Fundusz Sprawiedliwości i Wsparcie dla Ochotniczych Straży Pożarnych

Fundusz Sprawiedliwości, czyli Fundusz Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej, zarządzany jest przez Ministerstwo Sprawiedliwości. Państwowy fundusz, który ma pomagać ofiarom przestępstw, stał się przedmiotem szerokiej debaty publicznej, szczególnie w kontekście jego ewolucji i sposobu wydatkowania środków, w tym na rzecz Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP).

Ewolucja i Rozszerzenie Zakresu Działania Funduszu Sprawiedliwości

Fundusz Sprawiedliwości, pierwotnie znany jako Fundusz Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej, jest państwowym funduszem celowym powołanym na podstawie art. 43 Kodeksu karnego wykonawczego z 1997 roku. Od początku swojego istnienia fundusz miał na celu finansowanie pomocy ofiarom przestępstw, świadkom, ich rodzinom, a także osobom opuszczającym zakłady karne. Początkowo środki z funduszu mogły być przeznaczane wyłącznie na pomoc bezpośrednio pokrzywdzonym.

Regulacje z lat 2014 i 2015 pozwalały na przeznaczanie do 20% środków na działania edukacyjne, promocyjne i szkoleniowe, realizowane samodzielnie przez Ministerstwo Sprawiedliwości lub we współpracy z organizacjami pozarządowymi. W tym okresie pomoc ze środków Funduszu mogły świadczyć głównie organizacje pozarządowe, takie jak fundacje i stowarzyszenia. Pomoc postpenitencjarna mogła być także udzielana przez zawodowych kuratorów sądowych czy Służbę Więzienną.

Przełom nastąpił w 2017 roku, kiedy to dokonano istotnych zmian w przepisach dotyczących Funduszu. Nowelizacja Kodeksu karnego wykonawczego, wprowadzona ustawą z 12 lipca 2017 roku, oraz rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 13 września 2017 roku, znacząco rozszerzyły zakres działania funduszu. Po zmianach, nazwa instytucji została oficjalnie zmieniona na Fundusz Sprawiedliwości. Kluczową zmianą było dodanie nowej, szerokiej kategorii wydatków: „przeciwdziałanie przyczynom przestępczości”.

Kto i Na Co Mógł Otrzymać Dotacje Po 2017 Roku?

Zmienione przepisy umożliwiły finansowanie jednostek sektora finansów publicznych, co znacząco poszerzyło katalog podmiotów uprawnionych do ubiegania się o środki z Funduszu Sprawiedliwości. Oprócz fundacji i stowarzyszeń, finansowanie mogły otrzymać również:

• Organy administracji rządowej
• Sądy
• Samorządy
• Agencje rządowe
• Uczelnie
• Szpitale
• Ochotnicze Straże Pożarne (OSP)

Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 2017 roku dodatkowo doprecyzowało, że środki z Funduszu mogą być przeznaczone m.in. na finansowanie robót budowlanych. Katalog celów, na które mogą być przeznaczone środki, ma charakter otwarty, co potwierdza sformułowanie „w szczególności”, dopuszczające użycie środków Funduszu także na inne, niewymienione wprost cele.

Wsparcie dla Ochotniczych Straży Pożarnych (OSP)

Szczególnie znaczącym obszarem wydatkowania środków z Funduszu Sprawiedliwości stało się wsparcie dla Ochotniczych Straży Pożarnych. Zreformowany Fundusz Sprawiedliwości, którego dysponentem jest minister sprawiedliwości, działa od września 2017 r. Zmiany ustawowe pozwoliły na poszerzenie katalogu organizacji, które dzięki wsparciu Funduszu Sprawiedliwości mogą pomagać poszkodowanym, tak aby rzeczywista pomoc docierała do jak największej grupy potrzebujących.

