Szczepienia ochronne stanowią jeden z fundamentalnych filarów współczesnej medycyny prewencyjnej, ratując co roku miliony istnień ludzkich dzięki zapobieganiu groźnym chorobom zakaźnym. Proces immunizacji, polegający na kontrolowanym stymulowaniu układu odpornościowego do wytworzenia swoistej ochrony, jest z natury ingerencją w złożone mechanizmy biologiczne organizmu, dlatego może wiązać się z wystąpieniem pewnych reakcji. W zdecydowanej większości przypadków są to zjawiska łagodne i krótkotrwałe, świadczące o prawidłowym procesie budowania odporności.
Ospa wietrzna - podstawowe informacje
Czym jest ospa wietrzna i jak się przenosi?
Ospa wietrzna jest jedną z najbardziej zaraźliwych chorób zakaźnych, wywołuje ją wirus ospy wietrznej i półpaśca (VZV). Wirus ten jest bardzo zakaźny i niemal każdy, kto miał z nim kontakt, zachoruje. Przenosi się on poprzez bezpośredni kontakt z osobą chorą, drogą kropelkową, a także przez łożysko. Zakazić można się również poprzez kontakt z przedmiotami zanieczyszczonymi wydzieliną z górnych dróg oddechowych osoby chorej.
W klimacie umiarkowanym zachorowania na ospę wietrzną występują zwykle późną zimą i wczesną wiosną. Według danych Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego - Państwowego Zakładu Higieny - PIB w Warszawie, w 2022 r. w całym kraju zarejestrowano 171 706 przypadków zachorowań na ospę wietrzną (zapadalność: 453,9 na 100 tys.).
Objawy i przebieg choroby
Czas, który upływa od zakażenia do wystąpienia pierwszych objawów, jest stosunkowo długi i wynosi średnio 14-16 dni. Choroba bardzo rzadko przebiega bezobjawowo. Do najczęstszych objawów występujących podczas przebiegu ospy należą:
- Swędząca wysypka o charakterze grudkowo-pęcherzykowym, która najczęściej występuje na tułowiu, kończynach, twarzy oraz skórze głowy. W początkowym stadium pojawia się zaczerwienienie, następnie pęcherz, na którym tworzy się strup. Odpada on samoistnie po 1-2 tygodniach.
- Powiększone węzły chłonne.
- Gorączka, ból głowy, bóle mięśniowe.
Powikłania ospy wietrznej
Dużo ciężej chorobę przechodzą osoby dorosłe oraz młodzież w porównaniu do dzieci. Zakażenie ospą wietrzną jest także niebezpieczne dla kobiet w ciąży, gdzie około 2% takich przypadków kończy się urodzeniem dziecka z trwałymi uszkodzeniami narządowymi. Jest również bardzo groźna dla noworodków matek, które zachorowały na ospę w ciągu 5 dni przed porodem lub do 48 godzin po nim, a także dla chorych z upośledzoną odpornością (z powodu wrodzonych niedoborów odporności, w czasie leczenia przeciwnowotworowego lub otrzymywania hormonów steroidowych).
Możliwe, choć rzadkie, powikłania to zapalenie mięśnia serca, nerek, nerwu wzrokowego, stawów. Nie należy również zapominać, że po przechorowaniu ospy wirus VZV pozostaje w organizmie w formie utajonej. W przypadku reaktywacji może doprowadzić do powstania półpaśca. Często po przebyciu ospy wietrznej obserwuje się również spadek odporności pacjenta.
Szczepienie przeciwko ospie wietrznej
Skuteczność szczepionki i możliwość zachorowania po szczepieniu
Przeciwko ospie wietrznej można się zaszczepić, dostępne szczepionki są skuteczne w ponad 95%. Szczepionka na ospę wietrzną znacznie zmniejsza ryzyko zachorowania. Choć szczepionka jest bardzo skuteczna, czasami może wystąpić ospa mimo szczepienia. Taka sytuacja dotyczy około 3-5% zaszczepionych osób. Jednak ospa po szczepieniu przebiega znacznie łagodniej niż u osób niezaszczepionych. Objawy są mniej nasilone, gorączka jest niższa, a wysypka zawiera mniej elementów - zwykle poniżej 50 pęcherzyków. Dodatkowo choroba trwa krócej i rzadziej powoduje powikłania. Dlatego nawet jeśli wystąpi ospa po szczepieniu, korzyści z profilaktyki są nadal bardzo duże, a ryzyko ciężkich powikłań jest minimalne.
