Pożar, jako żywiołowy proces spalania, najczęściej zaciera ślady swojego zainicjowania, kolejnych faz rozwoju, jak i ślady pozostawione przez sprawcę w przypadku celowego podpalenia. Ślady w znaczeniu kryminalistycznym to zmiany w obiektywnej rzeczywistości, które jako widzialne znamiona po zdarzeniach będących przedmiotem postępowania mogą stanowić podstawę do odtworzenia i ustalenia przebiegu tych zdarzeń. Ślady na miejscu zdarzenia stanowią często podstawowy i pierwszy, czasami również jedyny, nieodtwarzalny i niepowtarzalny materiał dowodowy.
Ślady Popożarowe i Ich Interpretacja
Śladami popożarowymi nazywamy charakterystyczne termiczne zniszczenia przedmiotów, materiałów, wyposażenia i konstrukcyjnych elementów budynków oraz budowli, według których określa się pozycje ogniska pożaru (miejsca zainicjowania pożaru). Poszczególne zjawiska towarzyszące pożarowi, takie jak płomień (strefa spalania), gorące gazy (strefa termicznego oddziaływania) i toksyczne gazy (strefa zadymienia), pozostawiają ślady popożarowe będące najczęściej trwałymi uszkodzeniami. Są to przeważnie substancjonalne ślady cieplne, takie jak: stopienia, wytopienia, natopienia, wypalenia, zwęglenia, przebarwienia itp. zmiany przedmiotów lub rzeczy.
Najczęstsze Przyczyny Pożarów
Podpalenie
Podpalenie najczęściej definiuje się jako umyślne podłożenie ognia, mające wywołać pożar. Nierzadko wiąże się z użyciem cieczy palnych, najczęściej cieczy technologicznych np. benzyny, nafty czy rozpuszczalnika. Ślady strukturalnego uszkodzenia powierzchni, które mogą być płytsze lub głębsze, niż wynikałoby to z intensywności pożaru, często są wynikiem tego typu działań. Należy pamiętać, że ciecze palne o bardzo dużej zdolności parowania, takie jak etanol, eter lub aceton, szybko ulegają spaleniu i odparowaniu, pozostawiając jedynie nieznaczne przebarwienia na rozlanej powierzchni. Ślady wypalenia desek na powierzchni ściany o szerokości podstawy zbliżonej do wielkości plamy po rozlanej i zapalonej cieczy palnej na podłożu, przy ścianie, oraz ślady wypalenia w kształcie dość regularnego okręgu na suficie mogą wskazywać na użycie substancji łatwopalnych. Ujawnienie elementów urządzeń, które nie powinny znajdować się w danym pomieszczeniu, np. nietypowych pojemników, również może sugerować celowe podłożenie ognia.
Pożary od Przewodów Kominowych
Pożary od przewodów kominowych najczęściej powstają w wyniku zapalenia się sadzy wewnątrz komina, co mogą zainicjować iskry wydobywające się z paleniska lub intensywny (długi) płomień, wywołany paleniem w palenisku np. tektury, gałęzi z igliwiem itp. Drugą, równie częstą przyczyną zapalenia się palnej konstrukcji budynku, np. drewnianej belki stropowej, od gorącego przewodu kominowego, jest jego nieszczelność.
Pożary w Urządzeniach Elektrycznych
Za przyczynę pożaru w urządzeniach elektrycznych należy uznać to, co spowodowało wystąpienie niszczącego działania prądu (np. przeciążenie, nieprawidłowy dobór urządzenia). W takich przypadkach często obserwuje się ślady stopień, iskrzenia, a także innych cech mogących wskazywać na nieprawidłowe działanie bezpieczników oraz tablicy bezpiecznikowej. Inne zaobserwowane zjawiska powstałe przed powstaniem pożaru, np. częste wyłączanie się instalacji elektrycznej, mogą również dostarczyć istotnych wskazówek.
Pożary w Urządzeniach Mechanicznych
Czynniki wpływające na przyczyny pożaru w urządzeniach mechanicznych to najczęściej: niewłaściwie dobrany materiał lub jego starzenie się, ekstremalne warunki eksploatacji urządzeń (przeciążenie cieplne lub mechaniczne), brak lub niezadziałanie układów zabezpieczających, zła jakość wykonanych zabezpieczeń, połączeń lub materiału, wycieki paliwa lub płynów eksploatacyjnych, czy po prostu ludzki błąd. W urządzeniach mechanicznych dość często dochodzi do pożarów w wyniku tarcia. Jeżeli przypuszczamy, że taka była przyczyna pożaru, to należy zbadać, czy występowały elementy trące oraz czy w pomieszczeniu lub w samym urządzeniu znajdowały się materiały palne, które w konkretnych warunkach mogły ulec zapaleniu od temperatury tarcia wytworzonej w urządzeniu.
