Ochotnicza Straż Pożarna (OSP) to fundamentalna lokalna, społeczna jednostka ratowniczo-gaśnicza, skupiająca ochotników - mieszkańców danej miejscowości - którzy dobrowolnie angażują się w ochronę przeciwpożarową i ratownictwo w swojej okolicy. OSP funkcjonuje zazwyczaj w formie stowarzyszenia rejestrowego, co oznacza, że oprócz roli w systemie bezpieczeństwa, prawnie jest organizacją pozarządową (NGO) z własnym statutem, zarządem i wpisem do Krajowego Rejestru Sądowego.
Głównym celem OSP jest walka z pożarami oraz udział w akcjach ratowniczych podczas innych zagrożeń, takich jak klęski żywiołowe (np. powodzie, wichury) czy wypadki komunikacyjne. Strażacy-ochotnicy często są pierwsi na miejscu zdarzenia w swojej wsi lub gminie, udzielając kwalifikowanej pierwszej pomocy poszkodowanym. Poza działaniami ratowniczo-gaśniczymi, OSP pełnią także ważną funkcję społeczną i edukacyjną, prowadząc pogadanki o bezpieczeństwie, organizując pokazy pierwszej pomocy i angażując się w życie lokalnej społeczności. Przy wielu OSP działają również Młodzieżowe Drużyny Pożarnicze (MDP), trenujące podstawy pożarnictwa.
Jednostka OSP może zostać włączona do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG), co wiąże się z dodatkowymi obowiązkami (dyspozycyjność, liczba wyszkolonych ratowników, wymagany sprzęt) oraz przywilejami, w tym większym dofinansowaniem. Większość OSP posiada swoją remizę strażacką, będącą garażem dla wozów i sprzętu oraz zapleczem socjalno-szkoleniowym, często użyczanym przez gminę.
W 2022 r. weszła w życie nowa ustawa o Ochotniczych Strażach Pożarnych (z 17 grudnia 2021 r.), która uregulowała status prawny OSP, potwierdziła obowiązek gmin do zapewnienia środków oraz doprecyzowała zadania OSP.
Wielowymiarowy system finansowania Ochotniczych Straży Pożarnych
Finansowanie Ochotniczych Straży Pożarnych odbywa się z wielu różnych źródeł, co tworzy swoisty montaż finansowy. Utrzymanie gotowości bojowej, zakup wozu czy sprzętu zwykle przekracza możliwości jednej instytucji.
1. Finansowanie ze środków samorządu gminnego - podstawa działania OSP
Zgodnie z prawem, zaspokajanie zbiorowych potrzeb w zakresie ochrony przeciwpożarowej należy do zadań własnych gminy. Artykuł 7 ust. 1 pkt 14 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym wymienia sprawy "porządku publicznego i bezpieczeństwa obywateli oraz ochrony przeciwpożarowej i przeciwpowodziowej, w tym wyposażenia i utrzymania gminnego magazynu przeciwpowodziowego" wprost wśród zadań gminy.
Artykuł 10 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych precyzuje zobowiązania gminy, stanowiąc, że w ramach realizacji zadania własnego w zakresie ochrony przeciwpożarowej gmina zapewnia, stosownie do posiadanych sił i środków, OSP:
- obiekty, tereny, pojazdy i sprzęt specjalistyczny, środki ochrony indywidualnej, umundurowanie i środki łączności oraz ich utrzymanie;
- ubezpieczenie strażaków ratowników OSP i kandydatów na strażaków ratowników OSP oraz członków młodzieżowych drużyn pożarniczych i dziecięcych drużyn pożarniczych, w tym ubezpieczenie grupowe, od odpowiedzialności cywilnej i od następstw nieszczęśliwych wypadków, podczas wykonywania powierzonych zadań;
- badania lekarskie strażaków ratowników OSP przeprowadzane w celu stwierdzenia braku przeciwwskazań do udziału w działaniach ratowniczych;
- badania lekarskie kandydatów na strażaków ratowników OSP przeprowadzane w celu stwierdzenia braku przeciwwskazań do udziału w szkoleniu podstawowym przygotowującym do bezpośredniego udziału w działaniach ratowniczych.
