Ustawa o Ochotniczych Strażach Pożarnych, która weszła w życie 1 stycznia 2022 roku, stanowi kluczową regulację dla funkcjonowania tych jednostek. Jej celem, jak podkreślił przedstawiciel wnioskodawców projektu nowelizacji ustawy o OSP Paweł Hreniak (PiS), jest nie rewolucja, lecz uporządkowanie i doprecyzowanie obowiązujących przepisów.
Zmiany i Nowe Uprawnienia dla Członków OSP
Regulacja wprowadziła szereg istotnych zmian i uprawnień dla strażaków ochotników, wzmacniając ich pozycję i bezpieczeństwo. Wśród nich znalazły się:
- Świadczenie ratownicze: Dodatek w wysokości 200 zł miesięcznie (po waloryzacji około 230 zł) wypłacany przez Zakład Emerytalno-Rentowy MSWiA. Przysługuje on strażakom ochotnikom, którzy przez co najmniej 25 lat (mężczyźni) lub 20 lat (kobiety) brali czynny udział w działaniach lub akcjach ratowniczych. Warunkiem jest osiągnięcie 65. roku życia (mężczyźni) lub 60. roku życia (kobiety). Przy naliczaniu okresu czynnego uczestnictwa nie jest wymagane zachowanie ciągłości wysługi lat w OSP.
- Legitymacja strażaka ochotnika: Ma ona umożliwić korzystanie ze zniżek.
- Wzmocnienie ochrony prawnej: Druhowie ochotnicy zyskali wzmocnioną ochronę prawną.
- Odszkodowania: Uregulowano kwestie odszkodowań dla strażaków ratowników OSP i ich rodzin w sytuacji uszczerbku na zdrowiu, śmierci strażaka ratownika OSP lub poniesienia szkody w mieniu w związku z udziałem w działaniach ratowniczych.
- Krzyż św. Floriana: Zasłużonym druhom OSP prezydent RP może nadać Krzyż św. Floriana.
Ekwiwalent Pieniężny za Udział w Akcjach i Szkoleniach
Jednym z kluczowych aspektów nowej ustawy jest kwestia ekwiwalentu pieniężnego dla strażaków ratowników OSP.
Górna Granica i Sposób Ustalania
Zgodnie z ustawą, ekwiwalent pieniężny może otrzymać strażak ratownik OSP, który uczestniczył w działaniu ratowniczym, szkoleniu lub ćwiczeniu. Wysokość ekwiwalentu nie może przekraczać 1/175 przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego brutto ogłoszonego przez prezesa GUS w "Monitorze Polskim". Ta kwota stanowi jedynie górną granicę, ponieważ najczęściej stawki za każdą rozpoczętą godzinę wynoszą około 20 zł, a dla przykładu w OSP Karczew jest to 16 zł.
Wysokość ekwiwalentu pieniężnego ustala właściwa rada gminy w drodze uchwały, nie rzadziej niż raz na dwa lata. Rady gmin mogą przyjąć maksymalną wysokość ekwiwalentu przewidzianą w ustawie (1/175 przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego brutto za godzinę udziału w działaniach ratowniczych, akcjach ratowniczych, szkoleniu lub ćwiczeniu). Nie mogą jednak całkowicie pozbawić strażaków ratowników OSP prawa do tego ekwiwalentu, ponieważ ustawa je przewiduje, a uprawnieniem rady gminy jest jedynie ustalenie wysokości. Przyjęcie w uchwale rady gminy symbolicznej wysokości ekwiwalentu (np. 0,01 zł) może zostać zakwestionowane przez organy nadzoru.
Ekwiwalent pieniężny nalicza się za każdą rozpoczętą godzinę, liczoną od zgłoszenia wyjazdu z jednostki OSP lub gotowości do wyjazdu w celu realizowania zadań ratowniczych, bez względu na liczbę wyjazdów w ciągu jednej godziny. W przypadku kandydata na strażaka ratownika OSP - za każdą rozpoczętą godzinę szkolenia.