W wyniku oddziaływania cieplnego warstwa zniszczenia wierzchniej części maszyny wykonanej z metali ma nierówną powierzchnię tarcia, makrochropowatą ze śladami płynięcia całych warstewek metalu. W niektórych przypadkach ten rodzaj zużycia doprowadza do zatarcia, czyli trwałego połączenia części metalowych, szczególnie wykonanych z jednoimiennych metali. Nierówności powierzchni wyglądają jakby były polerowane, nie ma ostrych przejść od wierzchołków do dna wgłębień. Warstwa wierzchnia jest odkształcona plastycznie na dużych głębokościach, struktura warstw wierzchnich znacznie odbiega od struktury rdzenia. W pożarach powstających na powierzchni urządzeń technologicznych, gdzie nastąpiło rozszczelnienie przewodów transportujących substancje palne, powstają silne przegrzania i deformacje metalowych elementów konstrukcyjnych znajdujących się nad rozszczelnieniem.
Wyładowania Atmosferyczne (Pioruny)
Jednym z najczęstszych zagrożeń przyrodniczych związanych z pożarami są wyładowania atmosferyczne (tzw. pioruny). Najczęściej pożar budynku od uderzenia pioruna zaczyna się od zapalenia dachu. Pożaru nie wyklucza nawet niepalność pokrycia dachowego, jeśli zastosowana jest palna więźba dachowa. Wyładowania atmosferyczne pozostawiają na przedmiotach, w które trafiają, bardzo charakterystyczne ślady w postaci zmian fizycznych, będące skutkiem ich kruszącego i zapalającego działania. Na kamieniach lub murach, w które uderzył piorun, będzie można znaleźć ślady rozerwania, pęknięcia czy dziury.
Samozapalenie
Samozapalenie to zjawisko egzotermiczne, polegające na wytwarzaniu i kumulowaniu się dużej ilości ciepła podczas procesu biologicznego lub chemicznego. Często objawia się jako kilka ognisk pożaru połączonych między sobą wypalonymi pionowymi i poziomymi kanałami ogniowymi - tzw. wypalanie kanałowe, zlokalizowane najczęściej w części czołowej, bocznej sterty lub górnej jej powierzchni. Przed pożarem w składowanej masie można często zaobserwować pewne zjawiska charakterystyczne dla procesu samozagrzewania. Będzie to silne parowanie (dymienie) masy, widoczne szczególnie w dni dużego nawilgocenia powietrza (rano, wieczorem, w dni pochmurne i deszczowe). Z wypalonych kanałów ogniowych może wydostawać się błękitny płomień, będący palącym się tlenkiem węgla. Szczytowa linia sterty może się załamywać, a na samej stercie powstają często zagłębienia (tzw. nisze).
Niezgaszony Papieros
Żar papierosa ma niewielki zasób energii cieplnej, niemniej jednak w sprzyjających warunkach może spowodować zapalenie m.in. takich materiałów palnych jak: papier, tkaniny z włókien naturalnych, trociny i wióry. Niezgaszony papieros pozostawiony lub porzucony w miejscu, gdzie znajdują się takie materiały, powoduje tlenie (spalanie bezpłomieniowe), które powoli się rozwija. Na skutek powiększającego się obszaru tlenia mogą powstawać miejscowe wypalenia materiałów, co jest konsekwencją oddziaływania jądra tlenia o stosunkowo dużej energii cieplnej na ograniczoną powierzchnię materiału palnego.
Znaczenie Dochodzenia w Ustalaniu Przyczyn Pożaru
Dokładne i wnikliwe poszukiwanie śladów na miejscu zdarzenia ma szczególne znaczenie w procesie ustalenia przyczyny pożaru. Wskazanie w jednoznaczny sposób miejsca powstania ogniska pożaru (wzniecenia ognia) umożliwia opracowanie hipotez co do przyczyny jego powstania. Z praktyki wiadomo, że odnalezienie, rejestracja i analiza termicznych zniszczeń i śladów popożarowych jest najtrudniejszym zadaniem prowadzących oględziny. Zadanie to utrudnia fakt, że pożar często zaciera ślady swojego zainicjowania oraz kolejnych faz swego rozwoju, a ze względu na niepowtarzalny przebieg jest w każdym przypadku trudnym przedmiot badań popożarowych. Przypadki zatarcia śladów mają miejsce szczególnie przy pożarach o dużej dynamice.