Dla kogo zalecane jest szczepienie?
Szczepienie przeciwko ospie wietrznej zaleca się wszystkim dzieciom oraz dorosłym, którzy jeszcze nie chorowali na ospę i nigdy wcześniej nie byli zaszczepieni. Jest to jedna z najskuteczniejszych metod profilaktyki tej choroby i znacznie zmniejsza ryzyko wystąpienia ciężkich powikłań. Preparaty zarejestrowane są od 9. miesiąca życia, jednak optymalny czas podania przypada po 12. miesiącu. W celu ukończenia cyklu szczepień i nabycia trwałej odporności należy podać 2 dawki szczepionki. Minimalny odstęp pomiędzy dawkami musi wynosić minimum 6 tygodni (najlepiej 3 miesiące).
Na rynku aptecznym dostępne są 2 preparaty, zawierające żywy, atenuowany szczep wirusa VZV (Varilrix, Varivax, obydwie zawierają ten sam szczep wirusa, OKA). Ich skuteczność wynosi ponad 95%. Szczepionkę podaje się podskórnie.
Szczególnie zaleca się zaszczepienie zdrowego dziecka przeciwko ospie wietrznej przed pójściem do żłobka, przedszkola lub szkoły, aby chronić je przed tą chorobą i jej powikłaniami. Rzadko się zdarza, aby dzieci chorowały mimo szczepienia.
Kto może zaszczepić się bezpłatnie?
Szczepienie przeciwko ospie wietrznej w niektórych grupach jest całkowicie refundowane przez NFZ. Zgodnie z nowym Programem Szczepień Ochronnych szczepienie przeciwko ospie wietrznej jest obowiązkowe i bezpłatne dla:
- Dzieci do ukończenia 19. roku życia, które nie chorowały na ospę wietrzną.
- Dzieci do 12. roku życia przebywające w różnego rodzaju zakładach pielęgnacyjno-opiekuńczych.
- Dzieci z grup ryzyka ciężkiego przebiegu choroby (np. z niedoborami odporności).
Przeciwwskazania do szczepienia
Istnieją jednak grupy osób, dla których szczepienie przeciwko ospie wietrznej jest przeciwwskazane:
- Kobiety w ciąży (po szczepieniu należy odczekać minimum 1 miesiąc przed zajściem w ciążę).
- Osoby z ciężkimi i ostrymi chorobami gorączkowymi.
- Pacjenci leczeni salicylanami (np. aspiryną) - nie wolno ich podawać w ciągu 6 tygodni po szczepieniu przeciwko ospie.
- Pacjenci z chłoniakami i innymi nowotworami z zajęciem szpiku i układu chłonnego.
- Osoby z ciężkim niedoborem odporności lub przyjmujące leki osłabiające układ odpornościowy.
Szczepionka zawiera niewielką ilość antybiotyku - neomycyny. Zwykle nie powoduje ona ciężkich reakcji uczuleniowych. Uczulenie miejscowe na neomycynę w preparatach stosowanych na skórę (tzw. wyprysk kontaktowy) nie stanowi przeciwwskazania do szczepienia.
Dziecka nie należy szczepić przez 3-11 miesięcy po leczeniu krwią, osoczem, immunoglobulinami lub innymi preparatami krwi. Preparatów krwi nie należy także podawać w ciągu 2 tygodni po szczepieniu przeciwko ospie wietrznej. Jeżeli jednak takie leczenie jest konieczne, szczepienie trzeba powtórzyć po odpowiednio długiej przerwie.
