Kwestia zaangażowania funkcjonariuszy Policji w działalność pozasłużbową, szczególnie w Ochotniczą Straż Pożarną (OSP), rodzi wiele pytań interpretacyjnych dotyczących ram prawnych i praktycznych aspektów. Ze względu na specyfikę służby, czas wolny policjantów oraz ich działalność poza nią są regulowane odrębnymi przepisami, które w istotny sposób różnią się od powszechnie obowiązującego prawa pracy.
Czas służby policjantów: Ramy prawne i normy
Czas pracy funkcjonariuszy Policji posiada własną pragmatykę, co sprawia, że w żaden sposób nie można się tu odnieść do regulacji zawartych w powszechnie obowiązującym prawie pracy. Obowiązują tu odrębne regulacje dotyczące podstawowego i zmianowego rozkładu czasu służby, dziennego i tygodniowego wymiaru czasu służby, przypadków przedłużenia czasu służby ponad ustaloną normę, sposobu ewidencjonowania i rozliczania czasu służby, trybu oraz warunków przyznawania i terminu wypłaty rekompensaty pieniężnej za „nieoddane” godziny ponadnormatywne, sposobu pełnienia przez policjantów dyżurów domowych oraz grupy policjantów zwolnionych z pełnienia służby w porze nocnej, niedziele i święta. Wszystko to ma na względzie zapewnienie całodobowej i sprawnej realizacji zadań przez Policję.
Zasady rozliczania i ewidencjonowania czasu służby policjanta normują dwa akty prawne: ustawa z 6 kwietnia 1990 r. o Policji oraz obowiązujące od ponad roku rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 11 września 2020 r. w sprawie czasu służby policjantów. To drugie rozporządzenie zastąpiło poprzednie m.in. w wyniku wprowadzenia regulacji dotyczących przyznawania policjantom po zakończeniu okresu rozliczeniowego rekompensaty pieniężnej w zamian za czas służby przekraczający normę 40-godzinnego tygodnia służby, a także doprecyzowania innych przepisów w zakresie czasu służby policjantów.
Zadania służbowe policjanta powinny być ustalone w sposób pozwalający na ich wykonanie w ramach 40-godzinnego tygodnia służby, w półrocznych okresach rozliczeniowych: od 1 stycznia do 30 czerwca danego roku oraz od 1 lipca do 31 grudnia danego roku. Co do zasady liczba godzin służby przekraczających normy nie może przekraczać 8 godzin tygodniowo w okresie rozliczeniowym.
Pojęcie „dnia wolnego” nie zostało zawarte w żadnym przepisie dotyczącym służby policjantów. Główny Inspektor Pracy stwierdził, że „dzień wolny wynikający z przeciętnie pięciodniowego tygodnia pracy obejmuje 24 godziny, w których pracownik zgodnie z przyjętym rozkładem czasu pracy nie ma obowiązku wykonywania pracy i nie musi to być dzień kalendarzowy (astronomiczny)”. Sąd Najwyższy przyjął, że dzień wolny to minimalny odpoczynek dobowy wynoszący co najmniej nieprzerwane 24 godziny. W przypadku policjanta, w zamian za czas służby przekraczający normę (8 lub 12 godzin dziennie oraz 40 godzin tygodniowo), w tym za służbę pełnioną w dniu wolnym od służby, udziela się czasu wolnego w tym samym wymiarze w dniach, godzinach lub minutach albo można przyznać rekompensatę pieniężną. Oznacza to, że stawienie się do służby w dniu wolnym od służby skutkuje udzieleniem czasu wolnego od służby w dokładnie takim samym wymiarze, w jakim policjant faktycznie wykonywał czynności służbowe. Policjant w takim przypadku nie traci prawa do dnia wolnego od służby, nawet gdy czynności trwały tylko godzinę, i musi otrzymać w zamian 24-godzinny, nieprzerwany odpoczynek. Powinno to nastąpić w dniu, który zgodnie z harmonogramem służby jest dniem pełnienia służby.