W 2019 roku z Funduszu Sprawiedliwości jednostki OSP otrzymały dotacje w wysokości 25,3 mln zł, a w kolejnych latach kwoty te wyglądały następująco:

• 2020 rok: 37,4 mln zł
• 2021 rok: 9,5 mln zł
• 2022 rok: 17,2 mln zł
• 2023 rok: 58,5 mln zł

Kwoty dotacji były różne, od kilku tysięcy do ponad miliona złotych. Ministerstwo Sprawiedliwości ogłaszało programy, w ramach których do Ochotniczych Straży Pożarnych w całej Polsce trafił nowoczesny sprzęt ratowniczy o wartości przekraczającej 100 milionów złotych. Program ten, często nazywany największym w historii dofinansowaniem dla OSP, miał na celu zwiększenie bezpieczeństwa Polaków. Środki były przeznaczane na zakup nowoczesnego wyposażenia, w tym samochodów ratowniczo-gaśniczych i specjalistycznych pojazdów. Pilotaż programu zakończył się sukcesem w Małopolsce, a następnie został rozszerzony na całą Polskę.

Poseł Edward Siarka, prezes Zarządu Wojewódzkiego Związku OSP RP, podkreślał, że polskie OSP to profesjonalnie wyszkoleni ratownicy, którzy potrzebują odpowiedniego sprzętu. W Polsce działa około 16 000 jednostek OSP, do których miały trafić podstawowe torby ratownicze R1 z najnowocześniejszym wyposażeniem. Wiceminister Jarosław Zieliński zaznaczył, że niemal wszystkie samorządy z Podlasia otrzymały wsparcie finansowe na zakup sprzętu dla strażaków ochotników.

Dotacje są udzielane za pośrednictwem gmin i miast na prawach powiatu, przy czym właściwi komendanci Państwowej Straży Pożarnej obligatoryjnie opiniują poszczególne wnioski składane do Funduszu Sprawiedliwości. MSWiA z różnych źródeł, na działanie OSP w 2018 r. przeznaczyło 137,5 mln zł. Również Program Modernizacji Służb Mundurowych obejmuje strażaków ochotników, z którego OSP łącznie otrzymają w ciągu czterech lat 501 mln zł. Ponadto w ramach wartego ponad 285 mln zł programu wsparcia dla Ochotniczych Straży Pożarnych zostaną zakupione m.in. nowe lodówki (np. dla Koła Gospodyń Wiejskich w Staszicu koło Hrubieszowa).

W celu sprawdzenia, które jednostki OSP zasługują na najpilniejszą pomoc, powołano komisję złożoną z ekspertów wewnętrznych. W składzie komisji zasiedli: wiceministrowie sprawiedliwości i posłowie Suwerennej Polski (SP): Patryk Jaki i Michał Wójcik, minister Beata Kempa (również z ramienia Solidarnej Polski), poseł SP Edward Siarka i poseł PiS Bartłomiej Wróblewski. Jak wynika z protokołu komisji, do którego dotarł dziennikarz TVN24, 22 listopada rozdzielono pieniądze w ramach "programu pilotażowego". W dokumencie "ekspertem zewnętrznym" jest poseł Siarka, który "przedstawił rekomendacje wraz z uzasadnieniem dla przyznania pozostałego sprzętu oraz pojazdów, które stanowią załącznik nr 2 do protokołu". "Zespół jednomyślnie poparł propozycje eksperta. Łączna kwota dotacji wynosiła 9 milionów 926 tysięcy" - wynika z protokołu. Jak informuje TVN24, "pilotażowy" program powtarzano jeszcze kilka razy. Gdy "ekspertem zewnętrznym" był Patryk Jaki, dotację otrzymały OSP na Opolszczyźnie. W przypadku Michała Wójcika był to Śląsk.

