuje stałej pensji, jak to bywa w przypadku pracy na pełen etat. Za uczestnictwo w akcji ratowniczo-gaśniczej czy szkoleniu przysługuje tzw. ekwiwalent pieniężny. Jego wysokość może wynosić maksymalnie 1/175 średniego wynagrodzenia za godzinę, a dokładna stawka zależy od uchwały gminy, na której obszarze funkcjonuje dana jednostka OSP.
Jak zostać strażakiem Ochotniczej Straży Pożarnej?
Czy kiedykolwiek myślałeś o tym, żeby zostać strażakiem OSP?
Kto może zostać członkiem OSP?
Spektrum działań OSP jest bardzo szerokie. Każdy, kto chce czynnie uczestniczyć w realizacji celów OSP, może zostać strażakiem. Zakres aktywności jest tak szeroki, że każdy znajdzie coś dla siebie. Jesteś mechanikiem, elektrykiem, informatykiem, kierowcą, a może nauczycielem? Twoje umiejętności mogą być bardzo cenne.
W statucie znajdują się informacje między innymi o tym, kto może zostać członkiem jednostki. Zazwyczaj statut przewiduje kilka rodzajów członkostwa, np. członkowie zwyczajni, członkowie wspierający, członkowie honorowi. Członek czynny aktywnie uczestniczy w wykonywaniu postanowień statutu OSP. Członkiem wspierającym może być osoba fizyczna lub prawna bez względu na jej miejsce zamieszkania i siedzibę w kraju lub za granicą, która zadeklaruje wspomaganie działalności OSP finansowo lub w innej formie i za swą zgodą zostanie przyjęta przez Zarząd OSP. Członkiem honorowym może być każda osoba fizyczna bez względu na miejsce zamieszkania, szczególnie zasłużona dla ochrony przeciwpożarowej. Godność członka honorowego nadaje Walne Zebranie Członków OSP.
Trzy kroki do wstąpienia
Trzy kroki dzielą Cię od zostania członkiem OSP:
- Znajdź odpowiednią jednostkę i umów się na spotkanie. Jeżeli myślisz o zostaniu strażakiem-ratownikiem, czyli takim, który bierze bezpośredni udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych, ważna będzie lokalizacja jednostki. Jednostki OSP w ciągu kilku minut od alarmu są w stanie wyjechać do zdarzenia, dlatego im bliżej będziesz miał do jednostki, tym lepiej. Aby jednostka mogła funkcjonować, musi być prawnie zarejestrowana, a więc znajdować się w Krajowym Rejestrze Sądowym. W rejestrze możesz wyszukać jednostkę i znaleźć dane kontaktowe.
- Spotkanie organizacyjne. Po skontaktowaniu się z jednostką zostaniesz zaproszony na spotkanie organizacyjne. Na spotkaniu poznasz strukturę organizacyjną, zobaczysz, jaką bazą techniczną dysponuje jednostka i dowiesz się więcej na temat dalszych kroków. Pamiętaj, że to spotkanie jest po to, aby wzajemnie się poznać; bądź przygotowany na pytania o motywację oraz o obecne doświadczenie.
- Złożenie podania i przyjęcie. Jeżeli po spotkaniu w OSP będziesz zdecydowany na dołączenie oraz zostaniesz pozytywnie oceniony, będziesz mógł złożyć podanie o wstąpienie. Wszystkie decyzje o przyjęciu do stowarzyszenia podejmowane są przez zarząd. Po rozpatrzeniu Twojego podania zostaniesz poinformowany i poproszony o uzupełnienie dodatkowych dokumentów i ankiet.
Okres próbny, ślubowanie i badania
Zdecydowana większość osób wstępuje do OSP, aby brać bezpośredni udział w działaniach ratowniczo-gaśniczych. Wiele jednostek ma ustalony okres próbny. W tym okresie oceniane jest zaangażowanie nowych członków w realizację celów OSP. Na tym etapie powinieneś między innymi brać udział w szkoleniach wewnętrznych, które pozwolą Ci określić, czy chcesz zostać strażakiem-ratownikiem. Jednym z warunków uczestnictwa w działaniach ratowniczo-gaśniczych są aktualne badania lekarskie, których rodzaj został opisany w rozporządzeniu ministra zdrowia z dnia 14 kwietnia 2022 r.
Najczęściej ślubowanie ma następującą treść: „W pełni świadom obowiązków strażaka ochotnika uroczyście przyrzekam czynnie uczestniczyć w realizacji celów i zadań ochotniczej straży pożarnej. Być zdyscyplinowanym mężnym, ofiarnym w ratowaniu życia i mienia.”
Szkolenie podstawowe
Jeżeli jesteś już członkiem OSP i posiadasz badania lekarskie, to czas na szkolenie podstawowe. Szkolenie podstawowe to przepustka do pierwszej akcji. Szkolenie realizowane jest przez Państwową Straż Pożarną. Na program szkolenia składa się 38 tematów realizowanych w 136 godzinach (64 godziny teorii i 69 godzin zajęć praktycznych). Szkolenie zakończone jest egzaminem, a jego ukończenie uprawnia do bezpośredniego uczestnictwa w akcjach ratowniczo-gaśniczych.
ŻYCIE NA KRAWĘDZI - FILM POKAZUJĄCY PRACĘ STRAŻAKÓW | PROMO OSP | 2022
Motywacje do wstąpienia i codzienna służba w OSP
Dlaczego warto zostać strażakiem OSP?
Chęć pomocy innym, zrobienie czegoś dobrego, zdobycie nowych umiejętności, sprawdzenie siły charakteru, czy podtrzymanie tradycji rodzinnych - to tylko niektóre powody, dla których zostaje się strażakiem. Decyzja o wstąpieniu do OSP jest świadoma. Wielu ochotników wspomina, że dźwięk syreny alarmowej zaczyna powodować skok adrenaliny, a życie ulega diametralnej zmianie.
