Ochotnicze Straże Pożarne (OSP) odgrywają kluczową rolę w systemie bezpieczeństwa kraju, działając nie tylko w obszarze ochrony przeciwpożarowej, ale również w szeroko rozumianym ratownictwie. Finansowanie ich działalności jest złożone i opiera się na wielu źródłach, zarówno publicznych, jak i prywatnych. OSP, jako stowarzyszenia, mają prawo do pozyskiwania środków w sposób zbliżony do innych organizacji pozarządowych, jednak ich umocowanie prawne w kontekście ochrony przeciwpożarowej nadaje im specyficzny status.
Źródła Finansowania Działalności OSP
Działalność Ochotniczych Straży Pożarnych w zakresie ochrony przeciwpożarowej i ratownictwa musi być finansowana przede wszystkim ze środków samorządu gminnego oraz budżetu państwa. Niemniej jednak, istotne są również inne źródła wsparcia.
Wsparcie ze Strony Samorządu Gminnego
Samorząd gminny jest najważniejszym źródłem finansowania działalności OSP, co wynika zarówno z ustawy o ochotniczych strażach pożarnych, jak i ustawy o samorządzie gminnym. Sposób finansowania jest uzależniony od praktyki w poszczególnych gminach - w jednych środki finansowe są przekazywane dotacją na konto OSP, w innych wydatki są ponoszone bezpośrednio z budżetu danej gminy. Wielkość wsparcia teoretycznie zależy od „posiadanych sił i środków”, czyli w praktyce - od zamożności gminy oraz relacji między urzędem gminy a OSP.
Katalog kosztów, które mogą być pokryte z budżetu gminy, faktycznie poszerzony jest o wszelkie wydatki mieszczące się w art. 7 ust. 1 pkt 14 ustawy o samorządzie gminnym, tj. w zapewnieniu „porządku publicznego i bezpieczeństwa obywateli oraz ochrony przeciwpożarowej i przeciwpowodziowej, w tym wyposażenia (…)”. Co więcej, Gmina zobligowana jest do finansowania bezpośrednio ze swojego budżetu tzw. zadań własnych. W celu przekazania dotacji dla OSP Gmina nie jest zobligowana do organizacji jakiegokolwiek konkursu ofert.
Środki z Budżetu Państwa
Środki z budżetu państwa przekazywane są do OSP za pośrednictwem Państwowej Straży Pożarnej. Do jej powiatowych komend wnioski składają poszczególne ochotnicze straże pożarne. Podział środków również nie odbywa się na zasadach konkursowych. Badane są przede wszystkim dyspozycyjność/mobilność jednostek, realne zapotrzebowanie lokalne, wytyczne w zakresie normatywów, klasyfikacja budżetowa (inwestycyjne vs. bieżące) oraz zapewnienie montażu finansowego największych inwestycji w danym regionie (przede wszystkim zakupy pojazdów).
Kluczową rolę w podziale dotacji na daną OSP mają komendanci powiatowi PSP, choć ograniczeni np. wytycznymi Komendanta Głównego PSP. Niezależnie od tego, jak po wprowadzeniu ustawy o OSP, środki z budżetu Państwa będą nazwane w dokumentach wykonawczych (dotychczas: środki z MSWiA oraz na KSRG), to ich rola pozostanie znacząca.
Wpływy z Instytucji Ubezpieczeniowych
Wpływy z instytucji ubezpieczeniowych to środki, o których mowa w art. 38 i art. 39 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej. Połowa z tych środków trafia, za pośrednictwem PSP, do ochotniczych straży pożarnych. Sposób dystrybucji tych środków określa minister właściwy do spraw wewnętrznych. Stosowane jest podobne ograniczenie w wydatkowaniu środków w poszczególnych latach jak w przypadku środków z budżetu państwa.
Wojewódzkie Fundusze Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (WFOŚiGW)
Finansowanie programów wspierających OSP pochodzi zarówno z narodowego, jak i z poszczególnych wojewódzkich funduszy ochrony środowiska. Kluczowe w analizie możliwości dotacyjnych są regionalne zasady przygotowane przez zarządy WFOŚiGW. W jednych województwach dofinansowanie wyniesie 50%, a w innych 100%, a rokrocznie te zasady mogą się zmieniać. Podobnie różnią się sposoby aplikacji, wysokość dotacji i kryteria wyboru. Składając wniosek do WFOŚiGW, warto przygotować się również na składanie dokumentów aplikacyjnych elektronicznie.