W praktyce gmina finansuje podstawowe koszty funkcjonowania OSP na swoim terenie. Z budżetu gminy pokrywane są takie wydatki jak: bieżące utrzymanie remizy (media, drobne remonty), paliwo i ubezpieczenie pojazdów, podstawowe wyposażenie osobiste strażaków, konserwacja sprzętu, szkolenia podstawowe. Gmina może przekazywać OSP środki w formie dotacji celowej (na konkretne zakupy, np. motopompy) lub opłacać rachunki bezpośrednio. Często też gminy partycypują w większych inwestycjach, np. dokładają znaczącą kwotę do zakupu nowego samochodu pożarniczego.
Kontrowersje i interpretacje RIO w poprzednim stanie prawnym
Kwestie funkcjonowania OSP były uprzednio uregulowane w ustawie z 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej. Artykuł 32 ust. 2 i 3 tej ustawy stanowił, że koszty wyposażenia, utrzymania, wyszkolenia i zapewnienia gotowości bojowej OSP ponosi gmina. Gmina miała również obowiązek bezpłatnego umundurowania członków OSP, ubezpieczenia ich oraz ponoszenia kosztów okresowych badań lekarskich.
Regionalne Izby Obrachunkowe (RIO) wielokrotnie wypowiadały się na temat zakresu finansowania OSP przez gminy:
- Umundurowanie: RIO w Opolu i Kielcach dopuszczały zakup specjalistycznego umundurowania oraz mundurów galowych dla strażaków ze środków gminy, w tym z funduszu sołeckiego, uznając to za zaspokajanie zbiorowych potrzeb wspólnoty i zadanie własne gminy.
- Utrzymanie obiektów i sprzętu: RIO w Olsztynie dopuściła finansowanie wymiany drzwi garażowych w remizie będącej własnością OSP oraz utrzymania sprzętu wykorzystywanego w akcjach, będącego własnością OSP, jeśli było to związane z gotowością bojową.
- Zakup pojazdów: Eksperci, jak Urszula Winkowska-Zakrzewska, wskazywali, że zakup samochodu strażackiego mieści się w ramach zapewnienia gotowości bojowej OSP i może być współfinansowany z funduszu sołeckiego.
- Kwestie sporne (jubileusze, sztandary, posiłki): RIO w Kielcach i Łodzi zajmowały negatywne stanowisko co do finansowania zakupu sztandaru, organizacji uroczystości jubileuszowych czy posiłków dla strażaków podczas takich wydarzeń, argumentując, że wykraczają one poza ustawowo określone koszty wyposażenia, utrzymania, wyszkolenia i gotowości bojowej.
- Wyposażenie kuchenne: RIO w Katowicach uznała, że zakup naczyń kuchennych nie może być finansowany z funduszu sołeckiego, chyba że zaplecze kuchenne jest wykorzystywane w działaniach przeciwpowodziowych lub związanych z zarządzaniem kryzysowym.
Wątpliwości na temat tego, w jakim zakresie gmina może wspierać strażaków ochotników, były od lat "kopalnią kontrowersji" z uwagi na nieprecyzyjność prawa.
Aktualny stan prawny i umowy z OSP
Obecnie OSP są finansowane na podstawie ustawy z 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych. Dariusz Kała w komentarzu praktycznym do nowej ustawy napisał, że "Zakres finansowania OSP zasadniczo się nie zmienia, ponieważ art. 10 u.o.s.p. podtrzymuje dotychczasowe kategorie finansowania OSP". Niemniej jednak, nowy akt prawny wywołał wiele zamieszania i doprowadził do licznych rozstrzygnięć nadzorczych unieważniających uchwały gmin.
Od 1 stycznia 2022 r. gminy zostały obciążone nowym obowiązkiem - zawarcia umowy ze wszystkimi ochotniczymi strażami pożarnymi działającymi na ich terenie (art. 7 ustawy o OSP). Celem tej regulacji jest m.in. zabezpieczenie gmin pod kątem zagrożeń przeciwpożarowych oraz, jak wskazuje piśmiennictwo, zabezpieczenie finansowania OSP.
Dotacje z budżetu gminy
Artykuł 32 ust. 3b uop (stary) oraz Art. 32 ust. 5 ustawy o OSP (nowy) stanowiły podstawę prawną dla przekazywania przez jednostki samorządu terytorialnego środków pieniężnych w formie dotacji. RIO w Krakowie i Poznaniu potwierdziły, że dotacja ta ma charakter celowy i powinna być przeznaczona na sfinansowanie lub dofinansowanie zakupu przez OSP określonej usługi lub dobra w celu wykonania zadań ustawowych OSP. Tryb udzielania dotacji celowej jest prostszy niż w przypadku dotacji podmiotowej. Do przekazania dotacji dla OSP gmina nie jest zobligowana do organizacji konkursu ofert.