Postępowanie po kontakcie z osobą chorą
Osoba nieuodporniona, czyli niezaszczepiona przeciwko ospie wietrznej ani niechorująca wcześniej na ospę, po bliskim kontakcie z chorym (np. jeśli ospa występowała u domownika lub przebywała w niedalekiej odległości w zamkniętym pomieszczeniu co najmniej przez 1 godzinę lub dłużej z chorym twarzą w twarz w szpitalu) może zostać zaszczepiona. Zwykle nie zapobiega to zachorowaniu, ale znacznie łagodzi przebieg choroby. W takim przypadku osoby bez przeciwwskazań do szczepienia powinny zostać jak najszybciej zaszczepione (najpóźniej w ciągu 72-120 godzin po narażeniu na kontakt z osobą chorą na ospę).
Osoby nieuodpornione - kobiety w ciąży oraz osoby z upośledzeniem odporności komórkowej wymagają innego postępowania, czyli podania tzw. immunoglobuliny przeciw ospie wietrznej.
Gorączka po szczepieniu na ospę wietrzną
Dlaczego pojawia się gorączka po szczepieniu?
Celem szczepienia jest wywołanie reakcji immunologicznej. Dzięki szczepieniu układ odpornościowy uczy się rozpoznawać bakterie i wirusy na podstawie informacji zawartych w szczepionce i w razie wniknięcia prawdziwych - niebezpiecznych mikroorganizmów, jest odpowiednio przygotowany. Gorączka jest jednym z najczęstszych odczynów poszczepiennych i wynika właśnie z pobudzenia układu odpornościowego. Gorączka u dziecka jest naturalną reakcją organizmu na kontakt z obcym antygenem, nie stanowi zagrożenia dla jego zdrowia i nie wpływa na jego rozwój.
Kiedy można spodziewać się gorączki po szczepieniu na ospę wietrzną?
W przypadku szczepień szczepionkami żywymi, takimi jak ta przeciwko ospie wietrznej oraz odrze, śwince i różyczce, gorączkę można wiązać ze szczepieniem, jeśli pojawiła się w czasie 1-2 tygodni po szczepieniu. W tym przypadku gorączka powinna ustąpić w ciągu 2-3 dni. Gorączka poszczepienna najczęściej pojawia się w ciągu pierwszej doby od podania szczepionki i samoistnie ustępuje w przeciągu 2-3 dni.
Częstotliwość występowania gorączki po szczepieniu zależy od rodzaju szczepionki: można jej spodziewać się u 1-6% dzieci po szczepieniu przeciwko WZW B; 2-10% dzieci po szczepieniu przeciwko Haemophilus influenzae gr. B, u 5-15% dzieci po szczepieniu przeciwko odrze, śwince, różyczce i nawet u 50% dzieci szczepionych przeciwko błonicy, tężcowi i krztuścowi szczepionką pełnokomórkową DTP (znacznie rzadziej przy szczepieniu szczepionką bezkomórkową DTaP).
Inne typowe odczyny poszczepienne
Poza gorączką, po szczepieniu przeciwko ospie wietrznej mogą wystąpić inne łagodne i przemijające odczyny poszczepienne:
- Łagodne odczyny w miejscu wstrzyknięcia szczepionki - zaczerwienienie, obrzęk, bolesność, które występują zwykle w pierwszej dobie po szczepieniu (około 20% przypadków).
- Wysypka - kilka zmian na skórze (czerwonawych grudek, rzadziej typowych pęcherzyków), które pojawiają się w ciągu 5-26 dni po szczepieniu u 3-5% szczepionych i znikają samoistnie bez śladu.
- Rozdrażnienie, niespokojny sen, brak apetytu, wymioty, biegunka.
Mój syn był szczepiony szczepionką w standardowym trybie szczepień. Gorączka utrzymuje się od dnia szczepienia aż do teraz (mija 3. doba). Po raz pierwszy taka reakcja. Warto pamiętać, że gorączka po szczepieniu to kwestia indywidualna. U wielu dzieci w ogóle nie występuje, u innych może się pojawiać za każdym razem.
Kiedy gorączka po szczepieniu może być niebezpieczna?