Zakupy inwestycyjne (przede wszystkim samochody) są uzgadniane wspólnie z właściwym terytorialnie komendantem wojewódzkim PSP oraz samorządem gminnym, w której funkcjonuje dana OSP zabiegająca o dofinansowanie. Samorząd gminny będzie musiał przecież uczestniczyć nie tylko w montażu finansowym zakupu samochodu, ale także jego utrzymaniu.
Fundacje i Konkursy Grantowe
Część funduszy i fundacji kapitałowych dedykuje dla ochotniczych straży pożarnych specjalne konkursy dotacyjne. Poza środkami publicznymi, sektor prywatny również odgrywa coraz większą rolę we wspieraniu strażaków-ochotników.
Fundusz Składkowy Ubezpieczenia Społecznego Rolników (FSUSR)
Rokrocznie Fundusz Składkowy Ubezpieczenia Społecznego Rolników ogłasza konkursy dofinansowujące w formie dotacji różne zakupy lokalnych OSP kwotami rzędu kilku/kilkunastu tysięcy złotych. Dotujący podaje również wykaz sprzętu możliwego do zakupu. Wkład własny ustalany jest na poziomie rzędu 1% kosztów kwalifikowanych.
Fundacja ORLEN
Fundacja ORLEN, w ramach programu „ORLEN dla Strażaków” (obecnie realizowanego pod hasłem „ORLEN. Jesteśmy Razem”), jest jednym z najbardziej znanych przykładów wsparcia sektora prywatnego. Rokrocznie Fundacja ORLEN przeznacza wielomilionowe kwoty na dofinansowanie dla OSP z całej Polski. Druhowie mogą składać wnioski o sfinansowanie zakupu sprzętu, umundurowania, a od niedawna nawet specjalistycznych szkoleń czy wsparcia psychologicznego dla strażaków. W najnowszej edycji (2024) pula środków była rekordowa i wyniosła 10 mln zł, dzięki czemu wsparcie otrzymało 211 jednostek OSP (w tym 70% beneficjentów po raz pierwszy). Średnia kwota grantu na jednostkę skoczyła z kilku do prawie 48 tys. zł, a zależnie od kategorii działań OSP mogły wnioskować nawet o 30-150 tys. zł dofinansowania każda. Za te pieniądze strażacy kupują nowoczesny sprzęt: aparaty oddechowe, pompy, kamery termowizyjne, zestawy hydrauliczne, a niektóre większe dotacje pozwoliły nawet współfinansować zakup pojazdów (np. samochodów do ratownictwa chemicznego). Nabór do programu ORLEN odbywa się zazwyczaj raz do roku (najczęściej późną zimą lub wczesną wiosną), a formularz wniosku wymaga opisania jednostki i jej potrzeb oraz wskazania, na co konkretnie mają być przeznaczone pieniądze. Wnioskowanie odbywa się za pośrednictwem generatora wniosków on-line. Projekty finansowane przez fundację odpowiadają potrzebom określonych jednostek OSP, mają sprecyzowany i konkretny cel, rzeczowe oraz spójne uzasadnienie, a także realne koszty realizacji. Projekt powinien opierać się na zakupach wskazanego w regulaminie sprzętu i wyposażenia strażackiego. Fundacja Orlen może również udzielić OSP darowizny, niezależnie od opisanego programu.
Fundacja Grupy PERN
„PERN dla Ochotniczych Straży Pożarnych” to tematyczny nabór wniosków przez Fundację Grupy PERN. W naborze mogą wziąć udział Jednostki Ochotniczej Straży Pożarnej, z siedzibą w gminach do 50 tys. mieszkańców (z zestawieniem GUS-u na dzień 31.12.2022 r.), działające w niedalekiej odległości (do 100 km) od obiektów firmy PERN S.A. Jednostki OSP muszą być wpisane do rejestru stowarzyszeń, innych organizacji społecznych i zawodowych, fundacji oraz samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej Krajowego Rejestru Sądowego. Sprzęt/wyposażenie muszą zostać zakupione po podpisaniu umowy; Fundacja Grupy PERN nie finansuje zakupów dokonanych w przeszłości.
Inne Fundacje Firmowe
Inne duże firmy również prowadzą swoje inicjatywy dla służb ratowniczych. Na przykład Fundacja PZU organizowała program „Pomoc To Moc”, w ramach którego finansowała lokalne projekty poprawiające bezpieczeństwo - OSP mogły zgłaszać pomysły, takie jak wyposażenie społeczności w defibrylatory czy organizacja szkoleń z pierwszej pomocy. Fundacja PGNiG z kolei wspierała zakupy sprzętu dla strażaków w regionach, gdzie działa ta spółka gazownicza (zwłaszcza na terenach wydobycia gazu).