Charakter Ekwiwalentu i Dochowanie Roszczeń
Słowo „ekwiwalent” oznacza rzecz przedstawiającą tę samą wartość, a mającą inną postać (np. ekwiwalent pieniężny). Ma on charakter zbliżony do diet, stanowiąc formę wynagrodzenia dla osób pełniących funkcje o wysokim stopniu użyteczności publicznej, rekompensując wykorzystanie czasu wolnego w interesie dobra powszechnego.
Roszczenie o wypłatę ekwiwalentu przysługuje strażakom ratownikom OSP (oraz kandydatom na strażaków ratowników OSP), a nie samej OSP. OSP jedynie potwierdza organom gminy udział strażaka ratownika OSP w działaniu ratowniczym, akcji ratowniczej, szkoleniu lub ćwiczeniu oraz zakres czasowy tego udziału. W przypadku niewypłacenia ekwiwalentu przez gminę lub w przypadku wypłacenia go w zaniżonej wysokości, z roszczeniem wobec gminy występuje dany strażak ratownik OSP. Wierzytelność może być dochodzona na drodze postępowania sądowego.
Ustawa nie wskazuje terminu wypłaty ekwiwalentu. W takim wypadku przyjmuje się zasadę niezwłoczności wypłaty po wezwaniu do zapłaty (art. 455 k.c.), co w praktyce często oznacza termin 14 dni od wezwania. Zrzeczenie się prawa do ekwiwalentu jest prawnie dopuszczalne, ponieważ wierzytelność nie ma charakteru świadczenia należnego ze stosunku pracy.
Finansowanie Szkoleń i Innych Zadań
Nowelizacja ustawy zakłada również, że samorządy będą miały możliwość opłacania dodatkowych szkoleń i wydatkowania na nie środków z budżetów gminy. Nie będzie to jednak obligatoryjne. Ponadto, niezależnie od art. 15 ustawy o OSP, rada gminy może w drodze uchwały przyznać ekwiwalent pieniężny strażakom ratownikom OSP za wykonywanie zadań innych niż wymienione w art. 15 (np. za udział w zawodach sportowo-pożarniczych). Przyznanie tego prawa jest dobrowolne i zależy od możliwości finansowych gminy oraz konkretnych potrzeb w zakresie ochrony przeciwpożarowej.
Zakres Działań Ratowniczych i Obowiązek Zgłaszania Wyjazdów
Klarowne określenie, do jakich akcji OSP powinna wyjeżdżać i jak zgłaszać wyjazdy, jest fundamentalne dla prawidłowego funkcjonowania jednostek.
Definicja Działań Ratowniczych
Zgodnie z ustawą o OSP i ustawą o ochronie przeciwpożarowej, pod pojęciem „działań ratowniczych” rozumie się każdą czynność podjętą w celu ochrony życia, zdrowia, mienia lub środowiska, a także likwidację przyczyn powstania pożaru, wystąpienia klęski żywiołowej lub innego miejscowego zagrożenia. Prawo do ekwiwalentu nie ogranicza się więc wyłącznie do pożarów. Definicja ta szeroko traktuje pojęcie ochrony przeciwpożarowej.
Sformułowanie „szkolenia lub ćwiczenia”, za udział w których przysługuje ekwiwalent, interpretowane jest szeroko. Obejmuje ono nie tylko szkolenia i ćwiczenia ściśle pożarnicze, ale także te dotyczące ratownictwa medycznego, chemicznego, technicznego itp. Terminy te odnoszą się zarówno do nabywania wiedzy teoretycznej, jak i praktycznej. W przeciwieństwie do poprzednich regulacji, ustawa nie wskazuje wyłącznie Państwowej Straży Pożarnej czy gminy jako organizatora szkoleń. Dopuszczalny jest udział w szkoleniach organizowanych przez inne uprawnione podmioty, pod warunkiem, że wiążą się one z działalnością statutową OSP, np. szkolenia związane z działalnością Młodzieżowych Drużyn Pożarniczych (MDP).