Gorączka wywołana szczepieniem nie stanowi zagrożenia dla dziecka i nie wpływa na jego rozwój. Jest to naturalna reakcja. Jednak szczepienie może zbiec się w czasie z rozwijającą się infekcją. Gorączka utrzymująca się ponad 3 dni powinna skłaniać do poszukiwania innej przyczyny niż szczepienie. Do najczęstszych należą infekcje dróg oddechowych (w sezonie zimowym należy pamiętać o grypie), zapalenie ucha środkowego czy zakażenia układu moczowego.
Wysoka gorączka po szczepieniu może również stanowić jeden z objawów wchodzących w skład reakcji uczuleniowej organizmu na jakikolwiek składnik preparatu. Niekiedy bywa także konsekwencją obniżonej odporności organizmu bądź zjawisk od szczepienia niezależnych, a tylko przypadkowo pojawiających się po nim, zwłaszcza jeśli towarzyszą temu inne objawy.
Postępowanie przy gorączce po szczepieniu
Kiedy zbijać gorączkę?
Przed podaniem leku zbijającego temperaturę, powinniśmy poznać różnicę między gorączką a stanem podgorączkowym. Stan podgorączkowy to temperatura ciała do 37,9°C. O gorączce mówimy, gdy temperatura przekracza 38°C. Stan podgorączkowy jest zupełnie naturalny po zaszczepieniu, a nawet pożądany, gdyż oznacza, że szczepionka została prawidłowo podana i w organizmie następuje wytwarzanie przeciwciał. W stanie podgorączkowym nie trzeba podejmować kroków, które zbiją temperaturę.
Dopiero jeśli gorączka po szczepieniu zaczyna rosnąć, należy podać dziecku lek przeciwgorączkowy. Obniżanie gorączki jest szczególnie ważne u dzieci do 5. roku życia, ponieważ gorączka może prowadzić u nich do wystąpienia drgawek gorączkowych.
Leki przeciwgorączkowe i ich dawkowanie
W razie wystąpienia temperatury ciała powyżej 38,5°C, której towarzyszą nasilenie dolegliwości bólowych i obrzęk w miejscu wkłucia, zaleca się podanie dziecku leku przeciwbólowego i przeciwgorączkowego - paracetamolu w dawce 10-15 mg/kg masy ciała lub ibuprofenu w dawce 5-10 mg/kg masy ciała. Ibuprofen można podawać dziecku, które ukończyło 3. miesiąc życia.
Nie powinno się ich podawać zapobiegawczo przed szczepieniem, gdyż może to osłabiać skuteczność szczepień. Wyjątek stanowi szczepienie na pneumokoki oddawane jednocześnie z pełnokomórkową szczepionką przeciw krztuścowi, zwłaszcza gdy po podaniu wcześniejszych dawek preparatu wystąpiły drgawki gorączkowe. Profilaktyczne podanie dziecku paracetamolu obniża częstość występowania i przebieg gorączki bez wpływu na zdolność wywoływania odpowiedzi immunologicznej szczepionki. Podaż paracetamolu można powtórzyć po 4-6 godzinach od szczepienia.
Chorym na ospę (również tej po szczepieniu, jeśli wystąpi) nie należy podawać niesteroidowych leków przeciwzapalnych innych niż ibuprofen, takich jak ibuprofen czy kwas acetylosalicylowy (aspiryna, polopiryna), zwłaszcza w ciągu 6 tygodni po szczepieniu przeciwko ospie.
Domowe sposoby na obniżenie temperatury
Korzystne działanie na gorączkę wykazują również domowe sposoby ochładzania organizmu:
- Do czoła, brzucha czy na łydki można przykładać chłodne okłady z mokrego ręcznika.
- Na kark kładzie się kostki lodu włożone do woreczka foliowego owiniętego ręcznikiem.
- Dziecko warto też kąpać w letniej wodzie, której temperatura może być niższa maksymalnie o 2°C od temperatury ciała. Kąpiel nie powinna trwać dłużej niż 10 minut.
