Remiz zwyczajny (Remiz pendulinus) to gatunek niewielkiego ptaka wędrownego z rodziny remizów (Remizidae). W Polsce spotykany jest od marca do listopada, niezwykle rzadko pojawia się w innych miesiącach. Ptak ten zamieszkuje środkową, południową i wschodnią Europę, Bliski Wschód oraz pas Azji Środkowej. Zimuje na południowym skraju Europy, w Azji Mniejszej i Iranie, a lokalnie w Azji Środkowej na południe od stanowisk letnich. Przeloty odbywają się w marcu-kwietniu oraz wrześniu-listopadzie. Południowe populacje są zazwyczaj osiadłe.
Ptaki strefy nadwodnej często kojarzą nam się przede wszystkim z gatunkami o większych rozmiarach, takimi jak łabędź krzykliwy, kaczka krzyżówka czy perkoz dwuczuby, które łatwiej dostrzec i zapamiętać. Tymczasem w naszym środowisku istnieje wiele innych ptaków zamieszkujących brzegi stawów i rzek, które również warto poznać. Jednym z nich jest właśnie remiz zwyczajny.
Klasyfikacja i charakterystyczne cechy
Dawniej remiz był klasyfikowany w rodzinie sikor (Paridae), obecnie jednak zaliczany jest do oddzielnej rodziny remizów (Remizidae). W Europie jest jedynym przedstawicielem tej rodziny. Od sikor różni się przede wszystkim ostro zakończonym dziobem i niezwykłą budową gniazda, niespotykaną u innych gatunków ptaków. Nazwa "remiz" pochodzi z języka łacińskiego i oznacza „rzemieślnik”, natomiast "pendulinus" tłumaczy się jako „wiszący” - co doskonale odzwierciedla umiejętności tego ptaka.
Wygląd i zachowanie
Opis fizyczny
Remiz to mały ptak, wielkości dłoni, o smukłym tułowiu, małej głowie i ostrym dziobie. Charakteryzuje się tępo zakończonymi skrzydłami. U dorosłych osobników spód ciała jest płowy, natomiast wierzch rdzawo-kasztanowy z jasnym pasem na grzbiecie. Głowa jest popielata, z charakterystyczną szeroką czarną plamą wokół oka, tzw. maską. Czarne lotki posiadają białe obrzeżenia. Dymorfizm płciowy jest słabo zaznaczony; samiec ma większą "maskę", rdzawe plamki na piersi i bardziej rdzawy wierzch.
Wielkością remizy są podobne do wróbli i sikorek, osiągają około 10-11 cm długości, przy rozpiętości skrzydeł rzadko przekraczającej 16-18 cm. Ważą jedynie około 9 gramów. Z uwagi na swoją niewielką masę ciała i wymiary remizy są ptakami bardzo zwinnymi.
Głos remiza
Remiz wydaje ostre, kilkusylabowe dźwięki, opisywane jako "srih-srih-srih". Odzywa się również wybuchowym "zerrr" oraz trajkotliwym, cmokającym "pt" lub "zepp".
Siedlisko i występowanie w Polsce
W Polsce remiza zwyczajnego spotkamy przede wszystkim w miejscach rzadziej uczęszczanych przez ludzi - nad zarośniętymi brzegami stawów, jezior, na podmokłych połaciach łąk, a także nad rzekami i większymi zadrzewionymi rowami. Kluczowe dla jego obecności są trzy elementy: dostępność wody, odpowiednie drzewa oraz materiał do budowy gniazda. Remizy przylatują do Polski najczęściej w kwietniu, a odlatują na przełomie września i października.
Gniazdo remiza - arcydzieło natury
Remiz - mistrz inżynierii
Remiz to prawdziwy mistrz w budowie gniazd, często nazywany "fruwającym rzemieślnikiem" lub "latającym tkaczem". Jego gniazdo jest unikatowe w świecie ptaków i stanowi luksusową rezydencję w porównaniu z konstrukcjami wielu innych gatunków.