Działania Niestatutowe i Gospodarcze
Mimo szerokiej definicji działań ratowniczych, istnieją pewne granice. Wyjazdy OSP do odśnieżania dachów, usuwania sopli, wyciągania samochodów z zasp lub rowów, czy usuwania gniazd owadów w budynkach innych niż publiczne, a także do zatrzaśniętych drzwi (chyba że istnieje bezpośrednie zagrożenie), nie są traktowane jako akcje ratownicze. Takie działania, zwłaszcza jeśli nie są zgłaszane do M/PSK, są uznawane za wyjazdy gospodarcze. Ważne jest, by samorządy gminne i PSP nie traktowały OSP jako służb komunalnych. Pomoc w takich sytuacjach może być udzielona w czynie społecznym, ale jako „koledzy, znajomi, sąsiedzi”, nie jako strażacy, a koszty takich działań, finansowane z publicznych pieniędzy jednostki, muszą być jasno rozliczane.
Obowiązek Zgłaszania Każdego Wyjazdu
Bezwzględnie każdy wyjazd samochodu OSP z remizy powinien być zgłoszony do właściwego M/PSP (Miejskiego/Powiatowego Stanowiska Kierowania). Nieważne, czy jest to tankowanie, przegląd, jazda próbna, czy akcja ratownicza - dyspozytor musi wiedzieć o każdej porze dnia i nocy, co dzieje się z autami jednostki i gdzie się znajdują. Niezgłaszanie wyjazdów skutkuje:
- Nieotrzymaniem ekwiwalentu pieniężnego, gdyż PSP nie potwierdza udziału w akcji.
- Utratą dotacji, które jednostki OSP w KSRG otrzymują za każdy wyjazd na podstawie statystyki PSP.
Transport Osób Poszkodowanych
Transport osób poszkodowanych w sytuacjach, które nie są ściśle akcją ratowniczą (np. odmowa wezwania pogotowia przez poszkodowanego), nie powinien odbywać się autem pożarniczym. Pojazdy OSP nie są przystosowane do takich celów, a w przypadku pogorszenia stanu poszkodowanego, mogą pojawić się poważne problemy prawne dla druhów. Jeśli stan osoby jest na tyle ciężki, że wymaga transportu alarmowego, powinno to być zadaniem pogotowia ratunkowego.
Pokaz akcji ratowniczej w wykonaniu Heavy Rescue SGRT OSP Mosina
Bezpieczeństwo i Skuteczność Działań: Wyzwania Niepełnej Obsady
W ciągu ostatnich lat, zwłaszcza w godzinach pracy, znacznie spadła dostępność ochotników, co często skutkuje koniecznością wyjazdu zastępów w okrojonej obsadzie (do trzech lub czterech strażaków).
Standardy i Realia Obsady
Zgodnie z § 51 ust. 1 rozporządzenia MSWiA w sprawie szczegółowych warunków bezpieczeństwa i higieny służby strażaków PSP, w wyjeżdżającym do akcji samochodzie pierwszowyjazdowym powinien być dowódca, kierowca i czterech ratowników. Badania wskazują, że czteroosobowy zastęp wykonuje te same czynności średnio o ponad 5 minut szybciej niż trzyosobowy (ponad 25% różnicy w czasie). Standard NFPA 1710 wymaga obecności 15-17 strażaków na miejscu pożaru budynku mieszkalnego w ciągu 8 minut od zadysponowania, a badania International Association of Fire Fighters wykazały, że w rejonach z obsadami mniejszymi niż czteroosobowe, na 100 pożarów przypadało ponad 10 wypadków z udziałem strażaków.
Paul Grimwood zaproponował Critical Tasking Performance Index, wskaźnik określający wydajność pracy strażaków w zależności od ich liczebności i sprzętu. Jego obliczenia wskazują, że dla małych pożarów w niskich budynkach, trzyosobowy zastęp osiąga jedynie 44% skuteczności w wykonaniu najważniejszych zadań, czteroosobowy 61%, a pięcioosobowy 65%. Do 100% skuteczności potrzeba od 10 do 14 strażaków.