Kontrowersje i Zarzuty Nieprawidłowości

Fundusz Sprawiedliwości stał się przedmiotem licznych kontrowersji, głównie ze względu na sposób dystrybucji środków i powiązania beneficjentów z politykami partii Suwerenna Polska. Pojawiły się zarzuty, że pieniądze z Funduszu były wydatkowane niezgodnie z przeznaczeniem, a nawet w celach wyborczych. Z poddanych badaniu przez obecne Kierownictwo MS danych wynika, że środki nie były rozdzielane wedle rzetelnie przeanalizowanych potrzeb i obiektywnych kryteriów, a część gmin była z tego procesu wykluczona - informuje Ministerstwo Sprawiedliwości. Państwowy fundusz, który ma pomagać ofiarom przestępstw, stał się za rządów PiS partyjną skarbonką Suwerennej Polski. Środki zasiliły także budżety lokalnych mediów założonych przez znajomych posła PiS Dariusza Mateckiego oraz pozwoliły wyremontować halę sportową uczelni z Raciborza, z którego pochodzi były wiceminister w rządzie PiS Michał Woś.

Raporty Najwyższej Izby Kontroli (NIK)

Najwyższa Izba Kontroli w swoich raportach wielokrotnie wskazywała na nieprawidłowości w funkcjonowaniu Funduszu Sprawiedliwości. W raporcie z września 2021 roku stwierdzono, że środki były wydawane w sposób niegospodarny i niecelowy, co sprzyjało powstawaniu „mechanizmów korupcyjnych”. Kontrolerzy NIK zidentyfikowali, że tylko około 34% środków funduszu było przeznaczone na pomoc bezpośrednio świadczoną osobom pokrzywdzonym przestępstwem, a jedynie 4% na pomoc postpenitencjarną. Łączna wartość środków wydatkowanych niezgodnie z przepisami, niecelowo, niegospodarnie lub nierzetelnie, wyniosła ponad 280 mln zł.

W wyniku kontroli NIK złożyła pięć zawiadomień o popełnieniu przestępstwa, dwa o naruszeniu dyscypliny finansów publicznych oraz jedno zawiadomienie do Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych. Prezes NIK Marian Banaś skierował również do Trybunału Konstytucyjnego wniosek o stwierdzenie niekonstytucyjności zapisów rozporządzenia ministra sprawiedliwości w sprawie Funduszu Sprawiedliwości. NIK zapowiada, że wydatki Funduszu Sprawiedliwości zostaną poddane analizie podczas kontroli wykonania planu finansowego Funduszu za 2018 r. Izba przypomina też, że jej zdaniem Ministerstwo Sprawiedliwości złamało prawo przekazując z Funduszu Sprawiedliwości do CBA 25 mln zł.

Zakup Oprogramowania Pegasus

Jedną z najbardziej bulwersujących kwestii było sfinansowanie ze środków Funduszu Sprawiedliwości zakupu oprogramowania Pegasus. Jak ujawniono, narzędzie to było wykorzystywane do inwigilacji polityków ówczesnej opozycji. Premier Donald Tusk w lutym 2024 roku przekazał informację, że Centralne Biuro Antykorupcyjne (CBA) zwróciło się o sfinansowanie zakupu Pegasusa z Funduszu Sprawiedliwości.

"Taśmy Mraza" i Uznaniowe Przyznawanie Dotacji

Skalę nieprawidłowości w Funduszu Sprawiedliwości poznaliśmy dzięki taśmom ujawnionym w maju 2024 roku przez Tomasza Mraza. Były dyrektor w Ministerstwie Sprawiedliwości przez dwa lata nagrywał urzędników i polityków odpowiadających za wydatkowanie środków z państwowego funduszu. W mediach opublikowano nagrania rozmów polityków Suwerennej Polski dotyczących sposobu przyznawania dotacji z Funduszu Sprawiedliwości oraz występujących w tym procesie nieprawidłowości. Materiały te ujawniły mechanizmy decyzyjne dotyczące dystrybucji środków.

Szczególne kontrowersje budził paragraf 11 rozporządzenia z 2017 roku, który pozwalał na „w uzasadnionych przypadkach” przyznawanie jednostkom z sektora finansów publicznych dotacji uznaniowo, z pominięciem procedury naboru wniosków. Najwyższa Izba Kontroli zwróciła uwagę na nadużywanie tego tzw. pozanaborowego trybu, wskazując, że według jej ustaleń blisko 60% środków było przyznawane w ten sposób. Kwoty dotacji trafiały do okręgów wyborczych polityków Suwerennej Polski, z których startował były wiceminister sprawiedliwości w rządzie PiS Marcin Romanowski (rekordowe 19 mln zł w okręgu nr 7).