To, co jest najpiękniejszego w byciu strażakiem, to to, że im więcej od siebie dajesz, tym więcej otrzymujesz w zamian. Straż to dla wielu przede wszystkim ludzie - ludzie, na których można liczyć nie tylko podczas akcji, ale także w codziennym życiu. Strażacy to często druga rodzina, która dzieli się trudnościami i wspólnie sobie pomaga.
Gotowość bojowa i obowiązki
Jednostka OSP tak organizuje swoją działalność, aby być w pełnej gotowości bojowej o każdej porze. Nie oznacza to, że jako strażak musisz stawić się na każdy alarm. Niektóre jednostki monitorują gotowość poszczególnych strażaków, wyznaczają dyżury itp. Warto o to zapytać podczas pierwszego spotkania. Jako graniczny czas wyjazdu przyjmuje się 15 minut. W ciągu 15 minut od momentu zaalarmowania strażacy przybywają do jednostki, przebierają się w ubrania specjalne, wsiadają do wozu i wyjeżdżają do zdarzenia.
Przyszłość OSP: Profilowanie jednostek i nowe zadania
Ochotnicze Straże Pożarne mogą wkrótce otrzymać nowe, wyspecjalizowane zadania związane z ochroną ludności i obroną cywilną. Trwają przygotowania do tzw. profilowania jednostek OSP, które - zgodnie z zapowiedziami - może rozpocząć się jeszcze w tym roku. Profilowanie jednostek oznacza przypisywanie konkretnych zadań wybranym OSP na wypadek sytuacji kryzysowych lub działań wojennych. W praktyce każda jednostka ma otrzymać określony zakres odpowiedzialności dostosowany do potrzeb regionu. Jak podkreślają założenia projektu, „profilowanie jednostek to w wielkim uproszczeniu specjalizacja danej jednostki OSP w przypadku wojny lub sytuacji kryzysowych”.
Powstanie sieci jednostek o różnych zadaniach
Docelowo ma powstać system jednostek odpowiadających za konkretne obszary działań ratowniczych i logistycznych. Wśród planowanych zadań wymienia się m.in.: ewakuację, organizację i obsługę obiektów zbiorowej ochrony, dostarczanie wyżywienia i wody pitnej, pomoc w organizacji miejsc tymczasowego zakwaterowania, wsparcie działań sprzętem logistycznym i inżynieryjnym czy wsparcie w poszukiwaniu osób zaginionych. Jednostki mogą również otrzymać zadania związane z poszukiwaniem osób zaginionych. Zgodnie z założeniami do każdej jednostki ma zostać przypisany jeden główny profil działania.
Profil dopasowany do potrzeb regionu
Twórcy projektu zakładają, że specjalizacja OSP nie będzie jednakowa w całym kraju. Profile mają powstawać na podstawie przewidywanego zapotrzebowania w konkretnej gminie lub powiecie. Oznacza to, że zakres zadań jednostek będzie zależał od lokalnych warunków, infrastruktury i zagrożeń. Profilowanie jednostek Ochotniczych Straży Pożarnych będzie częścią strategii rozwoju jednostek ochrony przeciwpożarowej, która ma być gotowa na przełomie marca i kwietnia. Zmiany mają docelowo wzmocnić system reagowania kryzysowego i lepiej przygotować służby oraz społeczności lokalne na sytuacje nadzwyczajne.
Najczęściej zadawane pytania dotyczące Ochotniczych Straży Pożarnych
- Czy OSP uczestniczą w tych samych akcjach co PSP?
Tak, jednostki OSP uczestniczą w takich samych akcjach jak Państwowa Straż Pożarna. Stanowisko kierowania PSP po otrzymaniu zgłoszenia podejmuje decyzję o alarmowaniu jednostek OSP.
- W jakim czasie jednostki OSP wyjeżdżają do zdarzeń?
Jako graniczny czas wyjazdu przyjmuje się 15 minut. W ciągu 15 minut od momentu zaalarmowania strażacy przybywają do jednostki, przebierają się w ubrania specjalne, wsiadają do wozu i wyjeżdżają do zdarzenia.
- Jaka jest długość okresu próbnego?
Długość okresu próbnego zależna jest od wewnętrznych ustaleń jednostki.
- Czy osoba niepełnoletnia może zostać strażakiem OSP?
Tak, możesz zostać członkiem OSP za zgodą rodziców lub prawnych opiekunów. Zgodnie z najnowszym programem szkolenia podstawowego strażaków OSP, w szkoleniu mogą uczestniczyć osoby, które ukończyły 16 lat.
- Czy muszę płacić składkę członkowską?
Z reguły tak. Jednostka OSP to stowarzyszenie, a w wielu jednostkach obowiązuje składka członkowska. Zazwyczaj jest to składka roczna w wysokości od 10 do 50 zł.
- Czy mogę zostać członkiem OSP, jeśli nie chcę lub nie mogę brać udziału w akcjach?
Tak. Pomimo że głównym celem OSP jest działalność ratowniczo-gaśnicza, każdy może znaleźć coś, w czym będzie mógł się realizować i wspomagać całą jednostkę, np. jako członek wspierający.
- Czy strażak OSP ma prawo do munduru?
Strażacy OSP mają prawo do munduru, który używany jest podczas świąt państwowych, religijnych, a także podczas wewnętrznych wydarzeń w jednostce. Praktyka pokazuje, że mundur otrzymują strażacy, którzy przeszli okres próbny i złożyli ślubowanie.