Ograniczenia i zezwolenia na działalność pozasłużbową
Funkcjonariusze służb mundurowych nie mogą tak jak cywile sami decydować o tym, do jakiej organizacji czy stowarzyszenia się zapiszą i jaką działalność „po służbie" będą prowadzić. Strefę zakazaną dla mundurowych stanowi polityka, jednak poszczególne pragmatyki w różnym stopniu ograniczają tego typu aktywność.
Ogólne zasady i zakazy
Ustawy o Policji, Straży Granicznej, Państwowej Straży Pożarnej czy Służbie Więziennej zabraniają funkcjonariuszom tylko bycia członkiem partii politycznej. Pozostałe służby mundurowe, takie jak Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencja Wywiadu, Służba Kontrwywiadu Wojskowego, Służba Wywiadu Wojskowego, Biuro Ochrony Rządu i Centralne Biuro Antykorupcyjne, idą dalej, zabraniając nie tylko członkostwa, ale i uczestniczenia w działalności partii lub na jej rzecz. Tego typu zakazy stanowią niewątpliwie ograniczenie praw obywatelskich, które zdaniem Trybunału Konstytucyjnego są jednak usprawiedliwione.
Przynależność do stowarzyszeń krajowych i zagranicznych
Bardziej liberalne zasady dotyczą uczestnictwa funkcjonariuszy w innego rodzaju stowarzyszeniach i organizacjach. Wyłącznie strażacy mogą należeć do takich stowarzyszeń bez żadnych warunków wstępnych ani dodatkowych obowiązków. W większości pozostałych formacji, w tym w Policji, funkcjonariusze muszą jednak informować przełożonych o swojej przynależności do stowarzyszeń krajowych działających poza służbą. Z przepisów nie wynika, kiedy taka informacja musi trafić do przełożonego, ale zaleca się, aby funkcjonariusz nie zwlekał z jej przekazaniem. Ma to na celu umożliwienie przełożonemu podjęcia odpowiednich kroków, np. wyłączenia funkcjonariusza z określonej sprawy, w razie potencjalnego konfliktu interesów.
Inaczej wygląda sytuacja, gdy w grę wchodzi przynależność do organizacji lub stowarzyszeń zagranicznych albo międzynarodowych. Tu funkcjonariusz nie może sam podejmować decyzji o członkostwie; wymagane jest zezwolenie przełożonego (np. ministra obrony narodowej dla żołnierzy, lub właściwego organu w Straży Granicznej). Warto pamiętać, że poszczególne ustawy pragmatyczne, poza podziałem na krajowe i zagraniczne, nie precyzują, o jakie stowarzyszenia i organizacje chodzi. Oznacza to, że przynależność do każdej z nich, bez względu na jej charakter (np. naukowy, hobbystyczny, sportowy czy charytatywny) i zasięg działania, wymaga wypełnienia przez funkcjonariuszy określonych w przepisach obowiązków.
Działalność zarobkowa poza służbą: Przykłady i interpretacja
Nie jest możliwe wskazanie wszystkich przypadków zajęć zarobkowych poza Policją. Jednak ogólna zasada mówi, że otrzymywanie wynagrodzenia z tytułu pełnienia funkcji sędziego w zawodach sportowych stanowi zajęcie zarobkowe wykonywane poza służbą. Jest to działalność podejmowana przez osobę fizyczną, z którą wiąże się pojęcie przychodu. Przykładem mogą być koszty pokrycia zakwaterowania, diety pobytowe, koszty za dojazd, w tym także liczone ryczałtowo, oraz wynagrodzenie za wykonane czynności. Podobnie, uprawianie sportu, które statuuje pobieranie stypendiów sportowych, stanowi podjęcie zajęcia zarobkowego poza służbą, ponieważ okres ich pobierania zalicza się do okresu zatrudnienia w rozumieniu przepisów ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy.