Ważne jest również częste podawanie płynów, aby zapobiec odwodnieniu. Na zmiany skórne, w celu szybszego gojenia, można użyć wodnego roztworu fioletu gencjanowego czy preparatów z tlenkiem cynku (np. Pudroderm, Sudocrem, Bepanthen). Warto przyciąć paznokcie, aby zmniejszyć ryzyko rozdrapania swędzących miejsc, co może prowadzić do wtórnego zakażenia. Ponadto należy ubierać się w lekkie, przewiewne ubrania z lekkich tkanin. Po szczepieniu nie trzeba powstrzymywać się od codziennych aktywności (np. kąpieli itp.).
Kiedy należy skonsultować się z lekarzem?
Jeśli temperatura ciała powyżej 38,5°C u dziecka utrzymuje się powyżej 3 dni, należy zgłosić się do lekarza, aby zbadał je i zalecił dalsze postępowanie. Gorączka może wówczas oznaczać, że szczepienie zbiegło się w czasie z infekcją wirusową lub bakteryjną, a fakt przebytego szczepienia nie powinien uśpić czujności rodziców ani lekarza, aby nie przeoczyć jej rzeczywistej przyczyny. W przypadku wystąpienia gorączki po szczepieniu zaleca się obserwację malucha, czy nie współwystępują inne objawy, zwłaszcza wskazujące na rozwijającą się infekcję, np. kaszel, katar lub ból gardła.
Ospa party - dlaczego to niebezpieczny trend?
Ospa party to spotkanie towarzyskie, w którym biorą udział dzieci zdrowe, które nigdy wcześniej nie chorowały na ospę wietrzną oraz co najmniej jedno dziecko, które aktualnie jest zakażone wirusem ospy. Spotkanie ma na celu celowe zakażenie zdrowych dzieci poprzez kontakt z chorym rówieśnikiem. Ponieważ wirus przenosi się łatwo drogą kropelkową, nie jest to trudne w takich warunkach. Statystycznie po takim przyjęciu choruje nawet do 90% odwiedzających dzieci. Jest to zachowanie niezwykle niebezpieczne, stanowczo odradzane przez środowisko medyczne, szczególnie gdy dostępna jest bezpieczna szczepionka na ospę wietrzną.
Rodzice celowo zabierają swoje dzieci na takie przyjęcia, bo są przekonani, że ich dzieci przejdą takie zakażenie łagodnie i zyskają odporność do końca życia. Uważają oni, że szczepionki mogą powodować powikłania nawet wiele lat po ich przyjęciu. Niestety, teoria ta ma niewiele wspólnego z rzeczywistością, a powikłania po takim zakażeniu dziecka ospą mogą prowadzić do wielu poważniejszych problemów, w tym nawet śmierci dziecka. Znacznie bezpieczniejszą alternatywą jest szczepionka na ospę wietrzną. Przeciwciała po szczepieniu i przechorowaniu są identyczne, jednak w przypadku choroby wirus pozostaje w formie utajonej i może w przyszłości zaatakować. Co więcej, wbrew powszechnej opinii, powikłania po przebytej chorobie są nieporównywalnie częstsze niż po szczepieniu.
Ryziko choroby, która może doprowadzić do ciężkich powikłań, a nawet śmierci nie jest potrzebne w sytuacji, kiedy są dostępne skuteczne sposoby profilaktyki zakażeń wirusem ospy wietrznej. Dzięki szczepionce na ospę wietrzną można uniknąć niepotrzebnego ryzyka, a nawet jeśli wystąpi ospa po szczepieniu, przebieg będzie znacznie łagodniejszy.
Rejestracja niepożądanych odczynów poszczepiennych
Przedstawione na konsultacji lekarskiej niepożądane objawy poszczepienne powinny zostać zgłoszone do stacji sanitarno-epidemiologicznej, która je rejestruje. Rejestr prowadzi też Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego - Państwowy Zakład Higieny (NIZP-PZH). Mimo że szczepionki uważane są za bezpieczne i dobrze tolerowane, to istnieje ryzyko wystąpienia działań ubocznych. Specjaliści donoszą, że konsekwencje i ryzyko powikłań poszczepiennych są znacznie mniejsze niż zagrożenie wynikające z niezaszczepienia dziecka i zachorowania na chorobę zakaźną.
tags: #goraczka #po #szczepieniu #na #ospe