Municipal Budgeting Overview
2. Finansowanie z budżetu państwa
Państwo polskie wspiera finansowo OSP poprzez różne kanały. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji (MSWiA) corocznie przekazuje środki, które trafiają do jednostek OSP za pośrednictwem Komendanta Głównego PSP, na podstawie wniosków składanych przez OSP (zazwyczaj poprzez właściwego komendanta powiatowego PSP).
Dotacje dla OSP w KSRG
Jednostki należące do KSRG otrzymują dofinansowanie na zapewnienie gotowości operacyjnej. Kwota ta, ustalana odgórnie, jest dzielona pomiędzy wszystkie OSP w systemie i może być przeznaczona np. na zakup umundurowania bojowego, środków łączności, sprzętu ratowniczego, remonty wozów czy obiektów. Dodatkowo OSP w KSRG mają priorytet w programach rządowych.
Dotacje dla OSP poza KSRG
Również jednostki spoza systemu otrzymują wsparcie, choć nieco mniejsze. MSWiA co roku ogłasza program dotacyjny (potocznie „dotacja ministerialna”) dla wszystkich OSP. OSP mogą aplikować o dofinansowanie zakupu niezbędnego sprzętu i wyposażenia (np. pomp, węży, ubrań ochronnych). Są ustalane kategorie wydatków i limity. Wniosek zatwierdza komendant PSP i trafia do KG PSP, a środki są przekazywane OSP poprzez umowę z komendantem PSP.
Programy MSWiA i inicjatywy specjalne
Niekiedy pojawiają się dodatkowe środki z budżetu państwa, np. program "5000+ dla OSP" z 2019 roku, w ramach którego każda jednostka OSP mogła otrzymać jednorazowo 5000 zł na działalność kulturalno-edukacyjną, taką jak organizacja zawodów sportowo-pożarniczych czy szkoleń z pierwszej pomocy dla mieszkańców. Kluczową rolę w podziale dotacji na daną OSP odgrywają komendanci powiatowi PSP.
3. Wpływy z instytucji ubezpieczeniowych
Istotnym źródłem finansowania są wpływy z obowiązkowego ubezpieczenia od ognia. Na mocy przepisów ustawy o ochronie przeciwpożarowej (art. 38 i 39), zakłady ubezpieczeniowe odprowadzają część składek z polis przeciwpożarowych na fundusz, z którego wspierane są jednostki ochrony przeciwpożarowej. Połowa z tych środków trafia, za pośrednictwem PSP, do ochotniczych straży pożarnych. Środki te często współfinansują zakup nowych wozów strażackich, pokrywając np. 20% wartości pojazdu. Sposób dystrybucji tych środków określa minister właściwy do spraw wewnętrznych, zwykle proporcjonalnie do liczby jednostek i potrzeb w poszczególnych województwach.
4. Fundusze ochrony środowiska
Narodowy i Wojewódzkie Fundusze Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (NFOŚiGW/WFOŚiGW) wspierają zakup wozów ratowniczo-gaśniczych oraz sprzętu, ponieważ nowe pojazdy są bardziej ekologiczne i służą m.in. do zwalczania skutków klęsk środowiskowych. Od 2021 r. istnieje formalna współpraca między MSWiA a Ministerstwem Klimatu w tym zakresie. Często wojewódzkie FOŚ ogłaszają programy takie jak „Mały Strażak” (na sprzęt) czy dofinansowanie samochodów, z różnymi zasadami dofinansowania i kryteriami wyboru w poszczególnych województwach.
5. Fundusze unijne
OSP mogą korzystać z funduszy unijnych, głównie za pośrednictwem samorządów województw lub programów krajowych. W poprzednich latach wiele inwestycji zrealizowano z Regionalnych Programów Operacyjnych (RPO), obejmujących zakup wozów, doposażenie strażnic czy szkolenia dla strażaków. W perspektywie 2021-2027 fundusze na OSP mogą pochodzić np. z programów dotyczących adaptacji do zmian klimatu. OSP mogą również uczestniczyć w projektach transgranicznych czy edukacyjnych finansowanych z UE, często jako partnerzy gminy lub stowarzyszenia.