Wzrost popularności kultury sportowej wiąże się ze zwiększonym zapotrzebowaniem na usługi trenerskie i instruktorskie. Trener sportowy, a także trener personalny czy instruktorzy fitnessu, są zawodami w rozumieniu przepisów rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej w sprawie klasyfikacji zawodów i specjalności. Nawet jeśli trenerzy personalni świadczą swoje usługi bez konieczności zawierania formalnych umów o pracę czy prowadzenia działalności gospodarczej, a zysk z nich jest sporadyczny, takie działania mogą być uznane za zajęcia zarobkowe wymagające zgody przełożonego. Przepisy prawa co do zasady nie znają pustki, a brak formalnych umów nie oznacza braku stosunku prawnego, często o charakterze zobowiązaniowym. Tym samym, nauka jazdy konnej świadczona znajomemu dziecku, chociażby za symboliczną opłatą, będzie stanowiła zajęcie zarobkowe i generowała przychód. Emitowanie w portalach społecznościowych różnych form coachingu, jeśli wiąże się z przysporzeniami finansowymi, również musi być traktowane jako zajęcia zarobkowe poza służbą. Wszelkie odpłatne zajęcia dla dzieci w czasie wolnym od służby stanowią zajęcie zarobkowe, nawet jeśli funkcjonariusz nie pobiera regularnego wynagrodzenia, a jedynie otrzymuje zwrot poniesionych wydatków.
Ochotnicza Straż Pożarna (OSP) - Charakter prawny i Zasady Udziału
Status prawny OSP
Przepisy ustawy o Policji nie wprowadzają jednoznacznego zakazu udziału funkcjonariuszy w ochotniczej straży pożarnej. Mimo że ochotnicza straż pożarna jest jednostką umundurowaną, wyposażoną w specjalistyczny sprzęt, to nie jest służbą publiczną. Jak wynika z art. 19 ust. 1 ustawy z 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej, ochotnicza straż pożarna i związek ochotniczych straży pożarnych funkcjonują na podstawie przepisów ustawy z 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach. OSP jest wpisana do Krajowego Rejestru Sądowego (KRS), a także może posiadać status organizacji pożytku publicznego. Zadania OSP określa art. 19 ust. 1a ustawy o ochronie przeciwpożarowej.
Ekwiwalent pieniężny dla członków OSP
Członek ochotniczej straży pożarnej, który uczestniczył w działaniu ratowniczym lub szkoleniu pożarniczym organizowanym przez Państwową Straż Pożarną lub gminę, otrzymuje ekwiwalent pieniężny, którego wysokość ustala rada gminy w drodze uchwały. Samo pojęcie „ekwiwalent” należy tłumaczyć jako „coś w zamian”, co oznacza świadczenie wypłacane w zamian za inne świadczenie. Ekwiwalent nie przysługuje członkowi OSP za czas nieobecności w pracy, za który zachował wynagrodzenie. Dotyczy to również uposażeń funkcjonariuszy służb mundurowych. Jednakże takiemu rozumowaniu sprzeciwia się podatkowy aspekt tego świadczenia. Zgodnie z treścią art. 21 ust. 1 pkt 44 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, wolne od podatku są przychody członków ochotniczych straży pożarnych, uzyskane z tytułu uczestnictwa w szkoleniach, akcjach ratowniczych i akcjach związanych z likwidowaniem klęsk żywiołowych. Świadczenie wypłaca gmina, w związku z tym jest uprawniona do uzyskania informacji, czy członek OSP, który brał udział w akcjach lub szkoleniach, jest zatrudniony lub pełni służbę i czy zachował za czas nieobecności w służbie/pracy uposażenie/wynagrodzenie. Z powyższego jednoznacznie wynika, że te formy ekwiwalentu spełniają warunki uznania za zajęcie zarobkowe poza służbą, jeśli prowadzą do rzeczywistego przysporzenia finansowego.
Usprawiedliwianie nieobecności w pracy dla strażaków OSP
Na mocy art. 12 ustawy z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych pracodawca zwalnia od świadczenia pracy strażaka ratownika OSP biorącego udział w działaniach ratowniczych i akcjach ratowniczych, szkoleniach lub ćwiczeniach organizowanych przez gminę, Państwową Straż Pożarną lub inne uprawnione podmioty na czas ich trwania, a także na czas niezbędny do odpoczynku. Kwestie te uregulowane są również w rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 15 maja 1996 roku w sprawie sposobu usprawiedliwiania nieobecności w pracy oraz udzielania pracownikom zwolnień z pracy. Zwolnienie pracownika od pracy w razie konieczności udziału w akcji ratowniczej następuje w trybie przyjętym przez służbę ratowniczą, zaś w celu uczestniczenia w szkoleniu pożarniczym - na podstawie wniosku właściwej terytorialnie jednostki organizacyjnej Państwowej Straży Pożarnej. W związku z powiązaniem prawa do ekwiwalentu pieniężnego z faktycznym uszczerbkiem w zarobkach pracownika, przepisy zobowiązują pracodawcę zatrudniającego pracownika będącego członkiem OSP do wydania mu zaświadczenia określającego wysokość utraconego wynagrodzenia w konsekwencji korzystania z niepłatnego zwolnienia od pracy, w celu przedstawienia właściwemu organowi uprawnionemu do wypłaty należnego ekwiwalentu.