Beneficjenci Funduszu Sprawiedliwości i Działania Audytowe

Po przejęciu władzy przez Koalicję 15 października, w Ministerstwie Sprawiedliwości rozpoczęto audyt Funduszu. Powołano zespół śledczych do zbadania nieprawidłowości. W styczniu 2024 roku minister sprawiedliwości Adam Bodnar poinformował o wstrzymaniu wszystkich wypłat dotacji.

Zarzuty wobec Fundacji Profeto

Największą dotację otrzymała Fundacja Profeto. Jej szef ks. Michał Olszewski chciał wybudować ośrodek dla ofiar przestępstw, w którym miały znaleźć się studia nagraniowe dla prowadzonych przez niego katolickich mediów. Ośrodek dla ofiar przestępstw, a w nim: sala widowiskowa, pięć studiów nagraniowych, trzy reżyserki, dwie serwerownie i dwa biura open space. Sprawę dotacji dla Profeto jako pierwsze ujawniło OKO.press. Na liście organizacji, którym zamrożono środki, znalazły się m.in. Fundacja Lux Veritatis oraz Fundacja Profeto.pl Sercański Sekretariat na rzecz Nowej Ewangelizacji.

Lista Beneficjentów i Żądanie Zwrotu Dofinansowania

Resort sprawiedliwości zamieścił na swojej stronie listę beneficjentów i wysokość dotacji otrzymanych w latach 2017-2023. Środki te miały zostać przeznaczone na „przeciwdziałanie przyczynom przestępczości”. Wśród organizacji, które otrzymały pieniądze, znalazły się m.in. podmioty związane z ojcem Tadeuszem Rydzykiem (Fundacja Lux Veritatis, Wyższa Szkoła Kultury Społecznej i Medialnej w Toruniu), Fundacja Komitetu Obchodów Narodowego Dnia Życia, Fundacja Alegoria, Fundacja Mamy i Taty.

Później opublikowano kolejną listę podmiotów, które otrzymały pieniądze z Funduszu Sprawiedliwości w ramach „Programu Pomocy Osobom Pokrzywdzonym na lata 2019-2025”. Łączna kwota przyznanych dotacji przekroczyła 291 mln złotych. Wśród organizacji znalazły się m.in. Stowarzyszenie na Rzecz Integracji i Rozwoju Społecznego Grono, Stowarzyszenie SOS dla Rodziny, Fundacja Compassio, Fundacja Rozwoju Patria. W latach 2017-2023 znaczna część środków (285 131 687,59 zł) została przeznaczona na specjalny tryb „pozanaborowy”.

W marcu 2025 roku minister sprawiedliwości Adam Bodnar poinformował o wezwaniu ośmiu podmiotów do zwrotu blisko 90 milionów złotych nienależnie pobranych dotacji z Funduszu Sprawiedliwości. Organizacje te miały otrzymać środki mimo niespełniania wymaganych kryteriów lub przeznaczania ich na cele niezgodne z przeznaczeniem Funduszu. Wśród podmiotów wezwanych do zwrotu znalazły się m.in.:

• Fundacja Profeto (66 087 000 zł)
• Stowarzyszenie Fidei Defensor (3 802 000 zł)
• Fundacja Centrum Pomocy Pokrzywdzonym i Prewencji Przestępczości (3 435 000 zł)
• Fundacja Instytut Praworządności (2 761 000 zł)
• Fundacja św. Benedykta (2 138 000 zł)
• Fundacja RTCK - Rób To Co Kochasz (1 464 000 zł)
• Fundacja Instytut Suwerenności i Dziedzictwa w Europie (638 000 zł)

Działania Obecnego Kierownictwa Ministerstwa Sprawiedliwości

Wiceministra sprawiedliwości Zuzanna Rudzińska-Bluszcz, odpowiedzialna w resorcie za Fundusz Sprawiedliwości i za przepisy chroniące dzieci przed przemocą, odniosła się do zarzutów w opublikowanym przez MS oświadczeniu. Przypomniała, że Fundusz Sprawiedliwości to pula pieniędzy przeznaczona na pomoc pokrzywdzonym przestępstwem i pomoc dla osób opuszczających zakłady karne.