6. Fundusz Sprawiedliwości
W ostatnich latach znaczącym źródłem wsparcia był Fundusz Sprawiedliwości, zarządzany przez Ministerstwo Sprawiedliwości. W latach 2017-2019 Fundusz przeznaczył setki milionów złotych na zakupy nowoczesnego sprzętu ratowniczego dla OSP w całym kraju, np. zestawy hydrauliczne, defibrylatory AED, torby medyczne czy motopompy. Program ten wzbudził pewne kontrowersje, niemniej jednak jego efekt był bardzo korzystny dla ochotników.
7. Wpływy z 1,5% podatku, darowizny i działalność własna
Ochotnicze Straże Pożarne, jako organizacje pożytku publicznego (OPP), mogą korzystać z odpisów podatkowych od osób fizycznych - od 2023 r. podatnicy mogą przekazywać 1,5% podatku wybranej organizacji. Dla aktywnych jednostek potrafi to przynieść kilkanaście czy kilkadziesiąt tysięcy zł rocznie.
Poza tym, straże tradycyjnie mogą liczyć na darczyńców: lokalne firmy często fundują sprzęt lub finansują określone zakupy w zamian za reklamę. Mieszkańcy nieraz spontanicznie organizują zbiórki.
OSP same także prowadzą różne akcje zarobkowe: noworoczne zbiórki (roznoszenie kalendarzy), organizowanie festynów strażackich, loterii fantowych, pokazów - dochód zasila kasę jednostki, budując jednocześnie relacje ze społecznością.
8. Granty na działalność pozaratowniczą
OSP mogą pozyskiwać środki także na działalność pozaratowniczą, podobnie jak inne stowarzyszenia. Jeśli strażacy organizują np. zawody sportowe, turniej MDP, szkolenia z pierwszej pomocy dla dzieci, mogą aplikować o granty z zakresu profilaktyki czy edukacji (np. z Ministerstwa Edukacji, z fundacji bankowych). Część OSP pisze projekty do konkursu FIO (Fundusz Inicjatyw Obywatelskich) czy do programów PROO zarządzanych przez Narodowy Instytut Wolności, gdzie można uzyskać środki na rozwój organizacyjny, doposażenie w sprzęt komputerowy czy promocję wolontariatu.
Struktura OSP a finansowanie
Ustawa o OSP dzieli członków na dwie podstawowe kategorie: strażaków OSP (każdy członek OSP) oraz strażaków ratowników OSP (spełniający dodatkowe wymagania, w tym aktualne ubezpieczenie i badania lekarskie). Każdy strażak ratownik OSP jest strażakiem OSP, ale nie każdy strażak OSP jest strażakiem ratownikiem OSP. Gmina ma obowiązek finansowania badań lekarskich i ubezpieczenia dla obu grup.
Jeżeli OSP utworzyła w ramach swojej struktury MDP lub DDP, to MDP i DDP działają jako część OSP. W związku z tym członkowie MDP lub DDP są zwykle członkami OSP, a więc są również strażakami OSP w rozumieniu art. 1 ust. 3 ustawy o OSP. Artykuł 10 ust. 5 ustawy o OSP stanowi podstawę prawną finansowania przez gminę innych świadczeń na rzecz MDP lub DDP, np. związanych z ich działalnością edukacyjno-profilaktyczną.
Praktyczne aspekty pozyskiwania funduszy
W praktyce każda aktywna OSP korzysta z kombinacji różnych źródeł finansowania. Wiele zależy tu od aktywności i zaradności zarządu OSP oraz współpracy z władzami.
- Współpraca z samorządem: Dobra relacja z wójtem/burmistrzem oraz radnymi gminy jest kluczowa. Warto zapraszać władze na zebrania OSP, pokazywać osiągnięcia i potrzeby. Przy konstruowaniu budżetu gminy straż powinna przedstawiać uzasadnione wnioski o środki.
- Śledzenie programów centralnych: Każdego roku Komenda Główna PSP przesyła do komend powiatowych informacje o programach dofinansowania dla OSP. Warto być w kontakcie z komendantem powiatowym PSP lub właściwym wydziałem bezpieczeństwa w urzędzie wojewódzkim.
- Korzystanie z porad i szkoleń: Związek Ochotniczych Straży Pożarnych RP (ZOSP RP) często organizuje szkolenia z pozyskiwania funduszy, pisania projektów. Ponadto portale branżowe publikują newsy o nowych naborach i programach.
- Projekty unijne z OSP w partnerstwie: Jeśli gmina lub powiat przygotowuje duży projekt z funduszy UE dotyczący bezpieczeństwa, OSP powinna się w to włączyć. Dzięki współpracy w ramach większego projektu łatwiej uzyskać dofinansowanie niż startując samemu.