Funkcjonariusz Policji a Członkostwo w OSP: Analiza i Praktyka
Brak jednoznacznego zakazu w ustawie o Policji
Mimo że Ochotnicza Straż Pożarna jest jednostką umundurowaną i wyposażoną w specjalistyczny sprzęt, to nie jest służbą publiczną w rozumieniu przepisów o służbach mundurowych. Działalność w OSP jest działalnością ochotniczą, a co do zasady wolontariatem, a nie zajęciem zarobkowym (chyba że występuje ekwiwalent za utracone wynagrodzenie). Ustawa o Policji nie wprowadza jednoznacznego zakazu udziału funkcjonariuszy w Ochotniczej Straży Pożarnej. Ważne jest jednak, aby pogodzić się z faktem, iż policjant w czasie służby nie będzie mógł uczestniczyć w działaniach OSP.
Praktyczne aspekty i doświadczenia
Doświadczenia innych strażaków-ochotników wskazują, że członkostwo policjantów w OSP może przynosić korzyści. Policjanci, będąc strażakami-ochotnikami, mogą być dostępni w godzinach porannych w dni wolne od służby policyjnej, co stanowi atut dla jednostki OSP. Może to także ułatwiać współpracę OSP z Policją. Niemniej jednak, istotne jest, aby w trakcie akcji ratowniczych pamiętać, że policjant jest w danym momencie przede wszystkim strażakiem-ochotnikiem. Należy unikać sytuacji, w których koledzy z jednostki OSP oczekują od niego wykonywania zadań policyjnych ("przegoń gapiów", "idź zrób z nim porządek") z powodu jego statusu funkcjonariusza. Jeżeli działał jako strażak, to nie jako policjant, i na odwrót. Ta jasność ról jest kluczowa dla prawidłowej współpracy i uniknięcia nieporozumień.
Funkcjonariusz Policji w czasie wolnym: Przykład z Chojnowa
Praca w Policji to przede wszystkim służba, która nie kończy się wraz ze zdjęciem munduru czy dniem wolnym. Dowiódł tego funkcjonariusz z Komisariatu Policji w Chojnowie, który w czasie wolnym od służby zatrzymał jednego ze sprawców kradzieży sklepowej, a dwie pozostałe osoby wskazał, dzięki czemu również zostały zatrzymane. W miniony piątek, po godzinie 10:00, funkcjonariusz operacyjny z Komisariatu Policji w Chojnowie, będąc na zakupach w jednym z marketów w Legnicy, zauważył, jak dwóch mężczyzn i kobieta z reklamówkami pełnymi zakupów przechodzą przez linię kasy, nie płacąc za towar. Policjant bez chwili wahania ruszył za uciekającą grupą osób i powiadomił dyżurnego legnickiej komendy. Po krótkim pościgu zatrzymał 22-letniego legniczanina. Na miejscu szybko pojawili się powiadomieni policjanci. Po udaniu się pod ustalony adres, funkcjonariusze zastali 24-latkę, która ukrywała się w mieszkaniu, oraz 23-latka schowanego w szafie. Oboje przyznali się do dokonanej chwilę wcześniej kradzieży. Ten przykład podkreśla, że gotowość do działania i poczucie odpowiedzialności są integralną częścią służby policjanta, niezależnie od tego, czy jest na służbie, czy w czasie wolnym.
27. finał TPP - Interwencje policyjne
tags: #funkcjonariusz #w #czasie #wolnym #osp