Charakterystyka i lokalizacja gniazda
Gniazdo remiza ma kształt miękkiej, workowatej, pękatej torby, często określanej jako "łezka" lub "kropla wody". Jest ono przyczepione do końca zwisającej gałązki, często nad wodą, na wysokości od 1 do 10 metrów, najczęściej około 3,9 metra nad jej powierzchnią. Gniazda nad ziemią są zazwyczaj położone wyżej. Cała konstrukcja jest antywłamaniowa, posiada wąskie wejście w postaci rurki zagiętej do dołu, na tyle małe, że przeciska się przez nie tylko remiz. Dzięki cienkim gałązkom, na których jest zawieszone, gniazdo buja się we wszystkich kierunkach, lub w jednym, jeśli jest zawieszone na dwóch.
Materiały i proces budowy
Do budowy gniazda remizy wykorzystują różnorodne włókna roślinne i puch, przede wszystkim z topoli i wierzby. Samczyki szczególnie chętnie używają materiału z zeszłorocznej pałki wodnej. Finalnie gniazdo przypomina but wiszący na drzewie. Budową zajmują się wyłącznie samce remizów, a cały proces trwa około trzech tygodni. Odpowiednie drzewa to przede wszystkim wierzba lub brzoza. Obserwowano również, jak remizy potrafią wzajemnie podbierać sobie materiał, kradnąc go sąsiadom. Każda taka misterna budowla używana jest w sezonie lęgowym tylko raz; w następnym roku samiec zaczyna budować nowy domek.
Samiec - utalentowany architekt i „lowelas”
Samiec remiza jest nie tylko utalentowanym architektem, ale i kochliwym "amantem". Bardzo często przystępuje on do budowy kolejnych gniazd, tak że w niektórych okolicach liczba gniazd przekracza liczbę samic. Samiec buduje nawet trzy, czasem cztery takie gniazda. Jeśli tylko wybranka zdecyduje się założyć z nim rodzinę, on szybko ją porzuca, zostawia z gniazdem i lęgiem, i leci szukać następnej partnerki.
Rozmnażanie i wychów młodych
Remizy wyprowadzają 1-2 lęgi w roku, od maja do sierpnia, choć często lęgi są porzucane w trakcie wysiadywania. Samica składa jaja raz, bądź dwa razy w ciągu roku (zazwyczaj w maju oraz czerwcu). Ilość jaj jest bardzo zróżnicowana - zdarzają się lęgi z jednym potomkiem, ale ich liczba może wynosić nawet dziesięć. Wysiadywanie białych jaj trwa przez okres 13-14 dni, licząc od ostatniego lub przedostatniego jaja. Jaja wysiaduje samica lub samiec, nigdy razem. Po wykluciu pisklęta, karmione owadami, są doglądane zarówno przez samca, jak i samicę. Młode opuszczają gniazdo po 18-26 dniach.
Dieta
Pomimo zamieszkiwania w prawdziwym ptasim pałacu, remizy mają zupełnie przeciętne preferencje pokarmowe. Żywią się przede wszystkim owadami, larwami, gąsiennicami, imago i pajęczakami, nie wzgardzą też mszycami. Do ich codziennej diety wchodzą również nasiona, szczególnie po zakończeniu lata, gdy ptaki znacznie częściej sięgają po pokarm pochodzenia roślinnego.
Status ochronny i liczebność
Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) uznaje remiza za gatunek najmniejszej troski (LC, Least Concern). Liczebność światowej populacji (bez podgatunku macronyx) w 2019 roku szacowano na ponad 1,4 miliona dorosłych osobników. Na terenie Polski remiz jest objęty ścisłą ochroną gatunkową i wymieniony w Dyrektywie Ptasiej. Na Czerwonej liście ptaków Polski został sklasyfikowany jako gatunek najmniejszej troski (LC).
W latach 2008-2012 jego liczebność na terenie kraju szacowano na 14-34 tysiące par, a te same wartości podano dla lat 2013-2018. W latach 2002-2004 liczebność remiza na Stawach Milickich wynosiła kolejno 68, 65 i 50 osobników, przy czym 46,2% lęgów było udanych, a 53,8% zostało straconych.
Podstawowym problemem dla remizów, podobnie jak dla większości gatunków zamieszkujących siedliska nadwodne, jest coraz mniejsza ilość odpowiednich miejsc, w których mogą gniazdować. Nawet gdy uda nam się dostrzec misternie wykonane gniazdo, wiszące na pojedynczej gałązce, należy uszanować spokój ptaków i nie niepokoić ich.