„Podstawowym kanałem dystrybucji środków z Funduszu są Sieci Pomocy: sieć pomocy pokrzywdzonym i sieć pomocy postpenitencjarnej, które składają się z prowadzonych przez organizacje społeczne ośrodków i punktów lokalnych. Organizacje wybierane są w organizowanych raz na kilka lat konkursach. Sieć organizacji wybranych do wsparcia pokrzywdzonych w roku 2022 kończy się w grudniu 2025 r. Rokrocznie to zaangażowanie blisko 100 mln złotych (ok. 77 mln na sieć pomocy pokrzywdzonym i ponad 11,5 mln na sieć pomocy postpenitencjarnej w 2025 r.)” - wyjaśniła Rudzińska-Bluszcz.

„Nie jest prawdą, że Fundusz w większości województw nie daje dzieciom pokrzywdzonym przestępstwem ani grosza. Dzieci, podobnie jak osoby dorosłe mogą korzystać z sieci pomocy pokrzywdzonym. Obecnie w Polsce działają 43 okręgowe ośrodki pomocy pokrzywdzonym i ponad 230 punktów lokalnych, które są zobowiązane do zapewnienia ofiarom przestępstw m.in. pomocy prawnej, psychiatrycznej czy psychologicznej (...). Fakt - nie są to miejsca wyłącznie dla dzieci, ale nie znaczy to, że dzieciom pokrzywdzonym przestępstwem nie pomagają. Wręcz przeciwnie” - dodała. Rudzińska-Bluszcz zaznaczyła, że obecnie jest realizowanych ponad 80 projektów finansowanych z Funduszu, dla których prowadzona jest obsługa i rozliczenia.

Wiceministra podkreśliła, że nowe konkursy muszą być przeprowadzane w taki sposób, żeby ich wyniki nie były potem kwestionowane. „Jako wiceministra odpowiedzialna zarówno za Fundusz jak i przepisy chroniące dzieci przed przemocą nie zgadzam się na pójście na skróty - przeprowadzenie konkursów na skutek presji społecznej czy próśb tych czy innych organizacji społecznych. To już przerabialiśmy. Chcę, by konkursy były całkowicie zgodne z ustawą o finansach publicznych - a to zajmuje czas, poświęcany choćby na wybór w drodze przetargu zewnętrznych ekspertów oceniających wnioski” - wyjaśniła. Dodała również, że resort pracuje nad uwzględnieniem zaleceń NIK.

„Priorytetem są dla nas konkursy, które w nieco zmienionej formule przedłużą sieć pomocy pokrzywdzonym i postpenitencjarnej na kolejne lata. W zakresie pomocy pokrzywdzonym przestępstwem ogłoszenie konkursu planowane jest na 25 lipca 2025 r. z rozstrzygnięciem w grudniu i uruchomieniem sieci w styczniu 2026 r. Na pomoc pokrzywdzonym w ramach sieci w przyszłym roku chcemy wydać około 100 mln zł. Równolegle prowadzone są prace nad programem dla pomocy postpenitencjarnej, konkurs także ma zostać ogłoszony w tym roku. Gdy już zbudujemy ten fundament - będziemy ogłaszać w przyszłym roku konkursy na punktowe działania - chcemy przeznaczyć na te konkursy około 200 mln zł. Analizujemy potrzeby i na pierwszy plan wyłaniają się takie projekty jak ośrodki dla dzieci pokrzywdzonych, punkty dla ofiar przemocy seksualnej, pomoc dla ofiar wypadków samochodowych. "Nauczeni przez organizacje społeczne standardów transparentności - wprowadziliśmy nowe praktyki i nowe przepisy, zlikwidowaliśmy paragraf 11 pozwalający na uznaniowe przyznawania środków.”

tags: #fundusz #sprawiedliwosci #osp #opinie