W różnych częściach kraju aktywne są także fundacje branżowych gigantów: np. na Dolnym Śląsku Fundacja KGHM „Polska Miedź” pomaga jednostkom w gminach górniczych, a w rejonach zakładów chemicznych Fundacja Grupy Azoty sponsorowała doposażenie strażaków. Warto rozejrzeć się, jakie duże przedsiębiorstwa funkcjonują w okolicy - wiele z nich w ramach społecznej odpowiedzialności biznesu (CSR) prowadzi konkursy grantowe lub jest otwartych na bezpośrednie prośby o wsparcie od organizacji takich jak OSP.
Akcja ratownicza w wykonaniu Straży Pożarnej
Darowizny, Sponsoring i Wsparcie Społeczności
Darowizny od Lokalnych Firm
Poza formalnymi programami grantowymi, niezwykle cenne są też bezpośrednie darowizny i sponsoring od lokalnych firm. Często są to rzeczy, o które najłatwiej zapytać przedsiębiorców z okolicy: np. właściciel warsztatu wulkanizacyjnego może przekazać komplet nowych opon do wozu bojowego, sklep budowlany ofiarować farbę na remont garażu, a lokalna spółka dorzucić kilkaset złotych na zakup węży. Jako stowarzyszenie, OSP ma prawo przyjmować darowizny pieniężne i rzeczowe - warto jednak sporządzić umowę darowizny dla przejrzystości i by darczyńca mógł odliczyć swój datek od podatku. Należy oczywiście pamiętać o okazaniu wdzięczności: podziękowanie na uroczystości, wzmianka w mediach społecznościowych czy pamiątkowy dyplom dla sponsora budują dobrą atmosferę.
Wsparcie od Mieszkańców i Zbiórki Publiczne
Wreszcie, nie można zapomnieć o wsparciu od samych mieszkańców. OSP od dawna organizują różnego rodzaju zbiórki publiczne i wydarzenia, z których dochód zasila kasę jednostki. Tradycyjne przykłady to zabawy taneczne, festyny rodzinne, kiermasze czy kwesty przy kościele - lokalna społeczność zazwyczaj chętnie wrzuca datki, wiedząc, że to „dla strażaków”. W dzisiejszych czasach coraz popularniejsze są także zbiórki internetowe (crowdfunding) na konkretny cel, np. „Nowa syrena alarmowa dla OSP X” lub „Remont dachu strażnicy w Y”. Gdy cel jest jasno określony i przemawia do wyobraźni mieszkańców, potrafią oni zebrać pokaźną kwotę w krótkim czasie.
1,5% Podatku od Osób Fizycznych
Dodatkowo wiele OSP posiada status organizacji pożytku publicznego (OPP), co umożliwia im pozyskiwanie 1,5% podatku od osób fizycznych - to kolejny strumień finansowania, który może dostarczyć kilku lub kilkunastu tysięcy złotych rocznie na działalność straży.
Mienie od Innych Służb
Ochotnicze Straże Pożarne mogą również starać się o nieodpłatne pozyskanie pojazdów i sprzętu nie tylko z Państwowej Straży Pożarnej i innych służb podległych ministrowi właściwemu do spraw wewnętrznych, ale również np. mienia będącego w dyspozycji Ministra Obrony Narodowej. Warto za takimi możliwościami lobbować, poczynając od komend PSP, zwłaszcza że jesteśmy w okresie relatywnie dobrego wyposażenia służb mundurowych.
Fundusze prywatne i społeczne stanowią znakomite uzupełnienie publicznych dotacji. Programy firm takich jak ORLEN, PZU czy PGNiG dają szansę na dodatkowe zakupy sprzętu, zwłaszcza specjalistycznego, a lokalni sponsorzy i darczyńcy pomagają „załatać” bieżące potrzeby jednostki. Warto aktywnie poszukiwać tych możliwości - obserwować ogłoszenia dużych fundacji, nawiązywać kontakty z przedsiębiorcami, promować pozytywny wizerunek OSP w mediach lokalnych. Dzięki temu OSP może zyskać nowych sprzymierzeńców, którzy z własnej woli zainwestują w bezpieczeństwo społeczności. Każda pozyskana w ten sposób złotówka przekłada się na lepsze wyposażenie strażaków ochotników, a tym samym na skuteczniejszą pomoc niesioną mieszkańcom w sytuacjach zagrożenia.