Decyzje Dowódcy przy Ograniczonej Obsadzie
Mimo wyzwań, w przypadku alarmu:
- 3-4 druhów: Należy wyjechać, niezwłocznie zgłaszając niepełną obsadę do stanowiska kierowania i prosząc o zadysponowanie dodatkowych sił i środków, jeśli zgłoszenie na to wskazuje. Priorytetem powinno być zapewnienie bezpieczeństwa na miejscu zdarzenia (np. kierowanie ruchem).
- 1-2 druhów: Jeśli zdarzenie nie jest poważne, należy zgłosić ten fakt do stanowiska kierowania i pozostawić decyzję o wyjeździe dyspozytorowi. Warto odczekać kilka minut na przybycie kolejnych druhów. Jeśli jednak zgłoszenie wskazuje na zagrożenie życia, zdrowia, mienia o dużej wartości lub życia zwierząt, należy jechać, natychmiast informując dyspozytora o mocno ograniczonej obsadzie i prosząc o pilne wsparcie.
Działanie jednoosobowo lub we dwójkę, choć niespotykane, wymaga dużej ostrożności i zdolności do podejmowania szybkich, racjonalnych decyzji, nawet do odstąpienia od wykonywania niektórych działań, jeśli bezpieczeństwo jest zagrożone (np. niebezpieczny pies na terenie pożaru).
Zasada 2in-2out i Odstępstwa od Bezpieczeństwa
Rozporządzenie (§ 51 ust. 2 i 3) reguluje kwestie bezpieczeństwa, takie jak częsta wymiana strażaków. W sytuacji przyjazdu trzyosobowego zastępu na miejsce zdarzenia z potwierdzonym zagrożeniem dla życia, kierowca często musi wykonywać zadania z zakresu rozpoznania zewnętrznego i zabezpieczania wody, podczas gdy dowódca z jednym ratownikiem prowadzą natarcie na pożar, często połączone z przeszukaniem pomieszczeń, odstępując od zasad powszechnie uznanych za bezpieczne.
Sytuacja jest bardziej komfortowa przy obsadzie czteroosobowej, gdzie dowódca i kierowca mogą pozostawać na zewnątrz, a dwuosobowa rota ratowników wchodzi do środka, spełniając zasadę 2in-2out (dwóch strażaków pracuje wewnątrz, dwóch asekuruje na zewnątrz). W przypadku konieczności ratowania strażaka, asekurująca rota (dowódca i kierowca) może niezwłocznie wkroczyć do akcji, pod warunkiem posiadania pełnego wyposażenia, w tym aparatów powietrznych. Odstąpić od zasad powszechnie uznanych za bezpieczne można jedynie po zapewnieniu sobie wszelkich możliwych i dostępnych w danym momencie zabezpieczeń.
Na wydajność pracy wpływa nie tylko liczba strażaków i posiadany sprzęt, ale także ich motywacja, jakość dowodzenia, koordynacja, umiejętność współpracy oraz doświadczenie i wyszkolenie indywidualne.
Klasyfikacja Członków OSP
Ustawa o OSP dzieli członków na dwie kategorie: strażaków OSP oraz kandydatów na strażaków ratowników OSP.
- Strażak OSP: Jest to ogólna nazwa dla każdego członka ochotniczej straży pożarnej.
- Strażak ratownik OSP: To strażak OSP, który ukończył 18 lat, nie przekroczył 65 lat, posiada aktualne ubezpieczenie i orzeczenie lekarskie oraz ukończył z wynikiem pozytywnym szkolenie z zakresu działań ratowniczych.
- Kandydat na strażaka ratownika OSP: To osoba, która spełnia wymagania wiekowe i medyczne, posiada ubezpieczenie, ale jeszcze nie ukończyła szkolenia z zakresu działań ratowniczych. Może ona uczestniczyć jedynie w szkoleniach.